Мирзо Алакбар Собир (туғилган: Алакбар Зейналабдин ўғли Тоҳирзода; 30.05.1862, Шамахи — 12.7.1911, Шамахи, Озарбайжон) — озарбайжон шоири, инқилобчи-сатирик, мутафаккир, жамоат арбоби ва ўқитувчи[1].

Мирзо Алакбар Собир
Асл исми озарбайжонча: Мирзə Əлəкбəр Сабир
Таваллуди
Алакбар Зейналабдин ўғли Тоҳирзода

5-июн 1862-йил
Шемаха, Шамахи тумани, Боку вилояти, Озарбайжон
Вафоти 6-декабр 1911-йил(1911-12-06)
(48 ёшда)
Шемаха, Шамахи тумани, Боку вилояти, Озарбайжон
Фуқаролиги Ozarbayjon bayrogʻi Озарбайжон
Йўналиш шоир, танқидчи, жамоат арбоби
Фаолият йиллари 1872–1911
Жанр реализм, лиризм, сатира

Озарбайжон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019-йил 7-майдаги 211-сон қарори билан Мирза Алакбар Собир асарлари Озарбайжон Республикасида давлат мулки деб э’лон қилинган муаллифлар рўйхатига киритилди.

Ҳаётий

Алакбар Зейналабдин ўғли Тоҳирзода 1862-йил 30-майда Шемахида туғилган. Отаси кичик бизнес билан шуғулланиб, ўғли саккиз ёшга тўлганда чўпон бўлмасин, деб моллахонага қўйибди.

Собир 12 ёшигача мадрасада, сўнгра 1874-йилда Шемахида Боку ўлка мажлиси ҳузуридаги илоҳиёт билим юртида – ма’рифатпарвар шоир Сейид Азим Ширванининг янги методик мактабида таҳсил олди. Устози Сейид Азим Алакбарга форс тилидан ше’рлар таржима қилиб, унга раҳбарлик қилган, шунингдек, таржималари билан бирга асл ше’рларини ҳам ўқиб, таҳрир қилган. Собирнинг ма’лум бўлган биринчи таржимаси Са’дийнинг “Гулустон” асари “Дидем гули-таза чанд даста”дан 3 мисра билан бошланган байт қиссасининг бир қисмидир.

Кейинчалик отаси Алакбарини ўқишдан ажратиб, дўконида ёрдамчи бўлиб ишлади. Бироқ, Алакбар ҳамон ўқиш ва ёзишни давом эттиради. Дўсти Аббос Саҳхатнинг сўзларига кўра, Собирнинг отаси жаҳлдор бўлиб, уни харид қилишдан кўра кўпроқ ўқиб, ёзгани учун тез-тез танбеҳ берган: ҳатто бир марта ше’рлар китобини йиртиб ташлаган.

Собир 23 ёшида Ўрта Осиёга, сўнгра Эронга ҳаж сафарига отланади. Сабзивар, Нишопур, Самарқанд, Бухоро, Машҳад ва бошқа Хуросон шаҳарларини зиёрат қилади. У бу шаҳарларда илғор олим ва ёзувчилар билан учрашади.

Биринчи ташрифидан қайтгач, 1887-йилда у Буллурниса исмли қариндошига уйланади. Ўн беш йил ичида у саккиз қиз ва бир ўг'ил кўрди. Аммо зилзила оқибатида оиласи ҳалок бўлди.У бир муддат совун пишириб, сотди, сан’ат билан шуғулланди.

Собирнинг уйи 1902 йилги даҳшатли Шамахи зилзиласида вайрон бўлган.

Собир Боку вилояти сунний мажлиси раиси, Боку вилояти мусулмонлар мажлиси раиси, шунингдек, Жума масжидининг бош имом-хатиби Ҳожи Мажид афанди билан дўстона муносабатда бўлган. Собирнинг Ҳожи Мажид афанди вафотига икки ше’р ёзиши ҳам ана шу муносабатдан келиб чиққан.

ХИХ-аср охири, ХХ-аср бошларида оилавий муаммоларга дуч келган Собир шеъриятдан узоқлашди, лекин у тарк этмади. 1901-йили Шемахига қайтган Аббос Саҳхат Собирага катта ёрдам берди. Улар Шамахийнинг ўша давр зиёлилари Агали Бей Насаҳ ва Муҳаммад Тарраҳ билан кичик адабий учрашув уюштирдилар, кечқурунлари мумтоз шоирлар ёки ўзларининг ше’рларини ўқиб, таҳлил қилиб, муҳокама қилдилар.

ХХ-аср бошидан матбуотда Собир шеърлари пайдо бўла бошлади. 1903-йилда унинг шеъри „Шарқий-рус“ газетасида босилган. Кейинроқ „Ҳаят“ газетасида ше’ри босилди. 1906-йилда „Молла Насреддин“ журналининг фаол муаллифларидан бирига айланади. Ўшандан бери Жалил Маммадқулизода билан Собир ўртасида дўстона муносабатлар ўрнатилган.

1907-йил бошида Собир совун ясаш ва сотишни тўхтатиб, матбуот ва маориф соҳасида ишлашга, ше’р ёзишни мунтазам давом эттиришга қарор қилди. Бокуга келганидан сўнг „Иршод“ газетасида корректор бўлиб ишлади ва ўқитувчи бўлиш учун имтиҳон топширишга тайёрланди. Бу орада Гори ўқитувчилар семинарияси ўқитувчиси дўстларидан бир нечта хат олади. Ўша мактубларда у яқин кунларда семинариянинг озарбайжон тили бўлимига ўқитувчи бўш иш ўрни пайдо бўлишини айтган эди. Дўстлари шоирга ўринни эгаллаш учун ташаббус кўрсатишни маслаҳат бериб, бу ишда ёрдам беришларини айтишади.

SSSR pochta markasi Mirzo Alakbar Sobir tavalludining 100 yilligi munosabati bilan chiqarilgan (1958).
СССР почта маркаси Мирзо Алакбар Собир таваллудининг 100 йиллиги муносабати билан чиқарилган (1958).

1908-йил 11-апрелда Боку вилоятининг руҳонийлик бўлимида имтиҳон топширган шоир 7-май куни Тифлисга бориб, Кавказ шайхул-ислом идорасининг она тили ва шариат ўқитувчиси дипломини олади. Аммо Горидан хат олиб, бир муддат Шомахидаги мактаблардан бирида ёрдамчи ўқитувчи бўлиб ишлади.

