Somali

Сомали (сомалича: Соомаалия) пойтахти — Могадишо шаҳри. БМТ аъзоси. Сомали Демократик Республикаси (Жамҳууриядда Димоқраадига ее Соомаалия) — Шимолий Шарқий Африкада, Сомали ярим оролда жойлашган давлат. Майдони 638 минг км². Аҳолиси 15,89 млн. киши (2020). Пойтахти — Могадишо шаҳри Маъмурий жиҳатдан 18 вилоят (регион)га бўлинади.

Сомали Жамҳууриядда Федераалка Соомаалия
Байроқ Герб
Шиор: Йўқ
Мадҳия: Сомалияай тоосоо (Сомалиа Wаке Уп)
Пойтахт	Могадишо
Расмий тил(лар)	Сомали тили Араб тили
Ҳукумат	Транзицияда
• Президент	Абдуллаҳи Юсуф Аҳмед
• Бош Вазир	Али Муҳаммад Гҳеди
Мустақиллик
• БМТ васийликдаги Белгия ма'муриятидан	1-июл 1960
• Бирлашган Қироллигидан	26-июн 1960
Майдон
• Бутун	637,657 км2 (42-ўрин)
• Сув (%)	1.62
Аҳоли
• 2017-йилги рўйхат	14,742,523 (86-ўрин)
• Зичлик	13/км2
ЙИМ (ХҚТ)	2005-йил рўйхати
• Бутун	АҚШ$4,835 мил. (158-ўрин)
• Жон бошига	АҚШ$563
Пул бирлиги	Сомали Шиллинг (СОС)
Вақт минтақаси	УТC+3
• Ёз (ДСТ)	УТC+3
Қисқартма	СО
Телефон префикси	252
Интернет домени	.со

