Ziyosfera

Soqol

Ричард Сталлман

Соқол – одамлар ва айрим ҳайвонларнинг жағ, ияк, юқори ва пастки лаб, ёноқ ҳамда бўйнида ўсадиган сочлар. Одатда, эркаклар балоғатга етгандан кейин, ўртача 18 ёшдан бошлаб соқол ўстира бошлайдилар. Баъзи аёлларда гирсутизм, яъни ҳаддан ташқари соч ўстирадиган гормонал ҳолат соқол ўсишига сабаб бўлиши мумкин.

Тарих давомида жамиятнинг эркаклар соқолига бўлган муносабати ҳукмрон бўлган маданий-диний анъаналар ва ҳозирги давр мода тенденсиялари каби омилларга қараб жуда хилма-хил бўлган. Баъзи дин (масалан, ислом ва сикҳизмнинг баъзи мазҳаблари) вакиллари тўлиқ соқол ўстиришни муҳим деб билади ва буни ўз эътиқодларининг ажралмас қисми сифатида талаб қилади[1]. Бошқа маданиятларда, ҳатто расман талаб қилинмаган бўлса ҳам, соқолни эркакнинг эркаклигининг марказий қисми сифатида кўриб, донолик, куч, жинсий жасорат ва юқори ижтимоий мавқе каби фазилатларга мисол қилишади. Юздаги сочлар кам учрайдиган (ёки ҳозир модадан ташқарида) маданиятларда соқоллар ёмон гигиена ёки ноанъанавий хатти-ҳаракатлар билан боғлиқ бўлиши мумкин деб қаралади. Совуқ иқлимли мамлакатларда эса соқол киши юзини турли ташқи омиллардан ҳимоя қилишга ёрдам беради. Бундан ташқари, соқол қуёш нурларидан ҳам ҳимоя вазифасини ўтайди[2].

Биология

Соқол эркакларда балоғат даврида пайдо бўлади. Соқолнинг ўсиши соч фолликулаларининг дигидротестостерон таъсирида қўзғалиши билан боғлиқ бўлиб, бу жараён балоғатдан сўнг ҳам давом этади. Дигидротестостерон сочларнинг тўкилишига ҳам сабаб бўлади. У тестостерондан ҳосил бўлади ва унинг миқдори мавсумга қараб ўзгариб туради. Шунингдек, соқолнинг ўсиш тезлиги генетик омилларга ҳам боғлиқ[3].

Эволюция

Соқолнинг турлари: 1) Эндигина чиқа бошлаган соқол 2) Мўйлов 3) Эчки соқол ёки хитойча соқол 4) Испанча услубдаги соқол 5) Узун ёноқ соқоли 6) Мўйлов билан бирлашган ёноқ соқоли 7) Ван Дйке услубидаги соқол 8) Тўлиқ соқол.

Биологлар соқолларни иккиламчи жинсий хусусият сифатида тавсифлайдилар, чунки улар бир жинсга хосдир, лекин кўпайишда бевосита рол ўйнамайди. Чарлес Дарwин ўзининг Тҳе Десcент оф Ман („Одамнинг келиб чиқиши“) асарида биринчи бўлиб соқолларнинг мумкин бўлган эволюцион келиб чиқишини тушунтириб берди. Унда жинсий танланиш жараёни соқолларнинг пайдо бўлишига олиб келган бўлиши мумкин, деган фараз илгари сурилган эди[4]. Замонавий биологлар соқол эволюциясида жинсий танланишнинг ролини яна бир бор тасдиқладилар ва аёлларнинг аксарияти соқолли эркакларни соқолсиз эркакларга қараганда жозибалироқ деб топишлари ҳақида далиллар мавжуд деган хулосага келишди[5][6][7].

Эволюцион психология соқолнинг мавжудлигини тушунтиришда, унинг жинсий етуклик ва устунликни ифодаловчи сигнал вазифасини бажаришини таъкидлайди. Соқол жағларнинг кўринишини катталаштириб кўрсатади. Тадқиқотларга кўра, соқолсиз юзлар соқолли юзларга нисбатан камроқ устун деб баҳоланади[8]. Баъзи олимларнинг таъкидлашича, соқол қўйишга олиб келадиган жинсий танлов жозибадорлик (жинслараро танлов) билан боғлиқми ёки устунлик (интрасексуал танлов) билан боғлиқми, буниси ҳали аниқланмаган[9]. Соқол эркакнинг умумий аҳволини кўрсатувчи белги сифатида талқин этилиши мумкин[10]. Юздаги туклилик даражаси эркакларнинг жозибадорлигига таъсир қилади[11]. Соқолнинг мавжудлиги эркакни қўл жангларида заифлаштиради (у рақибнинг бошини осонгина ушлаб олиш имконини беради), бу эса хавфли ҳисобланади. Шу сабабли, биологлар бу салбий жиҳатдан устун келадиган бошқа эволюцион афзалликлар мавжуд бўлиши керак, деган тахминни илгари суришган[12]. Соқол орқали намоён бўладиган ортиқча тестостерон сперматогенезни қўллаб-қувватлаши мумкин бўлган енгил иммуносупрессияни келтириб чиқариши мумкин[13][14].

Манбалар

  1. ↑ „Соқолнинг исломий нуқтаи назари“. 2012-йил 23-декабр.
  2. ↑ „Соқол қўйишнинг соғлиқ учун фойдаси борми?“.
  3. ↑ Рандалл ВА (2008). „Андрогенлар ва соч ўсиши“. Дерматол Тҳер. 21(5): 314-28.
  4. ↑ Дарwин, Чарлес (2004). „Инсоннинг келиб чиқиши ва жинсий алоқада танланиши.“ Кессингер нашриёти. 554-бет.
  5. ↑ Диксон, А.; Диксон, Б; Андерсон, М (2005). „Жинсий танланиш ва эркак маймунлар, маймунлар ва одамларда кўзга кўринадиган жинсий диморфик хусусиятларнинг эволюцияси“.
  6. ↑ Миллер, Геоффрй Ф. (1998). „Юртдош танлови инсон табиатини қандай шакллантирди: жинсий танланиш ва инсон эволюциясини кўриб чиқиш“. Кроуфордда Чарлз Б. (таҳр.). Эволюцион психология бўйича қўлланма: ғоялар, муаммолар ва иловалар. Психология матбуоти. 106, 111, 113-бетлар.
  7. ↑ Скамел, Ута (2003). „Гўзаллик ва жинсий жозиба: эстетик имтиёзларни жинсий танлаш“. Воландда, Экхард (таҳр.). Эволюцион эстетика. Ню-Ёрк: Спрингер. 173-183-бетлар.
  8. ↑ Пуц, ДА (2010). „Гўзаллик ва ҳайвон: одамларда жинсий танлаш механизмлари“. Эволюция ва инсон хулқ-атвори. 31(3): 157-175.
  9. ↑ Дихсон, АФ (2009). „Жинсий танланиш ва инсон жуфтлаш тизимларининг келиб чиқиши“. Ню-Ёрк: Оксфорд университети нашриёти. 178-бет.
  10. ↑ Торнҳилл, Ренди; Гангестад, Стивен В. (1993). „Инсон юзининг гўзаллиги: ўртачалик, симметрия ва паразитларга қаршилик“. Инсон табиати. 4(3): 237-269.
  11. ↑ Этcофф, Н. (1999). „Энг гўзалларнинг омон қолиши: гўзаллик илми“. Ню-Ёрк: Доубледай.
  12. ↑ Зеҳави, А.; Захави, А. (1997). Ногиронлик принсипи. Ню-Ёрк: Оксфорд университети нашриёти. 213-бет.
  13. ↑ Фолстад, И.; Скарштейн, Ф. (1997). „Эркак микроб чизиғини назорат қилиш аёлларнинг танловига йўл очадими?“. Хулқ-атвор экологияси. 8(1): 109-112.
  14. ↑ Фолстад ва Скарсеин Скамел томонидан келтирилган, Ута (2003). „Гўзаллик ва жинсий жозиба: эстетик имтиёзларни жинсий танлаш“. Воландда, Экхард (таҳр.). Эволюцион эстетика. Спрингер. 173-183-бетлар.

Ҳаволалар

Викииқтибосда Соқолга тегишли иқтибослар мавжуд. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi