Ziyosfera

Sobibor

Собибор (олмонча: Дас Верничтунгслагер Собибор ) – Полшада фашистлар томонидан иккинчи жаҳон уруши даврида ташкил этилган ва 1942-йил 15-майдан 1943-йил 15-октабргача фаолият юритган, 250 мингга яқин яҳудийлар ҳалок бўлган қирғин лагери ҳисобланади[1].

Собибор
олмонча: Дас Верничтунгслагер Собибор
Бошқа номлари СС-Сондеркоммандо Собибор
Танилганлик сабаби Ҳолокост давридаги геноцид
Жойлашуви Собибур,Генерал-Губернаторлик (Германия), (босиб олинган Полша)
Меъмор

Ричард Тҳомалла (лагер)

Эрwин Ламберт (газ камералари)
Ташкилотчи Генерал-Губернаторлик (Германия)
Комендант

Франз Стангл (28-Апрел 1942-йил – 30-Август 1942-йил)

Франз Реичлеитнер (1-Сентабр 1942-йил – 17-октабр 1943-йил)
Илк қурилган санаси 15-май 1942-йил
Фаолият даври 1942—1943 йиллар
Газ камералари сони 1 та
Маҳбуслар тури Яҳудийлар (асосан Полшадан)
Маҳбуслар сони 600-650 та
Ўлдирилганлар сони 170 000 – 250 000 та
Озод этилиши 17-октабр 1943-йил
Таниқли маҳбуслар Александр Печерский, Леон Фелдхендлер
Таниқли китоблар

Эсcапе фром Собибор: Тҳе Ҳероиc Сторй оф тҳе Жеwс Wҳо Эсcапед фром а Нази Деатҳ Cамп (Муаллиф -

Ричард Рашке)
Веб-сайт ҳттпс://www.собибор-мемориал.эу/эн

1943-йил 14-октябрда Собиборда совет зобити Александр Печерский томонидан қўзғолон режалаштирилган ва амалга оширилган (фашистларнинг ўлим лагерларида оммавий қўзғолон кам сонли кузатиладиган ҳолат ҳисобланган, яна бир қўзғолон 1943-йил августда „Треблинка 2“ ўлим лагерида ҳам бўлиб ўтган).

Лагер тарихи

"Собибор" лагери Полшанинг жануби-шарқида, Собибор қишлоғи яқинидаги ўрмон ичида (ҳозирги Лублин водийсида) жойлашган эди. У Рейнхард операциясининг бир қисми сифатида ташкил этилган бўлиб, унинг мақсади генерал-губернаторлик (Германия томонидан босиб олинган Полша ҳудуди) ҳудудида яшайдиган яҳудий аҳолисини оммавий йўқ қилиш эди. Кейинчалик, яҳудийлар лагерга бошқа ишғол қилинган мамлакатлардан: Нидерландия, Франсия, Чехословакия ва СССРдан ҳам олиб келинган[2].

1942-йил апрел ойидан бошлаб лагерга СС Ҳаупцтурмфüрер Франц Стангл комендан этиб тайинланган, лагер ходимлари 30 га яқин СС унтер-офицерларидан ташкил топган бўлиб[3], уларнинг кўпчилиги „Т-4“ дастурини тўлиқ эгаллаган эди. Лагернинг периметри бўйлаб хизмат қилиш учун оддий қўриқчиларни ҳамкорлардан – Қизил Армиянинг собиқ ҳарбий асирлари, асосан (90-120 киши) украинлардан, ўсимликшунос номи билан аталган асирлар (уларнинг аксарияти „Травники“ лагерида ўқиганлиги сабабли) ва кўнгилли фуқаролардан жалб қилишди.

Лагер Собибор стансияси атрофидаги ўрмонда жойлашган эди. Лагер атрофи 3 метр баландликдаги тўрт қатор тиканли сим билан ўралган эди. Учинчи ва тўртинчи қаторлар орасидаги бўшлиқ миналаштирилди. Иккинчи ва учинчи қаторлар орасига патруллар жойлаштирилди. Бутун периметр бўйича тўсиқ тизими кўринадиган минораларда кеча-кундуз соқчилар навбатчилик қилишди.