Давлат тузуми

Сомали — республика. Амалдаги конституцияси 1990-йил қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (2000-йилдан муваққат президент Абдулқоссим Салад Ҳасан). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни парламент (Ўтиш миллий мажлиси), ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади. Антик даврда Сомали муҳим савдо маркази эди. Бу қадимги Пунт эрининг энг эҳтимолий жойларидан бири. Ўрта асрларда минтақавий савдода бир қанча қудратли Сомали империялари, жумладан Ажуран султонлиги, Адал султонлиги ва Геледи султонлиги ҳукмронлик қилган. ХИХ аср охирида Сомали Султонликлар, Италия ва Британия империяси томонидан мустамлака Султон, ҳам Махсус Султоннинг мустамлаклари сингари Сомали Султон. Европа мустамлакачилари қабила ҳудудларини иккита мустамлакага бирлаштирдилар, улар Италия Сомалиленди ва Британия Сомалиленди протекторати. Шу билан бирга, ички ҳудудларда Муҳаммад Абдуллоҳ Ҳасан бошчилигидаги дарвешлар Ҳабашистон, Италия Сомалиленди ва Британия Сомалилендига қарши йигирма йил давом этган тўқнашувда қатнашдилар ва ниҳоят 1920-йилда Сомалиланд кампаниясида мағлубиятга учрадилар. Италия ҳукмрон Мажиэртин Султонлиги ва Хобё Султонлигига Султонлик юришини муваффақиятли олиб борганидан сўнг ҳудуднинг шимоли-шарқий, марказий ва жанубий қисмларини тўлиқ назорат остига олди. 1960-йилда бу икки ҳудуд фуқаролик ҳукумати остида мустақил Сомали Республикасини ташкил қилиш учун бирлашди. 1969-йилда Олий Инқилобий Кенгаш аъзоси Сиад Барре ҳокимиятни қўлга олди ва Сомали Демократик Республикасини тузди ва мамлакат шимолидаги Сомалиланд мустақиллик урушини шафқацизларча бостиришга уринди. СРC кейинчалик 22 йил ўтиб, 1991 йилда, Сомали фуқаролар уруши бошланиши билан қулаб тушди ва Сомалиланд тез орада мустақиллигини эълон қилди. Сомалиланд ҳали ҳам Сомалининг шимоли-ғарбий қисмини назорат қилади, бу унинг ҳудудининг 27% дан сал кўпроқ қисмини ташкил қилади. Бу даврдан бошлаб кўпчилик ҳудудлар одат ва диний ҳуқуққа қайтди. 2000-йилларнинг бошларида бир қатор муваққат федерал маъмуриятлар ташкил этилди. Ўтиш миллий ҳукумати (ТНГ) 2000 йилда ташкил этилган, сўнгра Сомали қуролли кучларини қайта тиклаган вақт федерал ҳукумати (ТФГ). 2006-йилда АҚШ томонидан қўллаб-қувватланган Эфиопия аралашуви билан ТФГ янги ташкил этилган Ислом судлари иттифоқи (ИCУ)дан мамлакатнинг жанубий можаро зоналарининг кўп қисмини назорат қилишни ўз қўлига олди. Кейинчалик ИCУ кўпроқ радикал гуруҳларга бўлиниб кетди, жумладан жиҳодчилар ал-Шабоб бу минтақани назорат қилиш учун ТФГ ва унинг АМИСОМ иттифоқчилари билан курашди. 2012-йил ўрталарига келиб қўзғолончилар ўзлари эгаллаб олган ҳудудларнинг катта қисмини йўқотдилар ва доимийроқ демократик институтларни излаш бошланди. Шунга қарамай, қўзғолончилар Сомалининг марказий ва жанубий қисмининг кўп қисмини назорат қилади ва ҳукумат назорати остидаги ҳудудларда таъсирга эга бўлиб, Жилиб шаҳри исёнчиларнинг амалда пойтахти сифатида фаолият юритади. 2012-йил август ойида янги вақтинчалик конституция қабул қилинди Сомалини федерация сифатида ислоҳ қилди. Ўша ойда Сомали Федерал ҳукумати тузилди ва ал-Шабоб у ерда тез-тез ҳужумлар уюштирганига қарамай Могадишода қайта қуриш даври бошланди. Сомалининг жон бошига ялпи ички маҳсулоти дунёдаги энг паст кўрсаткичлардан бири бўлиб, энг кам ривожланган мамлакатлар гуруҳига киради. 2019-йилда Сомали дунёдаги энг паст ҲДИ га эга бўлган ва ўша йили Сомали аҳолисининг 69 фоизи қашшоқлик чегарасида яшаган. 2020 йил ҳолатига кўра, Сомали Мўрт давлатлар индексида иккинчи ўринда туради. У асосан чорвачилик, хорижда ишлайдиган сомалиликларнинг пул ўтказмалари ва телекоммуникацияларга асосланган норасмий иқтисодиётни сақлаб қолди. У Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Араб Лигаси, Африка Иттифоқи, қўшилмаслик ҳаракати ва Ислом Ҳамкорлиги Ташкилоти аъзоси.

Табиати

Қирғоқ чизиғи кам парчаланган, соҳилининг аксари пасттекислик. Сомали ҳудудининг марказий қисмини 500–1500 м баландликдаги плато эгаллаган. Унинг шимолий чеккалари баландлашиб бориб, массивларга бўлинган. Сомали Африка платформасининг шимоли-шарқида жойлашган. Энг баланд жойи — Шимбирис тоғи (2406 м). Пезокварс, тантал, ниобий, қалай, уранторий, темир руда ва тоштуз конлари бор. Иклими экваториал, муссонли, қурғоқчил. Шимолида тропик чўл ва чала чўл иқлим. Йиллик ёғин жанубий ва ғарбда 500–600 мм, шарқда 100 мм гача. Ёмғир, асосан, апрел—июл ва октабр— декабр ойларида ёғади. Шимолида январнинг ўртача температураси 25—30°, июлда 32°. Асосий дарёлари — Жуба ва ВабиШабалининг қуйи оқимида кема қатнайди. Ҳудудининг катта қисми чўл. Тупроғи қизғишқўнғир ва қизилқўнғир. Ўсимлик сийрак. Дарё водийлари ва жанубийдаги соҳилда тропик ўрмонлар, тоғларда эфир мойли дарахт ва бутазорлар, воҳаларда хурмо ва кокос палмазорлари бор. Жануби-ғарбдаги саванна ва чала чўлларда кийик, зебра, қўтос, жирафа, арслон, қоплон, сиртлон, чиябўри, фил, тўнғиз, дарёларда тимсоҳ, ўрмонларда маймунлар яшайди. Заҳарли илон, куш кўп.

