Soyembike
Соембике (татарча: Сөембикә, таҳминан 1521-1557) — Қозон хонлиги ҳукмдори (1549-1551), Қозон хонларининг хотини — Жан-Али (1533-1535), Сафогарай ва Шах-Али. Ноғай бийи Юсуфнинг қизи ва Ноғай Ўрда Едигея сулоласининг асосчисининг эвараси.
| Соембике | |
|---|---|
 | |
| Таваллуди |
таҳминан 1521-йил |
| Турмуш ўртоғи | Жан-Али, Сафогарай, Шах-Али |
| Болалари | Ултямишгарай |
| Онаси | Юсуф бий |
Биография
Соембикенинг биринчи эри Жан-Али княз Булат Ширин ва Москва князи Василий ИИИ бошчилигидаги промосков ҳукумат қарори билан ёшлигидаёқ тахтга ўтирди. Хоннинг ёшлик йилларида бошқарувни Ковгоршат маликаси амалга оширди. 1533- йилда у Жан-Али билан Соембикени (у ўша пайтда атиги 12 ёшда эди) тўйини уюштирди ва шахзода вояга етгани сабаб унга ҳокимиятни топширишга тўғри келди. Никоҳ Москва билан келишилган ҳолда амалга оширилди ва Москва жуда тез келишувга рози бўлди, чунки у бу никоҳ орқали Ноғай бияси Юсуф билан яқинлашиб ўзининг қайнотаси бўлмиш Ноғай мирзаси Мамайнинг ёнида юрган, Қрим сулоласидан ағдарилган Сафогарай хонга очиқ қаршилик кўрсатишга умид қилди. Никоҳ омадсиз эди, чунки хон хотинини эътибордан четда қолдирди ва уларнинг болалари йўқ эди. Соембике отасига шикоят қилиб уни олиб кетишни сўради. Юсуф хонни алмаштиришни таклиф қилди ва қизини қайтаришни талаб қилди. Бу воқеалар дипломатик ёзишмалар предметига айланди.
Жан-Али нафақат хотинига, балки Қозон ҳукуматига ҳам мос келмади, бу Москва томонидан ҳам хонликнинг ички ишларига аралашишидан қониқмади. 1535-йилда Булатнинг ва Малика Ковгоршат иштироки билан тахт тўнтариш амалга оширилди, Жан-Али ўлдирилди ва Сафогарай тахтга қайта таклиф қилинди. Соембике унинг бешинчи хотини бўлди.Сафогарай вафотидан кейин 1549 — 1551-йилларда ўғлининг вояга етмаганлиги сабабли Қозон хонлиги нойиб сифатида ҳукмронлик қилди. 1551-йилда у мурзами томонидан рус қироли Иван ИВ Грознийга ўғли Ултямишгарай Қозон хазинаси билан бирга берилди. Бир ярим йил ўтгач, ўзининг ҳоҳишига қарши Касим ҳукмдори Шоҳ Алига турмушга берилди. Ултямишгарай Иван Грозний томонидан тарбияланишга қолдирилди. Сўнгги йилларда Соембике Касимовда яшади ва у ерда вафот этди. Қабри номаълум. Маҳаллий тарихчи Анатолий Шайкиннинг гипотезасига кўра, сўнгги йилларда у ҳозирги Виляда (Нижний Новгород вилояти) шахсий қўриқчиси Чурай-Ботирнинг қарамоғида яшаган.
Болалари
Сафогарайдан бўлган ўғли — УлтямишГарай.
Ўз жонига қасд қилиши афсонаси
У Татаристоннинг миллий қаҳрамони саналади. Унинг исми биринчи навбатда Соембике минораси билан боғлиқ, чунки Иван Грозний унга уйланмоқчи бўлганида, Соембике шундай шарт қўйдики агар шох унга етти қаватли (ҳафтанинг ҳар куни учун биттадан) минора қурса, унга турмушга чиқишга рози бўлишини айтди. Шундай қилиб Иван Грозний минорани бир ҳафта ичида қуриб битказди, шунда Соембике минора тепасига чиқди ва ўзининг гўзал она ватани Қозонга тўйиб термулганидан сўнг, ўз халқига бўлган ҳис-туйғуларга тўлиб тошган ҳолда, шохга турмушга чиқишга жур`ат қилолмади ва ўзини минорадан ташлади.
Хотира
Соембике минораси-Қозон Кремлининг тарихий ёдгорлиги ва Қозон меъморий эмблемаси[1].
Набережне Челнидаги хиёбонлардан бири ҳам Соембике деб номланган[2].
Соембике номида Низҳнекамск кўчаси деб аталади.
1991-йилдан бери Қозонда „Соембике“ аёллар учун ойлик журнали нашр этилди.
2012-да „Сокровише О.К“ тарихий-саргузашт филми суратга олинган, унда Соембике образини актриса Анор Халматова амалга оширди[3].
2022-йил 10-июнКасимов шаҳрида Соембик ҳайкали очилиши бўлиб ўтди[4].
Манбалар
- ↑ „Архивированная копия“. 2011-йил 26-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 11-март. Падающая башня Сююмбике
- ↑ В Рязанской области открили памятник сарице Казанского ханства Сююмбике ТАСС
- ↑ Памятник Сююмбике открили в Касимове АиФ Казан
- ↑ В Касимове открили памятник Сююмбике Татар-информ