Лагер учта асосий қисмга бўлинган – ҳар бири ўзининг қатъий белгиланган мақсадига эга „сублагерлар“дан ташкил топган. Биринчисида меҳнат лагери (устахоналар ва турар-жой казармалари) жойлашган эди. Иккинчисида сартарошхона казармаси ва ўлган асирларнинг буюмлари сақланадиган ҳамда омборхоналар жойлашган. Учинчисида одамларни ўлдириш учун газ камералари жойлашган. Одамларни оммавий қириш учун ушбу камераларга бир нечта эски танкларнинг двигателлери ўрнатилиб, уларнинг ишлаши пайтида углерод оксиди ажралиб чиқиб, у қувурлар орқали газ камерасига етказиб берилган[2].

Лагерга олиб келинган маҳбусларнинг аксарият катта қисми ўша куннинг ўзида газ камераларида ўлдирилган. Фақат кичик бир қисми тирик қолдирилган ва лагердаги турли ишлар учун ишлатилган.

Лагер фаолиятининг бир ярим йили давомида (1942-йил апрелдан – 1943-йил октябргача) у ерда 170-180 мингга яқин яҳудийлар ўлдирилган.

Маҳбусларни йўқ қилиш

Вениамин Каверин ва Павел Антоколский томонидан ёзилган „Восстаниэ в Собибуре“ (журнал „Знамя“, Н 4, 1945) очерки собиқ маҳбус Дов Фаинбергнинг 1944-йил 10-августдаги бошидан кечирганлари ҳақида гувоҳлик беради . Файнбергнинг сўзларига кўра, маҳбуслар 800 га яқин одам сиғадиган „ҳаммом“ деб номланган ғиштли бинода йўқ қилинган:

Саккиз юз кишилик партия „ҳаммом“га кирганида, эшик маҳкам ёпилган эди. Унга нафасни бўғувчи газни чиқарадиган двигател уланган эди. Ишлаб чиқарилган газ силиндрларга, улардан шланглар орқали хонага сизиб кирар эди. Одатда ўн беш дақиқа ичида камерадагиларнинг ҳаммаси бўғилиб нафас етишмай ўлар эдилар. Бинода деразалар йўқ эди. Фақат тепа қисмида ойна бўлиб ва „ҳаммом хизматчиси“ деб аталган немис хизматчиси ўлдириш жараёни тугаганми ёки йўқлигини билиш учун уни кузатиб турар эди. Унинг ишораси билан газ таъминоти тўхтатилиб, пол механик равишда бир-биридан ажратилар ва мурдалар пастга ертўлага туширилар эди. Ертўлада бир гуруҳ маҳкумлар аравачалар орқали қатл этилганларни жасадларини махсус вагонларга жойлаштирар эдилар. Вагонлар ертўладан ўрмонга олиб чиқилиб, у ерда вагондаги жасадларни кўмиш учун улкан ариқлар қазилган. Жасадларни йиғиш ва ташиш билан шуғулланадиган маҳкумлар вақти-вақти билан отиб ташланган.

Кейинчалик Очерк Қизил Армия ҳарбий мухбирлари Иля Эренбург ва Василий Гроссманнинг „Чёрная книга“га киритилган.

Қаршилик кўрсатишга уринишлар

1943-йил янги йил куни беш яҳудий маҳбус қирғин зонасидан (3-сонли зона) қочиб кетди. Аммо полшалик бир деҳқон қочоқлар ҳақида хабар берди ва Полшанинг „кўк полицияси“ уларни қўлга олишга муваффақ бўлди. Жазо ҳаракати сифатида лагерда бир неча юз маҳбуслар отиб ташланди.