Аҳолисининг кўпчилиги — сомалилар (95%); араблар, африкалик бантулар ва бошқа ҳам яшайди. Расмий тил — сомали ва араб тиллари. Шаҳар аҳолиси 37,2%. Ҳукмрон дин — ислом. Йирик шаҳарлари — Могадишо, Ҳаргейса, Бербера, Кисимаё, Байдабо.

Тҳе АУ Спеcиал Репресентативе фор Сомалиа анд Ҳеад оф АМИСОМ Амбассадор Маман Сидикоу ин Миннесота, УСА фор энгагеменц wитҳ Сомалис ливинг ин тҳе диаспора.

Тарихи Ҳаракат аш шабаб

Сомали ҳудуди қадимда Пунт деб аталган, бу ерда палеолит давридаёқ манзилгоҳлар бўлган. Мил. И асрда йирик шаҳарлар пайдо бўлиб, уларнинг аҳолиси араб, ҳинд ва юнонлар билан савдо қилган. ВИИ—ВИИИ асрларда Мусулмон араблар кўчиб кела бошлаган. ХИИ—ХВИ асрларда Зейла (Адал), Ифат, Ҳадя ва бошқа султонликлар бўлган. ХВИ аср охири — ХВИИ аср бошларида улар майда амирликларга бўлиниб кетган. ХВИИ—ХИХ асрларда Сомали ҳудудининг бир қисми Уммон, Занжибар султонлиги, Туркия қўл остида бўлган. ХИХ аср охирида Сомали ярим оролни қўлга киритиш учун Европа давлатлари ўзаро кураш бошлади. ХХ аср бошларига келиб Сомали уч давлат (Буюк Британия, Франсия, Италия) мустамлакасига айланди. Мустамлакачилик ҳукмронлигига қарши 1899—1920-йилларда бир неча марта қўзғолон кўтарилди. Иккинчи жаҳон уруши вақтида Италия армияси Британия Сомалисини босиб олди. 1941-йил бошларида инглиз аскарлари бу ерлардан Италия армиясини суриб чиқариб, оккупация тартибини ўрнатди. Уруш йилларида дастлабки сиёсий ташкилотлар тузилди. Урушдан сўнг миллий озодлик ҳаракати авж олди. 1960-йил собиқ Британия ва Италия Сомалилари бирлашиб, мустақил Сомали Республикаси ташкил этилди. Аммо мамлакатда турли кучлар ўртасидаги ўзаро кураш тўхтамади. 1969-йил ҳарбий тўнтариш содир бўлди, президент А. А. Шермарк ўлдирилди. Сомали Демократик Республика деб эълон қилинди, ҳокимият ҳарбийлар қўлига ўтди, генерал Муҳаммад Сиад Барре президент бўлди. Бир қанча илғор ислоҳотлар ўтказилди. 1991-йил январда ҳукумат қўшинлари билан мухолифатчи гуруҳлар ўртасидаги қуролли тўқнашувлар натижасида Бирлашган Сомали конгресси (БСК) ҳокимиятни қўлга олди, президент М. Сомали Барре лавозимидан четлатилди, Али Маҳди Муҳаммад муваққат президент этиб тайинланди. Ўша йил ноябрда БСК фраксиялари ўртасида можаро чиқди. Генерал Муҳаммад Фараҳ Айдид бошчилигидаги фраксия муваққат президент тарафдорларига қарши қуролли ҳаракат бошлади. Уруғқабилачиликка асосланган гуруҳларнинг можароси мамлакатда давлат ҳокимиятининг барбод бўлишига олиб келди. 1992-йил октабрда Сомали шимолида БМТ тинчликпарвар кучлари жойлаштирилди. 2000-йил май — август ойларида Жибутининг Арта шаҳрида Африка ва Европа давлатлари воситачилигида ўтказилган анжуманда Сомалидаги турли уруғларнинг вакиллари Ўтиш миллий мажлиси — парламентни сайладилар, шу парламент мамлакатнинг муваққат президентини сайлади. Сомали — 1960-йилдан БМТаъзоси. Миллий байрами — 1-июл — Мустақиллик куни (1960).