Ўша йилнинг сентябр ойида Собир „Умид“ мактабини очишга муваффақ бўлди[2]. Бу мактабда 60 га яқин ўқувчи бор эди. Янги усулдаги бошқа мактабларда бўлгани каби бу ерда ҳам ўқувчилар скамейкаларга ўтириб, кўргазмали қуроллардан фойдаланишди, экскурсияга чиқишди. Мактабда она тили, форс тили, арифметика, география ва табиатга оид ма’лумотлар, Қур’он ва шариат дарслари ўтказилди.

1910-йил бошида Собир ишлагани Бокуга келади. Дастлаб „Занбур“ журнали таҳририятида ишлаган. Орадан кўп ўтмай Балахонийдаги „Нижот“ мактабида дарс бера бошлади. Шоир ўз устозлиги билан бирга Балахоний очган „Нур“ кутубхонасининг фаол а’зоси бўлиб, нефтчилар ва маҳаллий инқилобчиларга яқинлашади. Ўша йилнинг баҳоридан Собир Бокуда чиқадиган „Гунеш“ ва „Ҳақиқат“ газеталари таҳририятларида ишлайди. „Гунеш“ газетаси ҳар жума куни „Паландуз“ сарлавҳаси билан кулги саҳифасини чиқарди. Собир ушбу саҳифада „Низодар“, „Чувалдуз“ имзолари билан фош қилувчи асарларни мунтазам чоп этиб боради. Шоир „Молла Насриддин“да ҳам ижодини давом эттиради.

1910-йил охирида у жигар касаллигига чалинган ва Шомахига қайтиб келган. 1911-йил май ойида у даволаниш учун Тифлисга бориб, дугонаси Ж.Маммадқулизоданинг уйида ухлайди. „Молла Насриддин“ ходимлари шоирга катта э’тибор кўрсатадилар. Собир касали кучайиб бораётганига қарамай, ше’р ёзишда, янги та’зиялар устида ишлашда, „Молла Насриддин“ журнали таҳририятига яқиндан ёрдам беришда давом этмоқда.

Июн ойида шифокорлар шоирга операция қилишни таклиф қилишди. Лекин у рози эмас. У Шемахига қайтади.

„Молла Насреддин“ журналининг 1911-йил 14-сонида бемор шоирга моддий ёрдам сўраб э’лон э’лон қилинган. Бу эълондан сўнг Россия ва Шарқнинг кўплаб шаҳарларидан ўнлаб китобхонлар Молла Насриддинга буюк халқ шоирига муҳаббат ва ҳурмат белгиси сифатида хайр-эҳсон жўнатишди.

Касаллиги кучайганини, бошқа давоси йўқлигини кўрган шоир операцияга рози бўлиб, 8-июл куни Бокуга етиб келади. Аммо шифокорлар энди операция ёрдам бермаслигини айтиб, Шемахига қайтишни маслаҳат беришмоқда. Журналист Х.И.Госимов бемор шоир билан Бокудаги сўнгги учрашувини шундай эслайди:…Газетада ёзсангиз, Собир халқим йўлида танамдаги гўштни чириганман, деган эди. Агар ўлсам, халқимнинг йўлига суякларимни қўйган бўлардим.

Собир 1911-йил 12-июлда вафот этди. Шоирнинг қабри Шомахидаги „Етти бурчак“да.

İжоди

Мирзо Алакбар Собир Озарбайжон адабиёти тарихида адабий мактаб яратган халқ шоири, буюк сатирик, моҳир педагогдир. Низомий Ганжавий, Муҳаммад Фузулий, Молла Панаҳ Вогиф, Мирзо Фатали Охундзода, Жалил Маммадқулизода, Мирзо Алакбар Собир анъаналарини давом эттирувчи сатиралари ўзининг ўзига хослиги, ўзига хослиги, ўз салафлари шеъриятидан фарқ қилиши, шеърларининг миллий ва инсонийлиги кучлилиги билан ажралиб туради. уларнинг ворисларига та'сир қилади. Мустақиллик учун курашаётган шоирнинг озодлик ғоялари, мавзуи жуда кенг, танқид нишонлари, фош этиш усуллари кучли.

Атоқли ма’рифатпарвар шоир Саид Азимнинг 12 ёшида янги мактабга ўтиши Собирнинг ма’навий камолотига хизмат қилди. Ўша кунларни синфдоши Ҳ.Маҳмудбеёв кейинроқ эслаб, „Барча дўстларидан ёш, жисми заиф Собир тинч, босиқ ва ўта зукко ва чаққон эди“, деб ёзади. Яна бир дўстим С.М.Ғанизода „Тоҳиров (Собир – таҳр.) кўпчилигимиздан кўра иқтидорлироқ эди“, деб тан олди.

Устозининг Алакбарнинг форс тилидан ше’рларини форс тилига таржима қилиши ва бу таржималарни ўқиб, маслаҳат бериши унинг ижодий иштиёқини кучайтирди, шоирлик исте’додини оширди. Мактаб ўқувчисининг ма’лум бўлган биринчи таржимаси ҳам Са’дийнинг „Гулустон“идан бошланган 3 мисрали „Дидем гули-таза чанд даста“ байтининг бир қисмидир.

Атоқли ма’рифатпарвар шоир Сейид Азимнинг 12 ёшида янги мактабга кўчирилиши Собирнинг ма’навий камолотига хизмат қилди. Ўша даврдаги курсдоши Ҳ.Маҳмудбеёв „Барча дўстларидан ёш, жисми заиф Собир вазмин, босиқ, ниҳоятда зийрак ва чаққон эди“, деб эслайди. Яна бир дўстим С.М.Ғанизода „Тоҳиров (Собир – таҳр.) кўпчилигимиздан иқтидорлироқ эди“, деб тан олди.

Устозининг Алакбар ше’рларини форс тилидан форс тилига таржима қилиши ва бу таржималарни ўқиб, маслаҳат бериши унинг ижодий иштиёқини ошириб, шоирлик исте’додини оширди. Мактаб ўқувчисининг ма’лум бўлган илк таржимаси ҳам Са’дийнинг „Гулустон“ билан бошланадиган „Дидем гули-таза чанд даста“ 3 мисрали мисрасидир.

Атоқли ма’рифатпарвар шоир Сейид Азимнинг 12 ёшида янги мактабга кўчирилиши Собирнинг ма’навий камолотига хизмат қилди. Ўша пайтда курсдоши Ҳ.Маҳмудбеёв „Собир барча дўстларидан ёш, жисми заиф, босиқ, босиқ, ниҳоятда сергак эди“, деб эслайди. Яна бир дўстим С.М.Ғанизода „Тоҳиров (Собир – таҳр.) кўпчилигимиздан иқтидорлироқ эди“, деб тан олди.

