Somalilend
Сомалиленд (инглизча: Сомалиланд, сомалича: Soomaaliland, арабча: صوماليلاند), расмий номи Сомалиленд Республикаси – Сомали яриморолининг шимолий қисмида Британия Сомалисининг собиқ мустамлакаси ҳудудидаги тан олинмаган давлат. Халқаро ҳамжамият томонидан Сомалининг бир қисми сифатида тан олинган. Мамлакатнинг пойтахти ва энг йирик шаҳри – Харгейса. Сомалиленд ҳукумати ўз давлатини Британия Сомалисининг вориси деб билади. Қисқа муддатли мустақил Сомалиленд давлати сифатида у 1960-йилда Сомалининг ишончли ҳудуди (собиқ Италия Сомалиси) билан ягона давлатга бирлашди.
Сомалиленд Республикаси | |
|---|---|
|
Шиор: لا إله إلا الله محمد رسول الله Лā илāҳā иллā-ллāҳу; муҳаммадун расūлу-ллāҳ “Аллоҳдан бошқа илоҳ ёъқ. Муҳаммад Аллоҳнинг элчисидир” | |
|
Мадҳия: سَمو كُوارْ Саму ку wаар “Абадий тинчликда яшанг” Файл:Само ку wаар - Антҳем оф Сомалиланд (Инструментал).огг | |
 | |
| Мақом | Тан олинмаган давлат |
| Жойлашув | Африка |
| Пойтахт | Харгейса |
| Энг катта шаҳар | Харгейса, Бербера |
| Расмий тил(лар) | сомалича, арабча ва инглизча |
| Ҳукумат | Президентлик Республикаси |
| Мусо Бихи Абду | |
| Абдураҳмон Саилижи | |
| Мустақиллиги (Сомалидан) | |
• санаси |
1991-йил 18-май |
| Майдон | |
• Бутун |
176 120 км2 |
• Сув (%) |
? |
| Аҳоли | |
• 2021-йилги рўйхат |
5,741,086 млн. киши |
| • Зичлик | 28.27/км2 |
| ЙИМ (ХҚТ) | 2018-йил рўйхати |
• Бутун |
2.5 млрд. доллар |
• Жон бошига |
675 доллар |
| Пул бирлиги | Сомалиленд Шиллинги |
| Вақт минтақаси | УТC+3 |
| Телефон префикси | +252 |
Тарихи
Илгари Сомалиленд ҳудуди Британия Сомалиси деб аталган (1887-йилдан), 1960-йилда Сомали икки собиқ мустамлака – Италия Сомалиси ва Британия Сомалиси бирлашганда мустақилликка эришган. Шу билан бирга, Сомалиленднинг алоҳида давлати норасмий пайдо бўлмади (гарчи расмий равишда Сомалиланд давлати бошқа мамлакатлардан мустақил равишда 1960-йил 26-июндан 1-июлгача мавжуд бўлган бўлса ҳам) ва колония аҳолиси ўртасида мақом бўйича референдум ўтказилмаган, бу баъзи сиёсацҳуносларнинг фикрига кўра, 2-модда бузилганлигини кўрсатади.
барча халқлар ... ўз сиёсий мавқеини эркин белгилайди
ва 4-моддада
... уларга (халқларга) тинчлик ва эркинлик шароитида о'зларининг то'лиқ мустақиллик ҳуқуқини амалга ошириш имкониятини бериш.
Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг мустамлака мамлакатлари ва халқларига мустақиллик бериш декларациясидан. Бошқа нуқтаи назарга кўра, бу декларацияни ҳисобга олмаслик керак, чунки у фақат 1960 йил декабр ойида қабул қилинган ва орқага қайтиш кучига эга эмас.
1991-йилда Сомали давлат сифатида мавжуд бўлишни тўхтатди. Агар собиқ Италия Сомали ҳудудида доимий равишда бир-бири билан тўқнашувда бўлган дала қўмондонлари бошчилигида кўплаб „аниқ князликлар“ ташкил этилган бўлса, Сомалиленд ҳудудида вазият нисбатан тинч эди ва турмуш даражаси анча юқори ва барқарор эди.
Замонавий ҳолати
Бугунги кунга келиб, давлатчилик белгиларига қарамай, Сомалиленд расмий тан олинмаган.
Айни пайтда Сомалиленддаги вазият нисбатан барқарор – 2006-йилда Ислом Судлари Иттифоқи, Эфиопия ва Сомали федерал ҳукумати ўртасидаги уруш Сомалилендга жуда оз таъсир кўрсатди.
2011-йилнинг ёз-куз ойларида Шарқий Африканинг бошқа давлатлари қатори Сомалиланд ҳам қурғоқчилик ва очарчиликдан азият чекди.
Сиёсий тузилиши
Сомалиланд ҳукуматнинг гибрид тизими – Сомалиленд Конституцияси мавжуд бўлиб, у маҳаллий урф-одатлар анъаналарини ва мамлакатни бошқариш учун Г'арбий Европа институтларини бирлаштиради.
Халқаро муносабатлари
Сомалиленд Буюк Британия, Эфиопия, Белгия, Гана, Жанубий Африка, Швеция ва Жибути билан сиёсий алоқаларга эга (2006-2007 йиллар бундан мустасно). 2007-йил 17-январда Европа Иттифоқи муносабатларни янада ривожлантириш имкониятларини муҳокама қилиш учун Сомалилендга халқаро муносабатлар бўйича мутахассислар делегациясини юборди. Африка Иттифоқи, шунингдек, 2007-йил 29-январда ташқи ишлар вазирини давлатнинг келажакда халқаро тан олинишини муҳокама қилиш учун юборди, 30-январ куни эса ҳар икки томон ташқи ишлар вазирлари Иттифоққа аъзо бошқа давлатлар билан мамлакат мустақиллигини тан олиш имкониятини муҳокама қилишларини маълум қилди.
2007-йил июн ойида Эфиопия Бош вазири Мелес Зенауи Президент Кахин билан матбуот анжумани ўтказди, унинг давомида Эфиопия Ташқи ишлар вазирлиги ва Сомалиленд Президенти томонидан расмий коммюнике эълон қилинди. Бу Сомалилендни тан олинган мустақил давлат сифатида тақдим этган биринчи воқеа эди. Гарчи бу факт Эфиопия томонидан Сомалиланд мустақиллигини тан олиш сифатида талқин қилинмаса-да, Бу воқеа томонларга жаҳон ҳамжамияти ва биринчи навбатда Африка Иттифоқи томонидан Сомалиленд мустақиллигини тан олиш йўлидаги қадам сифатида тақдим этилди.
2007-йил 21-ноябрда Сомалиленд Президенти Угандада бўлиб ўтган Ҳамдўстлик Ҳукумат раҳбарларининг 2007-йилги йиғилишида расман иштирок этди.
2007-йил декабр ойида АҚШ президенти Буш маъмурияти АҚШ Сомалидаги ўтиш даври ҳукуматини қўллаб-қувватламаслигини муҳокама қилди ва ёки Сомалиленд мустақиллигини қўллаб-қувватлашини эълон қилди.
2011-йил 18-майда Найробида Сомалиленд мустақиллиги эълон қилинганининг 20 йиллиги куни ва ўша йилнинг 9 июлида Жубада Жанубий Судан мустақиллигини эълон қилиш маросимида Кения ташқи ишлар вазири ўринбосари , Ричард Онёнка, Кения ҳам Сомалиленд мустақиллигини тан олишни режалаштираётганини айтди.
Чегаралар бўйича низолар
Сомалиленд Республикаси собиқ Британия Сомалиленд чегараларининг вориси бўлишга даъво қилишда давом этмоқда. Сомалиленд ҳозир собиқ Британия Сомалилендининг ғарбий ва жанубий қисмларини назорат қилади. Шимоли-шарқий Мооҳир минтақаси 2007-йил 1-июлда мустақиллигини эълон қилди. Кейинчалик, у бутунлай Пунтлендга бўйсунди ва 2009-йил 11-январдан бошлаб у бутунлай унинг бир қисми бўлди. 2003-йилдан бери Пунтленд Сол минтақасини (Сомал. Соол) деярли тўлиқ назорат қилиб келган, аммо 2010-йилдан бошлаб Сомалиленд ва Эфиопиянинг муваффақиятли қўшма ҳаракатлари туфайли у ўз мавқеини йўқотди ва ҳозир вилоятнинг фақат шарқий қисмини назорат қилади. Авдал вилоятининг ғарбий қисмида ҳам айирмачилик ҳаракати мавжуд. Матбуот хабарларига кўра,
ушбу ҳудудий низоларнинг аксарияти Сомалилендни ното'г'ри бошқариш натижасидир ва сиёсий эмас, чунки, умуман олганда, ҳудудларни бо'лиш уруг'лар ерларини чегаралаш орқали амалга оширилади.