Сиёсий партиялари ва гуруҳлари, касаба уюшмалари. Бирлашган Сомали конгресси, ҳарбий-сиёсий гуруҳ, 1989-йил тузилган; Сомали инқилобий социалистик партияси, 1976-йил таъсис этилган; Сомали миллий алянси, ҳарбий-сиёсий гуруҳ, 1992-йил ташкил қилинган. Сомали касаба уюшмалари умумий федерацияси, 1977-йил тузилган.

Хўжалиги

Сомали — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ хўжалиги. улуши 59%, саноат улуши 10%, хизмат кўрсатиш соҳаси улуши 30% дан зиёд.

Иқтисодиётнинг асосини қишлоқ хўжалиги, жумладан, кўчманчи чорвачилик ташкил этади. Туя, қорамол, қўй ва эчки боқилади. Қишлоқ хўжалигида маккажўхори, оқ жўхори, ер ёнғоқ, шоли ва бошқа экилади. Четга сотиш учун банан, шакарқамиш, пахта, тамаки етиштирилади. Соҳилда балиқ овлаш ривожланган.

Саноати, асосан, қишлоқ хўжалиги. хом ашёси ва балиқни қайта ишлайдиган айрим корхоналардан иборат. Кисимаёдаги гўшт комбинати, Могадишодаги сут заводи, Ласкорайдаги балиқ консерва заводи, Жоуҳардаги қандшакар заводи уларнинг энг йирикларидир. Тўқимачилик, кўнчилик, металл ишлаш, пахта тозалаш, ёғ, бинокорлик материаллари ва бошқа корхоналар ҳам бор. Ҳунармандчилик (заргарлик, қуролсозлик, суяк ўймакорлиги, тўқувчилик, тери ишлаш) ривожланган. Оз миқдорда ниобий рудаси ва тоштуз қазиб олинади. Транспорт йўли йўқ. Қаттиқ қопламали автомобил йўллари узунлиги 2 минг км. Асосий денгиз портлари: Бербера, Могадишо, Кисимаё, Мерка. Могадишода халқаро аэропорт бор. Четга тирик чорва (экспортнинг 80% дан ортиғи), банан, гўшт, хом тери, гўшт ва балиқ консерваси, қимматбаҳо ёғоч турлари чиқаради. Четдан саноат моллари, машина ва транспорт ускуналари, нефт маҳсулотлари олади. Саудия Арабистони, Япония, Италия, АҚСҲ, Германия ва бошқа мамлакатлар билан савдо қилади. Пул бирлиги — сомали шиллинги.

Тиббий хизмати

Аҳолига тиббий ёрдам давлат даволаш муассасаларида кўрсатилади (1970-йилдан бепул.) Врачлар Миллий университетнинг тиббиёт факултетида ва чет элларда тайёрланади.

Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари

ХХ аср бошларида диний ва аср ўрталарида ўрта мактаблар очила бошлади. 1974-йил мажбурий 8 йиллик таълим жорий этилди. Шундан сўнг қуйидаги таълим тизими вужудга келди: 5—6 ёшли болалар учун диний мактаб, 7 ёшдан бошлаб 4 й.лик бошланғич, 4 й.лик тўлиқсиз оралиқ, 4 й.лик тўлиқ ўрта мактаб. Бошланғич мактаб учун ўқитувчилар оралиқ мактаб негизида 3 йил давомида, оралиқ мактаб учун ўқитувчилар эса 4 йил давомида тайёрланади, ҳунартехника тайёргарлиги 2—4 йил давомида амалга оширилади. Могадишодаги Сомали миллий университети (1954)да дарслар сомали, араб, инглиз ва италян тилларида олиб борилади. Могадишода индустриал, тиббиёт, денгизчилик ва балиқчилик, ветеринария, ислом мактаблари, Бурао ва Ҳаргейсада техника коллежлари бор. Илмий муассасалари: Маданият академияси (1972), Ҳаритаграфия департаменти (1966), Сомали тараққиёт ва бошқарув институти (1966), Геология департаменти (1964), Марказий қишлоқ хўжалиги. илмийтадқиқрт стансияси (1965), Гигиена ва касалликларнинг олдини олиш лаборатория ва бошқа Миллий университет кутубхонаси ва бошқа кутубхоналар, Могадишода миллий музей мавжуд.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Асосий газеталари „Хиддигта Октобар“ („Октабр юлдузи“, сомали тилида чикддиган кундалик ҳукумат газета, 1973-йилдан), „Хорсейд“ („Илғор“, италян ва араб тилларида чикддиган хукумат ҳафтаномаси, 1965-йилдан), „Хеган“ („Сергак“, инглиз тилида чикддиган хдфталик газета, 1978-йилдан). Сомали миллий ахборот агентлиги (СОННА) ҳукуматга карашли бўлиб, 1963-йилда ташкил этилган. Сомали радиоэшиттириш хизмати, Ҳаргейса радиоси, Могадишо радиоси сомали, араб, амҳара, италян, суахили, франсуз ва афар тилларида эшиттириш олиб боради. Миллий телекўрсатув хизмати 1983-йилдан ишлайди.

Адабиёти

Сомалиларнинг оғзаки ижодиёти бой. Турли даврларда султон ВиилВаал (ХВИ аср), Рааге Угас (ХИХ аср охири — ХХ аср ўрталари), миллий қаҳрамон Муҳаммад бин Абдулло Сайд алХасан (1860—1920), Али Дух, Каман Булхан (ХИХ аср охири — ХХ аср 40 йиллари), лашкарбоши Исмоил Мире (1884—1950) каби шоирлар машҳур бўлган. Иккинчи жаҳон урушидан кейин шоир Абдуллоҳи Султон (Тимоадде), Абдуллоҳи Қарше (миллий мадҳия муаллифи), шоир ва драматурглар Ҳусайн Али Фараҳ, Али Сугулле, Ҳасан шайх Мўмин миллий озодлик ва ватанпарварлик руҳида асарлар ёзишди. Қосим Ҳилолий Скиффо, Абдуллоқи Исса Сангуб, Мусоҳожи Исмоил Галал жўшқин шеърлар билан майдонга чикдилар. Нуриддин Фараҳнинг „Қийшиқ қобирғадан“, Фараҳ Муҳаммад Жоми Аулнинг „Жаҳолат — муҳаббатнинг душмани“, Муҳаммад Дахир Афрахнинг „МанаФай“ асарлари дастлабки сомали романларидир. ХХ аср охирларида Муҳаммад Иброҳим, Муҳаммад Хаши Дама, Абди Қайс каби адиблар ижод қила бошладилар.