Устозининг Алакбар ше’рларини форс тилидан форс тилига таржима қилиши ва бу таржималарни ўқиб, маслаҳат бериши унинг ижодий иштиёқини ошириб, шоирлик исте’додини оширди. Мактаб ўқувчисининг ма’лум бўлган биринчи таржимаси Са’дийнинг „Гулустон“ билан бошланадиган „Дидем гули-таза чанд даста“ 3 мисрали ше’ридир. Унинг ижодида алоҳида ўрин тутган ижтимоий-сиёсий ше’рларда ижтимоий жараёнлар, сиёсий-тарихий воқеалар таассуротлари, фикр ва ғоялари ўз ифодасини топган.

Собир ХХ аср бошларида мумтоз шеъриятда кенг тарқалган шараф жанрини қайта тиклади ва уни янги мотивлар билан бойитди. Шоирнинг 1907-йил 26-августда „Молла Насриддин“ журналида чоп этилган машҳур „Номус“ ше’ри Озарбайжон ше’рияти тарихида бу жанрнинг янги ва бетакрор намунасидир. Агар мумтоз адабиётда шарафлар асосан ҳукмдорлар ҳақида ёзилган бўлса, М.А.Собирнинг „Намус“ ше’ри халқ ва Ватан тақдирига бағишланган бўлиб, унда миллий ва диний бирлик ғояси ўз ифодасини топган. Шоир миллатимизнинг „халқимизга ғов бўлаётгани“ сабабларини ўрганиб, йўл қўйилган хато ва хатоларни таҳлил қилиб, улардан ибрат олишга, диний камситишларга, миллий бирликка чек қўйишга чақирди.

М.А.Собирнинг 1910-йилда „Ени фююзат“ журналида чоп этилган „Руҳум“ ше’рида шоирнинг озодлик идеали ўз ифодасини топган. Умрининг энг оғир кунларида, моддий қийинчилик ва хасталик чоғида ёзилган бу ше’рдаги „Конмагин, ягона аноримсан“ ёки „Бу дунёда кўрмаганмиз“ каби мисралар Собирнинг ўз фикрини ифодалайди. Мавжуд жамият ва жамоатчилик норозилигига танқидий муносабат. Бироқ, барча қийинчиликларни енгиб ўтиб, ўз миллатининг тикланиши йўлида турли хизматлар кўрсатган фуқаро шоир ўзининг ўлмас сан’ати мангу бўлишига ишонади. Ше’рдан кўриниб турибдики, Собир эрк ғоясига чин юракдан содиқдир.

Шоир миллий уйғонишга эришиш йўлини илм-фан ва та’лимни пухта эгаллашда, ўзликни англашда, дунё ишларини енгишда кўради. Шунинг учун ҳам М.А.Собир ижодида мактаб, ма’рифатпарвар зиёли, боланинг мактабга бориши, фанга танқидий муносабат, та’лим-тарбияга эскича муносабат муҳим ўрин тутади. Шартли равишда ше’рнинг бу турини ма’рифий сатирик ше’рлар дейиш мумкин.

Мирзо Алакбар Собир кўп асрлик ше’риятимизнинг ёрқин ан’аналарини яшаш билан бирга сўз устаси сифатида кенг шуҳрат қозонди, адабиётимизни сифат жиҳатидан янги босқичга кўтарди, уни ижтимоий мафкуравий жиҳатдан бойитди. “Молла Насриддин” журнали атрофида шаклланган адабий оқимнинг етакчи намояндаларидан бири бўлган мутафаккир шоир яратган асарларининг асосий мавзуси ма’навий покликка, маданий юксалиш ва ма’рифатга да’ват бўлди. — Илҳом Алиев, Озарбайжон Республикаси Президенти

Хотирани абадийлаштириш

Ўлимидан бир йил ўтиб, 1912-йилда Аббос Саҳҳат ва Маҳмуд бей Маҳмудбеёвларнинг ташаббуси ва ёрдами билан М.А.Собирнинг ше’рлари „Ҳопҳопнома“ номи билан китоб ҳолида нашр этилган. Китоб 1913-йилда қайта ко'риб чиқилган ва қайта нашр этилган. Шундан сўнг унинг асарлари ХХ аср давомида „Ҳопҳопнаме“ номи билан қайта-қайта катта тиражларда нашр этилиб, Европа ва Шарқ халқлари тилига айланди.

М.А.Собир хотирасини абадийлаштиришга доимо э’тибор қаратиб келинган. Бокуда унинг номидаги кутубхона ташкил этилган (1919), Боку (1922) ва Шамахида (1962) ҳайкаллар ўрнатилган. Озарбайжоннинг туманларидан бири, турли шаҳарлардаги кўчалар, техникум ва коллежлар унинг номи билан аталган. 1962-йилда таваллудининг 100 йиллиги катта тантана билан нишонланди.

Озарбайжонда М.А.Собирнинг хотираси ва номи кенг миқёсда абадийлаштирилган. Пойтахт Боку марказидаги Истиқлолият кўчасида унинг ҳайкали ўрнатилиб, бурчак, аҳоли пункти ва коллежга унинг номи берилди.

Озарбайжон Республикасининг марказий минтақасида жойлашган шаҳар Собир номи билан аталган ва ҳозир Собиробод деб аталади.

2010-йилда Озарбайжон Республикаси Президенти Илҳом Алиев Мирзо Алакбар Собир таваллудининг 150 йиллигини нишонлаш тўғрисидаги қарорни имзолади ва шоирнинг юбилейи кенг нишонланди.