Битта маҳбус 1-зонадан ҳам қочишга муваффақ бўлди. У Собибордан Германияга жўнатилган ўлган маҳбусларнинг кийимлари уюми ортилган юк вагонига беркинишга ва Хелмга етиб олишга муваффақ бўлди. Унинг шарофати билан Хелмдагилар Собиборда содир бўлаётган воқеалар ҳақида хабар топишди. 1943-йил феврал ойининг охирида бу шаҳардан яҳудийларнинг сўнгги гуруҳи Собиборга юборилганида, поезддан қочишга бир неча бор уринишлар бўлган. 1943-йил 30-апрелда Собиборга етиб келгач, депортация қилинган Влодава яҳудийлари вагонлардан ихтиёрий чиқишдан бош тортдилар.

Қаршиликнинг яна бири 1943-йил 11-октябрда содир бўлди, одамлар газ камерасига киришдан бош тортдилар ва қочишга урина бошладилар. Улардан баъзилари лагер девори ёнида отиб ўлдирилган, бошқалари эса қўлга олинган ва қийноққа солинган.

1943-йил 5-июлда Гиммлер Собиборни конслагерга айлантиришни буюрди, унинг маҳбуслари қўлга олинган совет қуроллари билан қайта жиҳозланади. Шу муносабат билан лагернинг шимолий қисмида (4-сонли зона) янги қурилиш ишлари бошланди. „Ўрмон жамоаси“ лақабли билан аталган 40 маҳбусни (Полша ва Голландиялик яҳудийларни) ўз ичига олган бригада Собибордан бир неча километр узоқликда дарахт кесишни бошлади. Хавфсизлик хизматига етти нафар украиналик соқчи ва икки нафар СС аскари тайинланган[4].

Бир куни ушбу бригададан икки маҳбус (Шломо Подҳлебник ва Жозеф Курц, иккаласи ҳам полшалик яҳудийлар) украиналик қўриқчи кузатуви остида сув олиб келиш учун энг яқин қишлоққа жўнатилди. Йўл-йўлакай бу икки маҳбус қўриқчини ўлдириб, қуролини олиб, қочиб кетишди. Бу воқеа аниқланиши биланоқ, „ўрмон жамоаси“ иши дарҳол тўхтатилди ва маҳбуслар лагерга қайта юборилди. Аммо йўлда, тўсатдан, олдиндан белгилаб қўйилган сигналда, „ўрмон жамоаси“дан полшалик яҳудийлар қоча бошладилар. Голландиялик яҳудийлар қочишга уринишда қатнашмасликка қарор қилишди, чунки поляк тилини ва ҳудудни билмасликлари учун бошпана топиш жуда қийин деб ҳисоблар эдилар[4].

Саккиз нафар қочоқ қочишга муваффақ бўлган. Бир неча киши қочишга уринаётганда отиб ташланган. Ўнтаси қўлга олиниб, лагерга олиб кетилди ва у ерда барча маҳбусларни чизиқ тартибида қўйиб отиб ташладилар.

Қўзғолон

Лагерда маҳбусларни Конслагердан қочишни режалаштирган яширин ҳаракат мавжуд эди.

1943-йил июл ва август ойларида лагерда Полша Раввинининг ўғли Леон Фелдҳендлер бошчилигида яширин гуруҳ ташкил этилди. Бу гуруҳнинг режаси қўзғолон уюштириш ва Собибордан оммавий қочиш эди. 1943-йил сентябр ойининг охирида лагерга Минскдан совет яҳудий ҳарбий асирлари келтирилди. Янги келганлар орасида яширин қўзғолон гуруҳига қўшилган ва уни бошқарган лейтенант Александр Печерский бор эди ва Леон Фелдҳендлер унга ўринбосари бўлди.

Собибор концлагеридаги қўзғолон. 1941-1945 йиллардаги Улуг 'Ватан урушидаги Ғалабанинг 70 йиллигига. Россия маркаси, 2015 йил.