Ер масаласи бўйича келишмовчиликлар 2007-йил октабр ойида Сомалиленд қуролли кучлари баҳсли Сол минтақасининг пойтахти Ласанодни қўлга киритганда кейин Пунтленд ва Сомалиленд ўртасида шиддатли тўқнашувларга олиб келди. Ғарбий Авдал ва Салал ҳудудларида 2010-йилда федерал Сомалининг бир қисми сифатида янги мухтор минтақсини ташкил этилиши эълон қилинди. Авдаленд ёки Адал давлати деб аталадиган маҳаллий маъмурият Сомалиленд ҳукуматининг суверенитети ёки ҳудудга даъвосини тан олмайди.
Қуролли кучлари
Сомалиленд қуролли кучлари – Сомалиленд полиция кучлари ва ички хавфсизлик кучлари билан бирга тан олинмаган Сомалиленд Республикасининг асосий ҳарбийлаштирилган кучи; Бу тузилмалар биргаликда Сомалиленднинг ҳақиқий кучини ташкил қилади. Айни пайтда Сомалиландда 5000 га яқин мунтазам қуролли кучлар мавжуд.
Иқтисоди
Сомалиланд иқтисодиётининг асосини чорвачилик, Бербера порти орқали юк ташиш, шунингдек, чет элда яшовчи ушбу тан олинмаган мамлакат фуқароларининг пул ўтказмалари ташкил этади. Сомалиленд мустақилликка эришганидан бери мамлакатда иқтисодий ўсиш кузатилди, аммо аҳолининг муҳим қисми ҳали ҳам қашшоқликда яшайди.
Транспорти
Қуруқлик транспорти Сомалиландга товарлар ва одамларни ташиш учун асосий транспорт тури ҳисобланади. Мамлакат ичидаги юклар ва одамлар ҳаракатининг 99% дан ортиғи Сомалиленднинг автомобил транспорти тизимига боғлиқ, хусусан, бошқа транспорт турлари, масалан, темир йўл тармоғи мавжуд эмас. Сомалиленд Қизил денгизнинг стратегик жанубий қирғоғида (Адан кўрфази) тахминан 800 км га чўзилган қирғоқ чизиғи бўйлаб жойлашган. Бербера порти Сомалиленднинг асосий денгиз порти ва яқинида Сомали яримороли учун муҳим минтақавий порт ҳисобланади.
Таълими
Сомалиленднинг ўз таълим вазирлиги бор, худди Пунтленд каби, улар марказий вазирликдан мустақил ва шунинг учун ундан маблағ олмайди. Фуқаролар уруши бошланиши билан таълим билан боғлиқ вазият кескин ёмонлашди. Мактаб таълимига ғамхўрлик маҳаллий ҳокимияти зиммасига юклатилди. Жинс, таълим сифати бўйича таълим олиш имконияти билан боғлиқ бир қатор муаммолар пайдо бўлди, моддий ресурслар, маблағлар ва педагогик кадрларнинг кескин етишмаслиги. Бироқ, Сомалиленд Сомалидаги бепул бошланғич таълимни жорий этган биринчи минтақа эди. Мамлакатда олий таълим фақат ўрта таълимни тугатгандан кейингина мумкин. Улар асосан Харгейса шаҳрида жойлашган. Ушбу университетлардан бири Абаарсо Теч. Бундан ташқари, аҳоли учун инглиз тили курслари ташкил этилган бўлиб, шаҳардаги оддий мактабларда ўқитувчилар ҳафтасига икки марта ишлайди.