Ҳақида нашрлар

  • Мирза Иброҳимов. Буюк шоиримиз Собир. Боку: Озарбайжон ССР Фанлар академияси нашриёти, 1962, 38 бет.
  • Жафар Хондан. Собир ижодининг маҳоратли хусусиятлари. Боку: Озарбайжон давлат нашриёти, 1962, 436 бет.
  • Аббос Заманов. Сабр ҳақида замондошлар. Боку: Озарбайжон болалар ва ёшлар адабиёти нашриёти, 1962, 323 бет.
  • Аббос Заманов. Собир кулади. Боку: Ёшлик, 1981, 260 бет.
  • Бахтиёр Ваҳобзода. Оқлар - кулади. Боку, 1962, 21 бет.
  • Мир Жалол. Мирзо Алакбар Собир сан’ат олами / Мир Жалол; эд., бош олмош. А. Байрамог'лу; эд. З. Ş. аскар; АМЕА Низомий номидаги Адабиёт институти. - Боку: Фан ва та'лим, 2017. - 128 б. ; 21 см. - 300 нусха.
  • Набиев, Бакир Аҳмад ўғли. Шамахи заминининг буюк озарбайжон шоирлари: илмий-оммавий очерклар / Б.А. Набиев; илмий таҳрир. А. Ҳ. Рустамли. - Боку: Озан, 2012. - 288 б .; 20 см. - Библиоқр.: п. 280-282. - 500 нусха.
  • Али, Акиф. Мирзо Алакбар Собирнинг сатира дурдона асари: [мақола ва монография] / А. Али; эд. А. Аббос; Озарбайжон Республикаси Маданият ва туризм вазирлиги. - Боку: Та'лим, 2012. - 256 б. : портрет., рангли йил. ; 22 см. – Китоб Мирзо Алакбар Собир таваллудининг 150 йиллигига бағишланган. - 500 нусха.
  • Халилов, Салаҳаддин Садриддин о'г'ли. Жовид фалсафаси / С. С. Халилов. ИИ китоб: Классик Шарқ ва замонавийлик. - Боку: Нурлар НПМ, 2009. - 122 б. ; 20,5 см. - 250 нусха.
  • Байрамоглу, Алхан. Мирзо Алакбар Собир: ҳаёти ва ижоди / А. Байрамўғли; илмий таҳрир. А. М. Мираҳмадов; эд. Х. Озтурк. - Боку: Қисмет, 2003. - 320 б.
  • Жафар, Акрам. Мирзо Алакбар Собир ғазалининг қофия луғати / А. Петрушка; торт С. Жафар; эд. Т. Қулиев. - Боку: Қонун, 2005. - 128 б. Эминалиев, Эйваз Маҳаммадали о'г'ли. Мирзо Алакбар Собир: ҳаёти ва сан’ати: монография / Э. М. Эминалиев; илмий таҳрир. Б. Ə. Набиев; Озарбайжонда Фуқаролик жамиятини ривожлантириш ассоциацияси, Озарбайжон ўқитувчилар институти, Шамахи филиали. - Боку: CБС, 2012. - 176 п.
  • Шамахи энсиклопедияси / М.Ф. Охундов номидаги Озарбайжон Миллий кутубхонаси [ва б.]; фикр о'қитувчиси. Э. С. Сüлейманов; эд. ходимлар: А. Абдуллаев [ва бошқалар]; бош таҳрир. Ф.Бабаев; мас'ул таҳрир. Г. Насибов. - Боку: Шарқ-Г'арб, 2015. - 430 б.
  • Саламоглу, Самолёт. М.А. Собир миллий уйғониш идеали: мақолалар / Т.Саламоғлу; илмий таҳрир. З. Ş. Ҳарбий. - Боку: О'рхан НПМ, 2015. - 144 б.
  • Ҳусейнов, Рафаэл Бабанинг о'г'ли. Ширвон шоирлари / Р. Б. Ҳусейнов; АМЕА Низомий Ганжавий номидаги Озарбайжон миллий адабиёти музейи. - Боку: Фан ва та'лим, 2012. - 108 б.
  • Байрамоглу, Алхан. Собир Бокуда: монография / А. Байрамоглу; илмий таҳрир. Т. Ҳ. Керимли; Озарбайжон Республикаси Маданият ва туризм вазирлиги. - Боку: Та'лим, 2012. - 152 б.
  • М.А. Сабр бо'йича тадқиқотлар: илмий мақолалар то'плами / Б. А. Набиев, Мир Жалол, Қ. Г. Халилов, З. Ш. аскар; эд. А. Байрамог'лу; АМЕА Низомий номидаги Адабиёт институти. - Боку: CБС, 2012. - 456 п.
  • Байрамоглу, Алхан. Мен эски тог'га о'хшайман ... / А. Байрамог'лу; эд. Ş. Ҳ. Алишанли. - Боку: Элм, 2010. - 424 б.

Асарлари

  • Мирзо Алакбар Собир – 150: библиография / Озарбайжон Республикаси Маданият ва туризм вазирлиги, Озарбайжон Миллий кутубхонаси; тузганлар: М. Ҳасанова, Г. Мисирова; бур. мас'ул К. М. Таҳиров; эд. М. А. Велиева. - Боку: Зардаби ЛТД МЧЖ НПМ, 2012. - 384 б. ; 21,5 см. - 500 нусха. Собир, Мирзо Алакбар. Эртаклар / М.А. Собир; Озарбайжон Республикаси Маданият ва туризм вазирлиги, Ф.Кочарли номидаги Республика болалар кутубхонаси. - Қайта тиклаш. - Боку: Уйг'ониш-А, 2017. - 8 п.
  • Собир, Мирзо Алакбар. Ҳопҳопнаме: 2 жилдда / М.А. Собир; торт М. Маммадов. ИИ жилд. - Боку: Шарқ-Г'арб, 2005. - 384 б.
  • Собир, Мирзо Алакбар. Ҳопҳопнаме: 2 жилдда / М.А. Собир; торт М. Маммадов. Мен тери. - Боку: Шарқ-Г'арб, 2005. - 480 б.
  • Собир, Мирзо Алакбар. Танланган асарлар: тушунтиришлар ва шарҳлар билан / М.А. Собир; эд., бош олмош. Х. Ҳ. Юсифли; Озарбайжон маданиятининг дўстлари жамғармаси. - Боку: ОКА Офсет, 2007. - 420 п.
  • Собир, Мирзо Алакбар. Ҳопҳопнаме / М. А. Собир; торт А. Байрамог'лу; илмий таҳрир. Т. Ҳ. Керимли; Озарбайжон Республикаси Маданият ва туризм вазирлиги. - Боку: Та'лим, 2012. - 552 б.
  • Собир, Мирзо Алакбар. Ҳопҳопнаме / М. А. Сабрли бо'линг. - Боку: Китоб клуби, 2014. - 392 б.

Чоп этилган китоблар

  • 1906 Фирдовси. Şаҳнамə [Мəтн] /Фирдовси; тəрcüмə эдəни М.Ə.Сабир //Рəҳбəр.-1906.- Н° 2-6.
  • 1907Əрəбcə бир қитəнин тəрcüмəси (“Тапşıрма сиррини мəгəр əҳли-кəрмлəрə”) [Мəтн] /тəрcüмə эдəни Əли Сабир Таҳирзадə Şирвани //Фüюзат.- 1907.- Н° 22.

Хəйямдан мəалəн тəрcüмə (“Бизи алдатма, хаcə, ҳəр сöзüнə!”) [Мəтн] /тəрcüмə эдəни Ə.С. //Ҳəқиқəт.- 1910.- Н°141. Тəрcüмейи қöвли-мüфти (“Қəм этмəзəм дейилсə. Мəҳəммəд саğалдıмı) [Мəтн] /тəрcüмə эдəни А. Сабир Таҳирзадə //Фüйüзат.- 1907.- Н°22.

  • 1910Лəффазлıқ (“Мəcлис” қəзетиндəн тəрcüмə) [Мəтн] /тəрcüмə эдəни Ə.Сабир //Ҳəқиқəт қəзети.- 1910.- Н°150.

Сəди. “Əли аçıб саил олмаğıн хоşдур” [Мəтн] /Сəди; тəрcüмə эдəни Ə.С. //Гüнəş.- 1910.- Н° 46.

  • 1912Сəди. “Гöрдüм неçə дəстə тазə гüллəр” [Мəтн] /Сəди; тəрcüмə эдəни М.Ə.Сабир //М.Ə. Сабир. Ҳопҳопнамə.- Бакı, 1912. - С.3.
  • 1914Сəди. “Гöрдüм неçə дəстə тазə гüллəр” [Мəтн] /Сəди; тəрcüмə эдəни М.Ə.Сабир //М.Ə.Сабир. Ҳопҳопнамə.- Бакı, 1914. - С.3

554. Сəди. “Гöрдüм неçə дəстə тазə гüллəр” [Мəтн] /Сəди; тəрcüмə эдəни М.Ə.Сабир //М.Ə.Сабир. Ҳопҳопнамə.- Бакı, 1922.- С.3.

  • 1912 Ҳоп-ҳоп намə [Мəтн] /М.Ə.Сабир; наşирəси Сабирин зöвcəси Б.Ханıм

Таҳирзадə. - Бакı: İса бəй Аşурбəёвун “Каспи” мəтбəəси, 1912.- 104 с.: şəкилли. Китабда şаирин бир рəфиқинə öз хəтти илə яздığı şикайəтнамəдəн бир парçа верилмиşдир.

  • 1914 Ҳоп-ҳопнамə [Мəтн].- 2-cи нəşри /М.Ə.Сабир; мüқəд. А.Сəҳҳəт.- Бакı: “Каспи” мəтбəəси, 1914.- 338 с.: 24 в. şəкил.- Əрəб əлифбасı илə. Китабıн титул сəҳифəси ёхдур. Язı “Азəрбайcан китабı” библиоқрафия китабıна истинадəн язıлıб. Китабда 1912-cи илдə, şаирин хəстə олдуğу вахт Тифлисдəн досту Аббас Сəҳҳəтə яздığı ахıрıнcı ики мəктубу да нəşр олунуб.
  • 1922 Ҳоп-ҳопнамə [Мəтн]: Халқ şаири Мирзə Əлəкбəр “Сабир” Таҳирзадəнин мəнзум вə мəнсур əсəри, онун ҳаққıнда нəзмəн вə нəсрəн язıлмış хатират, тəğризат вə қейдлəр.- Тəкмил вə əлавə олунмуş 3-cü тəби /М.Ə.Сабир; мüқəд. вə тəрт. Əли İсгəндəр Cəфəрзадə; рəссамı Ə.Əзимзадə.- Бакı: АХМК нəşрийятı, 1922.- 476 с.: 70 в. şəкил. Китабда şаирин 1908-cи илдə öз дəст-хəттилə С.М.Қəнизадəйə вə Аббас Сəҳҳəтə яздığı мəктублар да нəşр олунуб.
  • 1927 Мüнтəхабат [Мəтн] /М.Ə.Сабир.- Бакı: Азəрнəşр, 1927.- 131 с.
  • 1929 Şэирлəри мəcмуəси [Мəтн] /М.Ə.Сабир; Əлиаббас Мüз- нибин мüқəддимəси илə.- Бакı: Азəрнəşр, 1929.- 278 с.: 1 в. şəкил.
  • 1934 Бüтüн əсəрлəри [Мəтн] /М.Ə.Сабир; ред. вə мüқəд. С.Ҳüсейн.- Бакı: Азəрнəşр, 1934.- 462 с. 61 в. şəкил.
  • Şэирлəр [Мəтн].- ИИИ тəби /М.Ə.Сабир; ред. М.Сейидзадə.- Бакı: Азəрнəşр, 1934.- 70 с.
  • 1934Фирдовси. Сəявуş дастанı [Мəтн] /Фирдовси; тəрc. эд. М.Ə.Сабир //Şəрқ қадıнı.- 1934.- Н°17-18.- С.11-12.
  • 1937Дин əлейҳинə şэирлəр [Мəтн] /М.Ə.Сабир; ред. İ.Əлиев.- Бакı: Азəрнəşр, 1937.- 57 с.- (Мüбариз аллаҳсıзлар китабханасı).
  • 1938Дин əлейҳинə şэирлəр [Мəтн] /М.Ə.Сабир; ред. İ.Əлиев.- Бакı, Азəрнəşр, 1938.- 52 с.- (Мüбариз аллаҳсıзлар китабханасı).
  • 1939Мəктəб уşақларıна тöҳфə [Мəтн] /М.Ə.Сабир; ред. М.Сейидзадə.- Бакı, Уşақгəнcнəşр, 1939.- 28 с.
  • Яз гüнлəри [Мəтн]: [киçик яşлı уşақлар üçüн şэирлəр] /М.Ə.Сабир; ред. М.Сейидзадə.- Бакı: Уşақгəнcнəşр, 1939.- 40 с.: 4 в. şəкил.
  • 1941Ҳопҳопнамə [Микрофилм] /М.Ə.Сабир; мüқəд. А.Сəҳҳəт; Ҳəқ тəбии İранда Ҳилал Насири китабханасıна мəҳфуз- дур.- Тəбриз, 1320 ҳ.(1941).-232с.
  • 1942Мəктəб уşақларıна тöҳфə [Мəтн] /М.Ə.Сабир.-Бакı: Азəрнəşр, 1942.- 54 с.- Əрəб əлифбасı илə.
  • 1943 Мəктəб уşақларıна тöҳфə [Мəтн]: [киçик вə ортаяşлı уşақлар üçüн] /М.Ə.Сабир.- Бакı: Азəрнəşр, 1943.-36 с.: şəкилли.
  • 1945Қарğа вə тüлкü [Мəтн]: [мəктəбəқəдəр яşлı уşақлар üçüн] /М.Ə.Сабир.- Бакı: Азəрнəşр, 1945.- 8 с.
  • Уşақ вə буз [Мəтн]: [киçикяşлı уşақлар üçüн] /М.Ə.Сабир.- Бакı: Уşақгəнcнəşр, 1945.- 6 с.: şəкилли.
  • Яз гüнлəри [Мəтн] /М.Ə.Сабир.- Бакı: Уşақгəнcнəşр, 1945.- 4 с.
  • 1946 Сеçилмиş şэирлəр [Мəтн] /М.Ə.Сабир; тəрт. эд. вə ред. C.Хəндан; рəссамı Ə.Əзимзадə.- Бакı: Уşақгəнcнəşр, 1946.184 с.: şəкилли.- 1 в. əлавə.
  • 1948Ҳопҳопнамə [Мəтн].- 4-cü нəşри /М.Ə.Сабир; тəрт. эд. Ҳ.Сəмəдзадə.- Бакı: Азəрнəşр, 1948.- 504 с.: 21 в. şəкил.
  • Мəктəблилəрə тöҳфə [Мəтн] /М.Ə.Сабир - Бакı: Уşақгəнcнəşр, 1948.- 44 с.- (Мəктəб китабханасı).
  • 1953Тəмсиллəр [Мəтн]: [киçикяşлı уşақлар üçüн] /М.Ə.Сабир.- Бакı: Уşақгəнcнəşр, 1953.- 12 с.: şəкилли.

22. Уşақ вə буз [Мəтн]: [киçикяşлı уşақлар üçüн] /М.Ə.Сабир; рəссамı Ҳ.Аğаев.- Бакı: Уşақгəнcнəşр, 1953.- 6 с.: şəкилли.

  • 1954Ҳопҳопнамə [Мəтн].- 5-cи нəşри /М.Ə.Сабир; мüқəд. Ə.Мирəҳмəдов.- Бакı: Азəрнəşр, 1954.- 532 с.: şəкилли.

24. Şэирлəр [Мəтн] /М.Ə.Сабир.- Бакı: Уşақгəнcнəşр, 1954.- 48 с.

  • 1955Сеçилмиş şэирлəри [Мəтн] /М.Ə.Сабир; мüқəд. М.С.Та- ҳирли.- Бакı: Уşақгəнcнəşр, 1955.- 148 с.: 10 в. şəкил.
  • 1957Яз гüнлəри [Мəтн]: [мəктəб яşıна çатмамış уşақлар üçüн] /М.Ə.Сабир; рəссамı А.Меҳдиев.- Бакı: Уşақгəнcнəşр, 1957.- 7 с.: şəкилли.
  • 1959Қоcа баğбан [Мəтн] /М.Ə.Сабир; мüқəд. М.С.Таҳир- ли.- Бакı: Уşақгəнcнəşр, 1959.- 148 с.: 10 в. şəкил.
  • Мəктəблилəрə тöҳфə [Мəтн].- 4-cü çапı /М.Ə.Сабир: ред. Й.Мəммəдов.- Бакı: Уşақгəнcнəşр, 1959.- 52 с.: şəкилли.
  • 1960Ҳопҳопнамə [Мəтн]: [şэирлəр, ҳекайə вə тəрcüмəлəр] /М.Ə.Сабир.- Бакı: Азəрнəşр, 1960.- 495 с.- 1 в. портрет.

1961

  • Şэирлəр [Мəтн] /М.Ə.Сабир; мüқəд. Ə.Мирəҳмəдов; ред. Й.Мəммəдов.- Бакı:
  • 1961Тəмсиллəр [Мəтн]: [Аğаcларıн бəҳси; Қарıнcа, Ҳöрüмçəк вə ипəкқурду] /М.Ə.Сабир; рəссамı Рафиқ Меҳдиев.- Бакı: Уşақгəнcнəşр,

1961.- 15 с.: şəкилли.

  • 1962 Ҳопҳопнамə [Мəтн].- 4-cü çапı /М.Ə.Сабир; тəрт. эд. Ҳ.Мəммəдзадə; ред. вə мüқəд. А.Заманов.- Бакı: Азəрнəşр, 1962.- ХХИИ.-

484 с.: 33 в. şəкил.- Əрəб əлифбасı илə.

  • Ҳопҳопнамə [Мəтн]: üç cилддə /М.Ə.Сабир; тəрт. эд. М.Мəммəдов; мüқəд. М.İбраҳимов; ред. ҳей.: Мир Cəлал, Ə.Мирəҳмəдов, К.Талıбзадə;

şəкиллəр Ə.Əзимзадə.- Бакı, 1962.- C.1: Сатиралар 1906-1909.- 331 с.: 18 в. şəкил.- 1 в. портрет.- (Азəрб.ССР ЭА Низами ад. Əдəбийят вə Дил İнституту).

  • Ҳопҳопнамə [Мəтн]: üç cилддə /М.Ə.Сабир; тəрт. эд.: М.Мəммəдов; мüқəд. М.İбраҳимов; ред. ҳейəти: Мир Cəлал, Ə.Мирəҳмəдов, К.Талıбзадə;

şəкиллəр Ə.Əзимзадə.- Бакı, 1962.- C.2: Сатиралар 1910-1911.- Сатирик парçалар.- 270 с.: 9 в. şəкил.- (Азəрб.ССР ЭА Низами ад. Əдəбийят вə Дил İнституту).

  • Мəктəб şəрқиси [Мəтн].- 5-cи нəşри /М.Ə.Сабир; ред. Й.Мəммəдов; мüқəд. М.Мəммəдов.- Бакı: Уşақгəнcнəşр, 1962.- 44 с.: şəкилли.
  • 1965Ҳопҳопнамə [Мəтн]: 3 cилддə /М.Ə.Сабир; ред. Ҳ.Зейналов.- Бакı, 1965.- C.3.- 350 с.- (Азəрб.ССР ЭА Низами адıна Əдəбийят вə Дил İнституту).
  • 1966 Гəл-гəл, а яз гüнлəри [Мəтн]: [мəктəб яşı çатмамış уşақлар üçüн şэирлəр] /М.Ə.Сабир; ред. İляс Тапдıқ.- Бакı: Азəрнəşр, 1966.- 13 с.: şəкилли.
  • 1970 Тəк сəбир [Мəтн]: дин əлейҳинə şэирлəр /М.Ə.Сабир; ред. Й.Мəммəдов.- Бакı: Гəнcлик, 1970.- 32 с.
  • 1971Тəмсиллəр [Мəтн]: [азяşлı уşақлар üçüн] /М.Ə.Сабир; ред. Й.Мəммəдов; рəссамı Ə.Вердиев.- Бакı: Гəнcлик, 1971.- 17 с.: şəкилли.
  • 1972 Уşақ вə буз [Мəтн]: [мəктəб яşı çатмамış уşақлар üçüн şэир] /М.Ə.Сабир; ред. С.Мəммəдова; рəссамı Əлəşрəф,- Бакı: Гəнcлик, 1972.- 8 с.: şəкилли.
  • 1975Яз гüнлəри [Мəтн]: [мəктəб яşı çатмамış уşақлар üçüн şэирлəр] /М.Ə.Сабир; ред. В.Юсиф; рəссамı Назим Бабаев.- Бакı: Гəнcлик, 1975.- 10 с.: şəкилли.
  • 1976Сеçилмиş əсəрлəри [Мəтн] /М.Ə.Сабир; тəрт. эд. вə şəрҳ. мüəл. М.Мəммəдов.- Бакı: Маариф, 1976.- 243 с.- (Мəктəб китабханасı).
  • 1977 Уşақ вə буз [Мəтн]: [киçикяşлı уşақлар üçüн şэир] /М.Ə.Сабир; ред. Вақиф Нəсиб; рəссамı İ.Мəммəдов.- Бакı: Гəнcлик, 1977.- 12 с.: şəкилли.
  • 1980Ҳопҳопнамə [Мəтн] /М.Ə.Сабир; тəрт. эд. вə мüқəд. мüəл. М.Мəммəдов; ред. Аğасəфа.-Бакı: Язıçı, 1980.- 560 с.: 16 в. şəкил.
  • 1984Сеçилмиş əсəрлəри [Мəтн] /М.Ə.Сабир, А. Сəҳҳəт; рəссамı А.Ҳüсейнов; тəрт. эд. вə öн сöз. мüəл. Ə.Мирəҳмə- дов.- Бакı: Гəнcлик,

1984.- C.10.- 352 с.: 5 в. şəкил.- (Дüня уşақ əдəбийятı китабханасı: 50 cилддə).

  • 1987Уşақ вə буз [Мəтн]: [киçикяşлı уşақлар üçüн] /М.Ə.Сабир; рəссамı İ.Мəммəдов.- Бакı: Гəнcлик, 1987.- 13 с.: şəкилли.
  • 1988Молла Нəсрəддин [Мəтн]: 12 cилддə /cилдин ред. вə öн сöз. мüəл. Ə.Мирəҳмəдов; тəрт. эд. Т.Ҳəсəнзадə; рəс. Ф.Сəфəров, Р.Мəммəдов;
  1. АзССР ЭА, Низами ад. Əдəбийят İн- ту.- Бакı: Элм, 1988.- C.И: (1906-1907).- 720 с.: şəк. Китабıн иçиндəкиндəн: İдарəмизин əҳвалатıндан бир неçə сöз [С.50];
  2. İдарəдəн cаваб [С.58];
  3. Ахунда, миллəти этмə ҳəвайи [С.59];
  4. Бакıлıлара [С.66-67];
  5. Нийə мəн дəрсдəн қаçдıм? [С.75];
  6. Çох қəрибə! [С.74-75];
  7. Çəтин суал [С.75];
  8. Ол гüн ки, сəнə халиқ эдəр лüтф бир öвлад [С.75,78]; М
  9. аҳи-Кəнанıн батıб, эй пири Кəнан, қəм емə! [С.81];
  10. Тəзə тəлим китабı [С.94];
  11. Нəсиҳəт [С.98-99];
  12. Нийə дəрсдəн қаçдıм [С.102];
  13. Мüсəлман мəcлиси [С.102-103];
  14. Қоcалıқдан şикайəт [С.111];
  15. Əбдüррəҳим Əфəнди [С.115,118];
  16. Бакı фəҳлəлəринə! [С.126];
  17. Нə элəмəк? [С. 138139];
  18. Тəрəққи əламəтлəри [С. 139,142];
  19. İдарəдəн [С.142];
  20. Қолоşапова [С. 146-147];
  21. Қолоşаповун гери çаğıрıлмасı [С.154-155];
  22. Этди бу фəлəк ҳəр кəсə бир тöвр яманлıқ [С.155];
  23. Вəтəн мəҳəббəти [С.158];
  24. Тəрпəнмə, амандıр бала, қəфлəтдəн айıлма! [С.162];
  25. Мüсəлман иçиндə гöрдüклəрим [С. 162-163];
  26. Элми-хüласə [С.166];
  27. Тəҳсили-элм [С.170];
  28. İфратıн мəнфəəти [С.171];
  29. Ата нəсиҳəти [С.178-179];
  30. Бир гüрcüйə cаваб [С.179];
  31. Абирин вə килаб [С.183];
  32. Аҳ эйлəдийим нəşэйиқəлянıн üçüндüр [С.186];
  33. Бəйлəрə мəктуб [С.187];
  34. Гəнcəдəн [С.186-187];
  35. Яр илə гöрüşмəк [С. 194-195];
  36. “Ҳəятıн” “Гоп-Гоп”уна cаваб [С.199];
  37. Кеçəн гüнлəр [С.202-203];
  38. Гüндə дöйəр атасı, алар баşıна тасı [С.203];
  39. Барışналара даир [С.210-211];
  40. Ах, ах, ай мüсəлманлар [С.214];
  41. İранлıлара [С.218;]
  42. Мəн эйлə билирдим ки, мəнə яр олаcақсан [С.218];
  43. İран фəҳлəлəринин пулу ҳара гедир [С.226-227];
  44. Cаваблар cавабı [С.230];
  45. Бакı пəҳливанларıна [С.234];
  46. Оруc ейəнлəрə [С.242-224];
  47. Адəтимиз даş иди дава гüнü [С.250];
  48. Оруcу батил элəйəн şэйлəр [С.251];
  49. Дəрəдə ятмış идим - оятдıлар оянмадıм... [С.251,254];
  50. Кüпəгирəн қарıнıн қıзлара нəсиҳəти [С.259];
  51. Мıнcıқ [С.266]; Та ки, сəн олдун əсири [С.266-267];
  52. Уşақлара [С.267];
  53. Мəн билмəз идим бəхтидə бу никбəт олурмуş [С.283,286];
  54. Мüсəлманларıн ианə йığмасı [С.286];
  55. İрşад [С.290-291];
  56. Аҳ-фəряд эйлəйирсəн, сöйлə фəрманıн нəдир? [С.291];
  57. Қарнıёğунлар [С.299,302];
  58. “Ҳəр нə версəн вер, мəбадə вермə бир дирҳəм зəкат...”.-С.302;
  59. Гимназияда тəзə мəсcид [С.306-307];
  60. İранıн Батум Консуллуğуна [С.323,326];
  61. Гет долангинəн хамсəн ҳəнуз [С.326];
  62. Узун дəря [С.327];
  63. Öврəт мəсəлəси [С.331,334];
  64. Эйлə билирдим ки, дəхи сüбҳ олуб [С.334];
  65. Ҳəмşəри [С.346-347];
  66. Нолур şиринмəзақ эцə мəни ҳалвайи-ҳüрриййəт [С.347];
  67. Узун дəря: (Эй фəлəк, зüлмüн əяндıр...” [С.351];
  68. Узун дəря: (Эй əзизим, хəлəфим, маэйи-иззü şəрəфим...”) [С.374];
  69. İрəван семинариясı вə қазинин нитқи [С.378-379];
  70. Бинамуслуқ [С.394- 394];
  71. “Сəрадəн бир дəли şэйтан дейəр инсанлар...” [С.399];
  72. Амалıмıз, əфкарıмıз ифнайи-вəтəндир [С.402];
  73. Леонтиев [С.410];
  74. Сəрҳесаб [С.426];
  75. Мəзҳəб азадлığı [С.430];
  76. Аğлаşма [С.434];
  77. Мöвқуфат мəсəлəси [С.434-435];
  78. Тöмейинəҳар [С.442];
  79. Cəмиййəти-хейриййə [С.443];
  80. Зарафат [С.450-451];
  81. Вай-вай, нə яман мüşкüлə дüşдü иşим, аллаҳ [С.458];
  82. “Тəрcüман”ıн фитвасı [С.458- 459];
  83. “Öврадıмıз, əзкарıмıз əфсанейи-зəндир” [С.466];
  84. Ҳə, де гöрüм, нə олду бəс, ай балам, иддəаларıн [С.474];
  85. Молла Cəфəрқулу [С.474-475];
  86. Фəҳлə! Öзüнü сəн дə бир инсанмı санıрсан [С.490];
  87. Наəҳл олана мəтлəби андıрмақ олурму? [С.514];
  88. Па атоннан, нə аğıр ятдı бу оğлан, öлüбə! [С.522];
  89. Cəфəнгият [С.523,526];
  90. Папақ [С.530];
  91. Лейли-Мəcнун [С.531];
  92. Мəзлумлуқ эдиб баşлама фəрядə, əкинçи [С.539];
  93. Əлминнəтü-лиллаҳ ки, “Дəбистан” да, қапандı [С.547];
  94. Аc [С.554];
  95. Вəқта ки, қопур бир эвдə матəм [С.571];
  96. Фəхриййə: Ҳəрçəнд əсирани-қüюдати-заманıз [С.583];
  97. Қорхурам [С.586];
  98. Мüəллимлəр сезди: “Баş тутду мüəллимлəрин иcласı сиэзди...” [С.602-603];
  99. Çапма атуну, гирмə бу мейдана, а молла! [С.603,606];
  100. Cəфəнгият [С.599];
  101. İки cəваблара бир cаваб [С.602];
  102. Гöрмə! -Баş üстə юмарам гöзлəрими [С.615];
  103. Атмış ниқаби-ҳüснин мəcмуəйи-тəвангəр [С.659];
  104. Бимəрҳəмəт əянларıна şüкр худая [С.699];
  105. Мəктуб [С.706];
  106. Тöҳмəт эдир қəзетçилəр, мəşəри-наси бир белə... [С.715].
  • 1991Молла Нəсрəддин вə оğру [Мəтн]: Мəктəб уşақларıна тöҳфə: Ҳопҳопнамəдəн сеçилмиş şэирлəр /М.Ə.Сабир.- Ерсиз, (1991).- 63 с. - Əрəб

əлифбасıнда.

  • 1992Ҳопҳопнамə [Мəтн] /М.Ə.Сабир.- Бакı: Язıçı, 1992.- 556 (2) с.
  • Ҳопҳопнамə [Мəтн] /М.Ə.Сабир; рəссамı Нəcəфқу- лу.- Бакı: ŞəрқҚəрб, 1992.- 80 с.: şəк.- Əрəб əлифбасı илə.
  • 1996Молла Нəсрəддин [Мəтн]: 10 cилддə (1906-1931) /тəрт. эд. Т.Ҳəсəнзадə; cилдин ред. вə öн сöз. мüəл. Ə.Мирəҳмə- дов; cилдин бəдии тəрт. Ф.Фəрəcов; АМЕА, Низами ад. Əдəбийят İн-ту.- Бакı: Азəрнəşр, 1996.- C.И: (1906-1907).- 712 с.: илл., фотоşəк.

Китабıн иçиндəкиндəн: İдарəмизин əҳвалатıндан бир неçə сöз [С.34];

  1. İдарəдəн cаваб [С.42-43];
  2. Ахунда, миллəти этмə ҳəвайи [С.43];
  3. Бакıлıлара [С.50-51];
  4. Нийə мəн дəрсдəн қаçдıм? [С.54];
  5. Çох қəрибə! [С.58-59];
  6. Çəтин суал [С.59];
  7. Ол гüн ки, сəнə халиқ эдəр лüтф бир öвлад [С.62];
  8. Маҳи-Кəнанıн батıб, эй пири Кəнан, қəм емə! [С.65];
  9. Тəзə тəлим китабı [С.78];
  10. Нəсиҳəт [С.82-83];
  11. Нийə дəрсдəн қаçдıм [С.86];
  12. Мüсəлман мəcлиси [С.86-87];
  13. Қоcалıқдан şикайəт [С.95];
  14. Əбдüррəҳим Əфəнди [С.99,102];
  15. Бакı фəҳлəлəринə! [С. 110];
  16. Нə элəмəли? [С. 122-123];
  17. Тəрəққи əламəтлəри [С.123,126];
  18. İдарəдəн [С.126];
  19. Қолоşапова [С.130- 131];
  20. Қолоşаповун гери çаğıрıлмасı [С.138-139];
  21. Этди бу фəлəк ҳəр кəсə бир тöвр яманлıқ [С. 139];
  22. Қолоşаповун гери çаğıрıлмасı [С.142];
  23. Вəтəн мəҳəббəти [С.142];
  24. Тəрпəнмə, амандıр, бала қəфлəтдəн айıлма! [С.146];
  25. Мüсəлман иçиндə гöрдüклəрим [С. 146-147];
  26. Элмихüласə [С.150];
  27. Тəҳсили-элм [С.154];
  28. İфратıн мəнфəəти [С.15];

Эслатмалар

  1. ↑ САБИР // Азəрбайcан Совет Энсиклопедиясı|Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы. 10 ҹилддә. Баш редактор Ҹ.Б. Гулијев. ВИИИ ҹилд. сәһ. 242
  2. ↑ Ҳüсейн Əҳмəдов. Азəрбайcан мəктəб вə педақожи фикир тарихи. Бакı: Элм вə тəҳсил, 2014. — сəҳ. 294.

Манбалар

  • Камол Cамолов. Молланасриддинларнинг ма’рифатпарварлик ғоялари. Боку: Фан ва та'лим, 2015.

Ҳаволалар