Меъморлиги ва тасвирий санъати

Ўтроқ аҳоли новдадан тўқиб, сирти лой билан сувалган кулбалар ва бостирмасимон синчли иморатлар („мондулло“), кўчманчилар эса новдадан тўқилган, сомон, туя териси ва бўйра билан қопланган йиғма ўтовлар („аггал“), соҳил аҳолиси тўртбурчак, ясси томли, икки нишабли уйлар („яриш“) қурадилар. ВИИИ асрдан порт шаҳарларда араб меъморлиги руҳида оҳактошчиғаноқдан бинолар, Масжидлар барпо этилган. Зейладаги мачит (ХИИ аср), Могадишодаги Арбаа Рукун масжиди (1268), Фахриддин (1269), Абдул Азиз (1307), Бравадаги Абукар Саид (ХВ—ХВИ асрлар) масжидларининг қолдиклари, Могадишодаги минора (1238) сақланган. ХИХ аср охири — ХХ аср бошларида шаҳарлар қурилиши қоришиқ меъморлик руҳида олиб борилди. 60 йиллардан бошлаб шаҳарларни режалаш ва ободонлаштириш ишлари тартибга солинди, уйжой қурилиши ривожланди. Бу ишларга Х. Дири ва бошқа меъморлар бошчилик қилди. Жамоат ва саноат иншоотлари қурилди, миллий озодлик кураши қаҳрамонлари шарафига обидалар қўйидди.

Сомалида тасвирий санъат унча ривожланмаган. Қад. ёдгорликлар — мил. ав. 1минг й.лик — 600 йилларга мансуб қояларга ўйиб ишланган ёки бўёқ билан чизилган жониворларнинг расмлари, тош қабрлар, нақшланган ёдгорлик тошлари сақланган. 1960-йилдан кейин махсус таълим олмаган бўлса ҳам ранг-тасвирдан хабардор рассомлар ишлай бошлади. Ус т а Абди Муҳаммад маҳаллий мавзуларда манзарали композицияларни чизади, рассом Сўфий халқ турмуши, маҳаллий урфодатларни ифодалайди. Бадиий ҳунармандликда ёғочсозлик катта ўрин эгаллади. Ёғочдан турли рўзғор анжомлари, эгар, болалар ўйинчоклари ясалиб, уларга мураккаб нақшларсолинади. Новдадан гулдор сават, кажава, турли идиш, безаклар ясалади. Кулоллик, кўнчилик ривожланган. Кўчманчиларда буқа, фил, каркидон терисидан эгаржабдуқ, жуздон, соябон, қин ясаш одат бўлган.

Мусиқа маданияти қадим замонларда вужудга келган. Ўрта асрлардаги Сомали мусиқасида араб маданиятининг таъсири сезилади. Бир қанча халқдарда, айниқса, кўчманчиларда меҳнат жараёни ва халқ турмуши билан боғлиқ бўлган қад. мусиқа шакллари ҳали ҳам сақданиб қолган. Ов билан боғлиқ мусиқий жанрлар кенг тарқалган. Ҳайвон қиёфасига кириб ижро этиладиган, ов бошланишига, ёмғир мавсумига, никоҳ тўйига, фарзанд туғилишига бағишланган анъанавий рақс ва қўшиклар бор. Қишлоқ жойларда дала ишлари, туя суғориш билан боғлиқ қўшиқлар ёнига сиёсий воқеаларга бағишланган қўшиқлар (хесс) қўшилди. Чолғу асбоблари — чапуа барабани деб аталган маросим чолғусидан ташқари думаари, медонде, насаро деб аталган каттакичик барабанлар мавжуд. Кинаанда удни, шарееро гитарани, сеезе бир торли скрипкани эслатади. Замонавий мусиқада европача санъатга, кўпрок, эстрада жанрларига анъанавий шооба, берей ва бошқа услублар сингдириб юборилган. М. А. Сангуба, А. Нажи, Али Жерир каби композиторлар, Муғаммад Жама Жоф, Али Элми каби хонандалар, Хадида Абдуллоҳи Даллес, Ҳарера Исмани Дуния каби шоирақўшиқчилар машҳур. Могадишодаги Миллий театрда мусиқа фестиваллари ўтказилади, Муҳаммад Исса раҳбарлигидаги Сомали рақс ансамбли (1971-йилда тузилган) хорижий мамлакатларда гастролда бўлади.