1943-йил 14 октябрда Печерский ва Фелдхендлер бошчилигидаги ўлим лагери асирлари исён кўтаришди. Печерскийнинг режасига кўра, маҳбуслар лагернинг СС ходимларини яширинча бирма-бир йўқ қилишлари ва кейин лагер омборида жойлашган қуролларни эгаллаб, соқчиларни ўлдиришлари керак эди. Режа қисман амалга оширилди: қўзғолончилар лагер ходимларидан ўн бир (бошқа маълумотларга кўра – ўн икки) СС аскарини ва бир нечта украиналик соқчиларни ўлдиришга муваффақ бўлишди, аммо улар қурол омборини қўлга кирита олмадилар. Соқчилар лагердан миналанган майдонлар орқали қочишга мажбур бўлган маҳбусларга қарата ўқ уздилар. Улар қўриқчиларга ташланиб, ўрмонга қочишга муваффақ бўлишди.

Иш лагеридаги беш юз элликка яқин маҳбусдан бир юз ўттиз нафари қўзғолонда қатнашмаган (лагерда қолган), саксонга яқини қочиш пайтида вафот этган. Қолганлари қочишга муваффақ бўлишди[5].

Қочишдан кейинги икки ҳафта ичида немислар қочқинлар учун ҳақиқий овни уюштирдилар, унда немис ҳарбий полицияси ва лагер қўриқчилари иштирок этди. Қидирув пайтида бир юз етмиш киши қўлга олинди ва дарҳол отиб ташланди. 1943-йил ноябр ойининг бошида немислар қидирувларни тўхтатдилар. 1943-йил ноябрдан Полша озод этилгунга қадар, Собиборнинг яна тўқсонга яқин собиқ асирлари (немислар тута олмаган асирлар) маҳаллий аҳоли томонидан немисларга топширилди ёки немисларга кўнгилли ҳамкорлар томонидан ўлдирилди. Уруш охиригача қўзғолон қатнашчиларидан атиги эллик уч нафари тирик қолган (бошқа маълумотларга кўра – қирқ етти нафар)[6].

Собибордаги қўзғолон Иккинчи Жаҳон урушининг барча йилларидаги бир нечта муваффақиятли лагер қўзғолонларидан бири эди. Маҳбуслар қочиб кетганидан кўп ўтмай лагер тугатилди ва барча бинолар демонтаж қилинди. Унинг ўрнига немислар ерни ҳайдаб, карам ва картошка экишди.

Иккинчи жаҳон урушидан кейин

Лагер жойида Полша ҳукумати ёдгорлик очди. Қўзғолоннинг 50 йиллиги муносабати билан Полша президенти Лех Валенса маросим иштирокчиларига қуйидаги хабарни юборди: [7]:

Полша заминида азоб-уқубат, пасткашлик, шафқацизлик, қаҳрамонлик ва жасорат рамзи бўлган жойлар мавжуд. Бу – ўлим лагерларидир. Фашист муҳандислари томонидан қурилган, фашист „мутахассислари“ томонидан бошқариладиган лагерлар яҳудий халқини бутунлай йўқ қилишнинг ягона мақсадига хизмат қилди. Бундай лагерлардан бири Собибор эди. Инсон қўли билан яратилган дўзах… маҳбуслар қутилиб кетиш учун деярли имкониятга эга эмас эдилар, аммо умидларини йўқотмадилар.

Қўзғолонда қаҳрамонлик кўрсатиб ҳаётини сақллаб қолиш учун эмас, муносиб ўлим учун кураш олиб борилди. 250 минг қурбоннинг қадр-қимматини ҳимоя қилиб, уларнинг аксарияти Полша фуқаролари бўлган яҳудийлар маънавий ғалаба қозонишди. Улар ўзларининг қадр-қиммати ва шарафини сақлаб қолишди, инсоният қадр-қимматини ҳимоя қилишди. Уларнинг қилмишларини унутиш мумкин эмас, айниқса бугунги кунда, дунёнинг кўп қисмлари яна фанатизм, ирқчилик, муросасизлик билан қамраб олинганида, геноцид яна амалга оширилганда.

