Soya

Соя фазовий оптик ҳодисадир.

Тавсиф

Соя ва ёруғлик манбаи ўртасида обект (масалан, газ ёки суюқлик ҳолатида) мавжудлиги туфайли тасодифий юзада пайдо бўладиган, кўз билан сезиладиган силуэт сифатида ифодаланади. Унинг соясининг контурлари бир даража ёки бошқа даражада ва бир қатор шартларни ҳисобга олган ҳолда, бу тўсиқнинг контурини такрорлайди. Ўтиш муҳитининг ҳолатига кўра, унинг тушиш интенсивлиги ва бурчагига, ранг хусусиятларига, обект ва сиртдан йўналиш ва масофага, иккинчиси эса бир-биридан, текстурали табиатга, акс эттиришга, шаффофликка ва уларнинг шаклига қараб; аниқлик ва қатъийлик билан ўзгариши мумкин: контурлар, сирт билан контраст даражаси, қоронғулик чуқурлиги силуэтнинг рангланишидир (озгина сезиладиган, оч кулранг ёки зерикарли рангдан тўқ тўқ ранггача ва бахмал қора ранггача). Агар обект ва сирт ўртасида тегиниш бўлса, соя албатта, у билан „тегиш“ га эга ва бундай бўлмаганда, обект сиртга унинг контурларини такрорлайдиган силуэт шакли кўринишида ҳам соя солади ва юқоридаги барча шартларга жавоб беради (бир қатор ўзгартиришлар силуэтнинг бир хиллиги ва рангига таъсир қиладиган ушбу контактнинг йўқлиги омили билан киритилган). Соя унинг орасидаги ва нурланиш манбасига энг яқин бўлган обектларни тўлиқ ёки қисман қоплайди. Обект юзасида — қарама-қарши ёруғлик манбаси келиб чиқади ва обектнинг бундай манбаи ва шаффофлиги мавжуд бўлганда, у мустақил сиртга нисбатан чуқурроқ бўлади, лекин обектнинг соя томони ҳам бу юзадан ёки бошқа нарсалардан рефлексни олиши мумкин. Ушбу эмпирик таъриф гносеологик жиҳатдан ушбу ҳодисага берилганидан тубдан фарқ қилади: физика, материянинг фазавий ҳолатлари, ёруғликнинг тўлқин табиати ва оптика ҳақидаги ғоялар билан ишлайдиган; — Рангни идрок этиш психологияси ва кўриш физиологияси.

• „Соя“ тушунчаси кундалик ҳаётда, адабиётда, санъатда, психологияда ва табиий фанларда мавжуд бўлган жуда кўп аллегорик, метафорик ва мажозий маъноларга эга. Бу концепцияга фалсафий тизимларда, энг катта даражада — Шарқда алоҳида ўрин берилади; масалан, қадимий хитой фалсафаси ва санъатининг „сояси“ контекстга қараб бир неча категориялар билан ифодаланади.
• „Соя“ сўзи айрим ҳолларда „арвоҳ“ („Гамлет отасининг сояси“) сўзининг синоними бўлиб хизмат қилиши мумкин; парадоксал маъно демонологик ғояларга мувофиқ, айтайлик, арвоҳга нисбатан шундай қўлланишга эга бўлади.

Горизонтал юзада Қуёш томонидан ёритилганда жисмларнинг соялари қуёш ботиши ва чиқишида айниқса узун бўлади ва бундай соялар маълум бир куннинг ҳақиқий пешин вақтида минимал узунлигига эга. Кун давомида гномондан соя ҳаракати қуёш соати таъсирига асосланган. Соядаги ҳаво ҳарорати одатда қуёш билан ёритилган юзага нисбатан паст бўлади. Соядаги ҳаво ҳарорати одатда қуёш томонидан ёритилган сиртга қараганда паст бўлади. Шунинг учун метеорологияда сояда ҳаво ҳароратини ўлчаш, жабрланувчининг ҳаддан ташқари қизиши ҳолатларида биринчи тиббий ёрдам кўрсатиш учун сояга жойлаштирилади.

Маданиятдаги „соя“

Қадим замонлардан бери турли халқларнинг маданияти инсоннинг сояси ҳақидаги фикрни унинг руҳи билан боғлайди. Хитой 1700-йил олдин визуал санъатнинг шакли — соя театри туғилди. Таърифларга кўра, вампирлар сояларни (Булгаковнинг"уста ва Маргарита") ташламайдилар.

Адабиётда

• Гуиллауме Аполлинаире шеъри.
• Соя — Ҳанс Кристиан Андерсеннинг қисқа ҳикояси.
• Аделберт фон Чамиссонин " романтик аллегориясида қаҳрамон ўз соясини „кулранг палтодаги одам“ билан „ Фортунат сеҳрли реквизитлари“ буюмларига алмаштирди ва кейинчалик уни топди. бу орқали кўп муаммолар ва уни қайтариб бериш истаги дунёни кезишга мажбур бўлди. Кейинчалик Питер Шлемил „ Каллот услубидаги фантазия“ (олмонча: Фантасиэстücке ин Cаллот'с Маниэр ) Эрнст Теодор Амадеус Хоффманн томонидан — „Янги йил арафасида саргузашт“ (олмонча: Диэ Абентеуэр дер Силвестерначт , 1815). „Питер Шлемил“ бошқа асарлар қаторида Эвгений Шварцнинг „Соя“ песасига таъсир кўрсатди (1940).
• " Соя " — бу Эвгений Шварцнинг эртак асари.
• „Соя мақтови“ — иншо Д. Танизаки.
• „Соя тафаккурчиси“ — бу Виктор Пелевиннинг " Гўзал хоним учун ананас суви " асарлар тўпламидан ҳикоя.
• " Иннсмут устидан соя " — Ловеcрафтнинг ҳикояси.
• " Юлдузли соя " — Лукяненко дилогиясининг иккинчи романи.
• Балдер, соя номи остида, Неил Гаиманнинг " Америка худолари " китобининг бош қаҳрамони.
• „Имон келтирган бола“ — Зенна Хендерсоннинг хаёлий ҳикоясида сояси тош эзилган қиз қимирлай олмади.

Кинода

• Соя (филм, 1940) (энг. Шадоw) — кино сериали, АҚШАҚШ
• Соя (филм, 1971) — бадиий филм, СССР
• Соя, ёки эҳтимол, ҳаммаси яхши бўлади — филм, 1991) — бадиий филм, СССР
• Соя (филм, 1994) (инглизча: Тҳе Шадоw — бадиий филм, АҚШ
• Соя (Ғайритабиий), 2006 — " Ғайритабиий " телесериалининг 1-мавсумининг 16-қисми
• Шадоwс (филм, 1953) — филм, СССР
• Шадоwс (филм, 1959) — филм, АҚШ

Мусиқада

• Вампир сояси (албом) — " Пикник " гуруҳининг албоми
• Паляçо сояси — " Корол и Шут " гуруҳининг албоми

Яна қаранг

• Соя (архетип)
• Хиросима соялари
• одамларнинг сояси
• Дросулитлар
• ёмғир сояси

Ҳаволалар

• Жунгнинг аналитик психологиясида „соя“