Smilax

Смилах (лотинча: Смíлах) – Смилах оиласига мансуб лианалар ёки тоққа чиқадиган буталар туркуми. Ушбу оила 240 дан ортиқ турларини ўз ичига олади, улар асосан Осиё ва Американинг тропикларида, Тинч океани оролларида учратиш мумкин. Эвропада учта тури, Африкада иккитаси тури кенг тарқалган. Турларнинг турлари баъзан „Сарсапарилла“ ёки „Сарсапарилла“ деб аталади. Бу ном Испан тилидан келади. зарзапаррилла: зарза – „блаcкберрй“ (ёки умуман тиканли бута) ва паррилла (парранинг кичрайиши – „узум“).

Смилахнинг энг машҳур турлари Марказий Америка ва Кариб денгизи штатларида кенг тарқалган: Мексика, Перу, Бразилия, Колумбия, Ямайка.

1553-йилда Сиэза де Леон ўзининг „Перу йилномаси“ асарида бу ўсимликларнинг биринчи тавсифлаб берди ва уларнинг айрим касалликлари, хусусан, сифилисни даволашдаги аҳамияти ҳақида хабар берди:

Смилах қўпол . Ботаника иллюстрацияси П. -ВА. шубҳа

Биологик тавсиф

Турнинг вакиллари дарахцимон ясмиқлар ёки ёпишган ёки эгилган буталар, асосан тиканли пояли ва икки қаторли доимий яшил барглари бўлади. Бошоқлар эгилган бўлади.

Гуллар бир жинсли (қалқонларда тўпланган икки қаватли ўсимликлар). Ранг панели оддий, 6 та бепул варақдан иборат; эркак гулдастада 6 қисм учун, камдан-кам ҳолларда 7 – 15 стаменс; урғочи гулдастада 6 ёки 1 – 3 филаментли стаминодалар ва юқори уч оч қошлари бўлган битта зараркунанда; ҳар бир уяда битта – иккита кўчат.

Иқтисодий аҳамияти ва қўлланилиши

Смилах жинсидаги ўсимликларнинг совға илдизлари (фармацевтика номи – лат. Радих Сарсапариллаэ, " илдиз сарсапарил ") таркибида стероид сапонинлар мавжуд бўлиб, асосий – париллин ва сарсапариллосиднинг олигозидлари, сарсапогениннинг ҳосиласи. Илдизларнинг ажралиши ревматизм ва подагра учун диуретик, антифилит сифатида ишлатилади .

Сарсапарил илдизи Эвропага 1536-йилда испанлар томонидан олиб кирилган. – 1545-йил. Ўшандан бери сифилиз, узоқ вақтдан бери ревматизм ва бошқаларга қарши қўлланила бошланди.

Савдода сарсапарил илдизининг бир нечта навлари мавжуд бўлиб, улар қуйидаги хусусиятларга эга эди:

• Эндодерма ҳужайралари деярли тўртбурчак (тасаввурлар); уларнинг деворлари жуда қалинлашмаган, шунинг учун ҳужайра бўшлиғи катта ва) Эндодерма ҳужайрасининг барча деворлари бир текис қалинлашган. Гондурас Сассапарел (Марказий Американинг шарқий қирғоғидан, Гондурасдан), б) Ҳужайранинг ички девори ташқи томондан анча қалинроқ. Cараcас Сассапарел (Венесуэладан келади, Каракас). Эндодерма ҳужайралари тангенсдан чиқиб кетди; ички девор ташқи томондан қалинроқ. Манзилла Сассапарел (Мексиканинг ғарбий соҳилидаги Манзилла шаҳридан). Эндодерма ҳужайралари радиус орқали чиқарилади. ва) Ҳужайра деворлари жуда қалин эмас, ҳужайра бўшлиғи кенг. Тампик ёки буг 'сассапарел (Бразилиянинг Пава шаҳридан ёки Мексиканинг Тампико шаҳридан). б) Ҳужайранинг ички девори жуда қалинлашган, бўшлиқ тор, деярли тўртбурчаклар. Вераcруз Сассапарел (дан Вераcруз). Сассапарел навларининг энг муҳим таркибий қисми – глюкозид париллин (1-1.88%).

Тиббий мақсадлар учун узунлиги 70 ва ундан ортиқ, қалинлиги 3 – 6 мм бўлган, узунламасıна йивлар билан ажинланган кулранг-жигарранг пўстлоғи билан қопланган Гондурас илдизининг ён силиндрсимон қисмларидан фойдаланиш афзалроқ деб ишонилган. Пўстлоқнинг ички қатлами сезиларли даражада крахмални ўз ичига олади; илдизнинг марказида сарғиш ёғоч қисми; ядро маркази оқ ядро билан ифодаланади, шунингдек крахмалга бой; илдизнинг таъми шиллиқ, кейин бироз аччиқ ва ўткир. Препарат бўлакларга бўлинади ва шу шаклда дорихоналарда сақланади. Крахмалдан ташқари, мултилацин (ажралмас модда), қатронлар, аччиқ экстрактив моддалар ва органик кислоталарни ўз ичига олади. У официантнинг цитман декорацияси кўринишидаги иккиламчи ва учинчи даражали сифилисни даволашда ишлатилган; ташқарида у камдан-кам ҳолларда тиш амалиётида чайиш сифатида ишлатилган.

Кавказдаги Сассапарилла

Сассапарилла Кавказнинг Қора денгиз соҳилларида, хусусан, Сочи шаҳри яқинида ва Абхазияда ўсади. Бундан ташқари, сарсапарилла Жанубий Доғистоннинг Каспий қирғоғида (Самур дарёси делтасининг субтропик ўрмонларида) кенг тарқалган. Маҳаллий аҳоли ёш куртаклардан йиғиб олинади ва йиғиб олинади (мўйлови) тўқ қизил, консерваланган овқат каби ва турли хил гўштли таомлар учун зиравор каби овқатланадилар. Ғарбий Грузияда сассапарили подвалининг мўйлови Грузия миллий иштаҳасини (Грузия номи сассапарили, юкларга тайёрлаш учун ишлатилади.). Ўсимликнинг янги ўғирланган куртаклари (топлари) кўпинча хом озиқ-овқатларда истеъмол қилинади, улар мазали нордон ва сувли. Заводнинг ёғоч қисми истеъмол қилинмайди, чунки у нафақат ечиб бўлмайдиган, балки пўлат симга ҳам ўхшайди ва ҳатто ўткир шпиклар билан ажратилган (тиканлар). Шахсий бошоқлар орасидаги ўртача масофа тахминан 7 – 12 см.

Ёввойи табиатда ўсадиган ёғоч сассапарил куртакларининг узунлиги кўпинча 30 – 50 метрга этади, бу куртаклар синдириш учун жуда кучли ва арқонлар ишлаб чиқариш учун жавоб беради. Вояга этган нумб куртакларининг ранги қуюқ яшил рангга эга ва ўртача диаметри 7 – 8 мм. Ўзининг кучи билан катта ёшли одамнинг қочишини ҳатто ўткир пичоқ билан ҳам қўлда кесиш осон эмас.

ХИХ ва ХХ асрлар охирида Смилах жинси тўрт қисмга бўлинган:

• Cопросмантҳос Кунтҳ (Немехиа Рафин.), 6 стаменс, тухумдон уяларида 2 тухумдон ; Бунга Смилах чина Л. ҳам киради, бир ёшли юмалоқ тухумсимон, 5-7 нерв барглари бўлган, Шарқий Осиёда, Японияда ёввойи ҳолда ўсадиган ва ризом, радих ёки рубер Чинаэ етказиб берувчи бута, ундан сйрупус Сарсапариллаэ cомпоситус олинади; Смилах ҳербаcеа Л. худди шу бўлимга тегишли эди, Америка тури.
• Cоилантҳус ДC. Тепалар гулнинг ички томонига мойил; стаменс 6, тухумдоннинг ҳар бир уясида биттадан тухумдон; 8 тури Осиё, Австралия, Янги Каледонияда ўсади.
• Эусмилах ДC. (Парилакс Рафин.) Тепалс ташқарига букланган, қадимги ва янги дунёда 160 га яқин тур мавжуд; Бунга Смилах медиcа Чам. эт Счлечт. киради, ёпиштирувчи бута, бурчакли пояси кордатли тухумсимон барглари ва қизил мевалари билан; Мексикада ўсади ва ушбу бўлимнинг бошқа турлари томонидан этказиб берилган Вераcруз сарсапарилла илдизини беради: Смилах сйпҳилитиcа Ҳумб. эт Бонпл., тропик Америкада ўсади, Смилах оффиcиналис Кунтҳ, ўша ерда, Смилах папйраcеа Дуҳамел, Франсия Гвианасида ўсади, Бразилияда, Смилах псеудосйпҳилитиcа Кунтҳ, Бразилия ва Гвианада ўсадиган ва бошқа кўплаб турлар.

Ўсимликлар рўйхати маълумотлар базасига кўра, жинсга 248 тур киради.

Адабиёт

• Удалова Р. А. Смилаcаcеаэ оиласи // Ўсимлик ҳаёти. 6 жилдда Т. 6. Гулли ўсимликлар / Эд. А. Л. Тахтаджян . – М .: Таълим, 1982. – С. 226-228.
• Рей Бредбери. Сарсапарилла ҳиди .

Манбалар

• Сассапарел // Броcкҳаус ва Эфроннинг энциклопедик луғати: 86 т. (82 т. Ва 4 қўшинг.). – СПб., 1890 – 1907 йил.