Собибор эслатма ва огоҳлантириш бўлиб қолмоқда. Бироқ, Собибор тарихи ҳам инсонпарварлик ва қадр-қиммат аҳди, инсонийликнинг ғалабасидир. Мен Полша ва Эвропанинг бошқа мамлакатларидан келган, бу ерда қийноққа солинган ва ўлдирилган яҳудийлар учун қарзимни узмоқчиман.

2017-йилда Собибордаги музей реконструксия қилиш учун ёпилди. Музейнинг реконструксия ишлари якунланиши ва янги доимий кўргазмасининг очилиши 2020-йил 29-октабрда бўлиб ўтди[8].

Қўзғолоннинг сўнгги иштирокчиси Семён Розенфелд 2019-йил 3-июнда вафот этди[9]. Аркадий Ваиспапир 2018-йил 11-январда вафот этди[10]. Голландиялик Селма Энгел-Вайнберг 2018-йил 4-декабрда АҚШда вафот этди , Алексей Ваицен – 2015-йил 14-январда вафот этди.

Уруш жиноятлари бўйича судлар

1950-йил 8-апрелда Берлин суди Эрич Ҳерманн Бауэрни ўлимга ҳукм қилди. Бироқ 1971-йилда жазо умрбод қамоқ жазосига алмаштирилди. Бауэр 1980-йилда Берлиндаги Тегел қамоқхонасида вафот этди[11].

1950-йилда Ҳуберт Гомерский ва Ёхан Клир[12] Франкфуртда судга тортилди. Ёхан Клир оқланди. Гомерский умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилинди, бу ҳукм 1972-йилда бекор қилинди ва Гомерски 1977-йилда озод қилинди. У 1999-йил 28-декабрда Франкфурт-Майнда вафот этди.

1962-1965 йилларда Киев ва Краснодарда собиқ лагер қўриқчилари устидан суд жараёнлари бўлиб ўтди. Улардан 13 нафари ўлимга ҳукм қилинган[13].

1965-йил 6-сентабрдан 1966-йил 20-декабргача суд жараёни Хагенда бўлиб ўтди. 1-лагер бошлиғи бўлган Карл Френзел умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилинди. Бир айбланувчи саккиз йилга, икки нафари тўрт йилга, яна икки нафари эса уч йилга озодликдан маҳрум этилди. Беш нафар судланувчи оқланди. Обершарфюрер Курт Болендер 1966-йил 10-октябрда ўз жонига қасд қилди. 1982-йилда Френзел озодликка чиқди, аммо 1985-йилда у яна умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилинди. 1992-йил 1-ноябрда ёши улуғлиги ва соғлиғи ёмонлашгани учун умрбод қамоқ жазосини ўташдан озод этилган. У умрининг сўнгги йилларини Ганновер яқинидаги Гарбсен шаҳрида ўтказди ва у ерда 1996-йил 2-сентябрда 85 ёшида вафот этди[14].

1967-йилда Симон Визенталнинг саъй-ҳаракатлари туфайли Франц Стангл Бразилиядан экстрадиция қилинди. 1970-йилда у 400 000 кишининг қотиллигида сабабчи бўлгани учун умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилинган[15]. 1971-йилда Дюсселдорф қамоқхонасида вафот этди[16].

2011-йил 12-майда Мюнхен суди Собиборнинг собиқ қўриқчиси Иван Демянжукни беш йилга озодликдан маҳрум қилди[17].

Собибор лагери ҳақида филм

  • „Побег из Собибора“ – америкалик ёзувчи Ричард Рашке[18]нинг худди шу номдаги китоби (1982) асосида Жек Голд (1987) томонидан суратга олинган бадиий филм.
  • „Собибор, 14 октября 1943, 16 часов“ – режиссёр Клод Ланзманн (2001)[19] ҳужжатли филми.
  • „Собибор“ – режиссёр Константин Хабенский (2018)[20] бадиий филми.
  • „Раскопанний Собибор“ (инглизча: Собибор Эхcаватед, тҳе 4 стагес оф деcеит) – Марк Лимбургнинг ҳужжатли филми (2018) [21].
  • „Собибор. Непокоренниэ“ – Сергей Пашковнинг ҳужжатли филми (2013) [22].

