Сода – турли натрий карбонатларнинг умумий техник номи. Калсинацияланган сода— На2CО, (натрий карбонат); кристалланган сода – На2CО310Ҳ2О (натрон), ичимлик ёки озиқ-овқат содаси – НаҲCО3, (натрий гидрокарбонат) бор. Булардан ташкари, каустик сода – НаОҲ (ўювчи натрийнинг техник номи) ҳам мавжуд. Сода табиатда На2CО310Ҳ2О ҳрлида, кўл ва минерал сув ҳавзаларида эриган ҳолда учрайди. Сода сувдаги эритмаларидан 32° гача На2CО3 10Н2О, 3235°да На2CО36Ҳ2О, 35° дан юқорида На,CО3Ҳ2О, 112,5° да сувсиз туз – На2CО3 кристалланади. НаО10Ҳ2О – рангсиз кристалл модда, ҳавода нураб туради. Зичлиги 1450 кг/м³, 100 г сувда 0° да 20,9 г, 104° да эса 42,1 г эрийди. Калсинацияланган сода – рангсиз кристалл модда, зичлиги 2530 кг/м³, суюқланиш температураси 858°; гигроскопик, сувда эрувчанлиги массасига нисбатан 6,54%(0° да) ва 17,69%(20°да). Ичимлик сода ҳам оқ кристалл кукун, зичлиги 2200 кг/м³, 100—150°да парчаланади; сувда эрувчанлиги 6,54% (0° да), 9,4% (25°да), 14,1% (60°да). Соданинг сувдаги эритмалари гидролизга учраб, кучли ишқорий реаксия намоён қилади, кислота таъсир эттирилса, карбонат ангидрид ажралиб чиқади. Содани саноатда олиш усулини илк бор 1787–89 йларда франсуз кимёгари Н. Леблан ишлаб чиққан. Бу усулга мувофиқ, ош тузи НаCл га консентрланган Ҳ2СО4 таъсир эттириб, натрий сулфатга (На2СО4) айлантирилади, кейин На2СО4 ни оҳактош ва кумир билан биргаликда печда 1000° да қиздириш йўли билан сода олинади. Ҳозирги соданинг асосий қисми аммиакхлорид усулида (Солве усули) олинади: табиий ёки сунъий йўл билан тайёрланган намакоб (НаCл) натрий карбонат На2CО3 ва калсий гидроксид Са(ОН)2 таъсирида Са ва Мг қўшимчалардан тозаланади, аммиак НҲ3 билан тўйинтирилади, сўнгра барботаж колонналарида карбонизацияланади; асосий реаксия: Н аCл + Н Н3+СО3+Н 2О >НаҲCО,+НҲ4Cл. Натрий гидрокарбонатни қиздириш йўли билан На2CО3 олинади.
Сода кимё саноатининг энг муҳим маҳсулотларидан; шиша, совун ва бошқа ювувчи воситалар, натрий гидроксид ва натрийнинг бошқа бирикмаларини и.ч. да, селлюлоза пиширишда, нефт маҳсулотларини тозалашда, пигментлар олишда, „қаттиқ“ сувни юмшатишда, тиббиётда ишлатилади. Ичимлик содаси нон ва қандолатчилик маҳсулотлари пиширишда СО2 манбаи сифатида, алкоголсиз ичимликлар, сунъий минерал сувлар, ёнғинни ўчирувчи таркиблар тайёрлашда, тиббиётда, оғиз ва томоқни чайишда ишлатилади.
Манбалар