Манбалар

  1. ↑ Лев Поляков. Собибор. История Антисемитизма в 2-х томах. Том ИИ. Эпоха познаний.: Москва – Иэрусалим, 1998. – 446 с.
  2. ↑ 2,0 2,1 «Памяць. Брэст (том ИИ)». 2001.
  3. ↑ „Персональный состав СС-руководства лагеря“. 2009-йил 17-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 5-феврал.
  4. ↑ 4,0 4,1 Д-р Ицхак Арад, директор мемориального института «Яд ва-Шем». „Восстание в Собиборе“. Перевёл с иврита В. Кукуй. Журнал «Менора» №26, Иерусалим (1985). 2009-йил 27-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 22-октябр.
  5. ↑ Холокост: Новая история. 
  6. ↑ „Дер Тод wар диэ бессере Оптион“, Тагесзеитунг, 13.10.2008
  7. ↑ Каджая, Валерий Георгиевич|Валерий Каджая. „Собибор — конвейер смерти“. // Московский комсомолес (2009-йил 11-апрел). 2015-йил 19-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 19-январ.
  8. ↑ „Отwарcиэ wйстаwй стаłэж „СС-Сондеркоммандо Собибор. Ниэмиэcки обóз загłадй 1942–1943”“. собибор-мемориал.эу (2020-йил 28-октябр). 2022-йил 17-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-ноябр.
  9. ↑ „Умер Семен Розенфельд, последний участник восстания в Собиборе“. 2019-йил 3-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 3-июн.
  10. ↑ „Ушёл из жизни последний участник легендарного восстания в лагере смерти «Собибор»“ (ру). 2018-йил 13-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 13-январ.
  11. ↑ Диcк де Милдт. Ин тҳе Наме оф тҳе Пеопле: Перпетраторс оф Геноcиде, п. 381—383. Брилл, 1996.
  12. ↑ „Процесс против Хуберта Гомерски и Йохана Клира во Франкфурте-на-Майне в 1950 году“. 2019-йил 10-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 9-январ.
  13. ↑ „Алексей, сын Ангела“. медиарязан.ру. 2018-йил 22-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 22-январ.
  14. ↑ „Карл Френзел - Cоммиссион он Ассистед Дйинг“ (эн). Cоммиссион он Ассистед Дйинг (2017-йил 19-феврал). 2017-йил 28-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 23-январ.
  15. ↑ Клеэ, Эрнст, Дрессен, Wилли, Риэсс, Волкер Тҳе Гоод Олд Дайс: Тҳе Ҳолоcауст ас Сеэн бй Иц Перпетраторс анд Бйстандерс; ИСБН 1-56852-133-2.
  16. ↑ Роберт С. Wистрич (1982). Wҳўс Wҳо ин Нази Германй, пп. 295-96.
  17. ↑ „Суд в Мюнхене приговорил к пяти годам тюрьмы бывшего охранника концлагеря «Собибор» Ивана Демьянюка“. 2016-йил 14-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 12-май.
  18. ↑ Эсcапе фром Собибор ИМДбда
  19. ↑ Собибóр, 14 оcтобре 1943, 16 ҳеурес ИМДбда
  20. ↑ Собибор ИМДбда
  21. ↑ „Собибор Эхcаватед, тҳе 4 стагес оф деcеит“. 2018-йил 3-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 3-май.
  22. ↑ „Собибор. Непокоренниэ“ Филм Сергея Пашкова, Телеканал „Россия“

Шунингдек қаранг

Адабиётлар

Мақолалар ва тадқиқотлар

Ҳаволалар

Видео

Интернетдаги гувоҳларнинг қайдлари

  1. ↑ „Собибор. Возвращение подвига Александра Печерского“ (ру). эксмо.ру. 2020-йил 3-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 16-апрел.
  2. ↑ „«Собибор. Послесловие» Симкин Лев Семенович - описание книги | Памяти ХХ века | Издателство АСТ“ (ру). Издателство АСТ. 2020-йил 7-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 16-апрел. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi