Spam

«Spam» (qisqartirilgan «spiced ham» — «ziravorlar bilan dudlangan goʻsht)», «achchiq kolbasa», «achchiq vetchina» so‘zidan kelib chiqqan) — elektron pochta chiqindilari. Ingliz tilidan «spam» so‘zining to‘g‘ri tarjimasini qandaydir «spetchina» — «ziravorlar» va «vetchina» kabi tushunish mumkin.

Tarixi

1937-yil amerikaning «Hormel Foods» firmasi fabrikada to‘planib, eskirib «bozori o‘tmay qolgan» go‘shtdan kolbasa qiymasini tayyorlaydi. Mazkur yoqimsiz mahsulotni amerikaliklar sotib olmaydilar, shuning uchun korporatsiya egasi keng miqyosli marketing kompaniyasini uyushtiradi va o‘z mahsulotini keng reklama qiladi hamda konservalarini harbiy idoralarga va flotga yetkazib bera boshlaydi. 1937-yil «Hormel Foods» o‘z mahsuloti bilan Amerika va ittifoq qo‘shinlarini boqadi. Angliyada hatto urushdan keyingi iqtisodiy inqiroz davrida ham spam inglizlarning asosiy iste’mol mahsulotlari bo‘lgan, Oruell tomonidan «1984» romanida tasvirlangan «Pushti rangli go‘sht bo‘laklari» — 1948-yil spami edi. Shunday qilib, ushbu so‘z qandaydir jirkanch, yoqimsiz, ammo muqarrarlik ifodasiga ega bo‘ldi. 1970-yil dekabr oyida Monty Python’s Flying Circus teatr guruhining sketcha (kichik hajviy pyesa) 25-sonida tashrif buyuruvchilar har bir taomda vetchina — «spam» mavjud bo‘lgan restoranga kelib qoladilar. Ofitsiant spamning ustunlik tomonlarini ta’riflaydi. Vikinglar kiyimini kiyib olgan xorning, orqa ko‘rinishda kun chiqishi «Spam, spam, spam!» qo‘shig‘ining shovqinini tashrif buyurganlarning suhbatlari ostida eshittirmaydi. Mana shunday qilib, «spam» termini ko‘ngilsiz, jonga teguvchi, ortiqcha axborotlar, hatto foydali xabarlarni ham «o‘chiradigan» axborot kabi tasavvur qilina boshlandi.

Yangi mazmunda

«Spam» termini yangi mazmunida (jonga teguvchi elektron tarqatmalar, pochta chiqindilari) 1993-yilda paydo bo‘ldi. Usenet kompyuter tarmog‘i administratori Richard Depyu yaratgan dasturdagi xato 1993-yil 31-mart kuni konferensiyalardan biriga ikki yuzta bir xil xat jo‘natilishini keltirib chiqardi. Uning norozi suhbatdoshlari jonga teguvchi xabarlarga tezda — «spam» degan nom topdilar. Eng birinchilardan bo‘lgan ommaviy «spam-tarqatmalarini» ham ko‘rsatib o‘tish mumkin: 1994-yil aprel oyida Canter&Siegel yuridik kontorasi dasturchini ishga yollaydi, u oddiygina dasturni yaratib beradi va kontoraning shubhali xizmatlari reklamasini yana o‘sha Usenet tarmog‘ining butun konferensiyasida joylashtiradi. Bugungi kunda «spam» termini (uning boshqa turli sifatdosh hosilalari kabi — «spamchi», «spamer» va boshqalar) to‘laligicha elektron pochta bilan bog‘liq bo‘lib qoldi hamda AQSHda Xormelning shu nom bilan kolbasa mahsulotlari hozirgacha ishlab chiqarilishiga qaramay, keng foydalaniladi.

Turlari

Spam (foydalanuvchi tomonidan so‘ralmagan axborot) jo‘natuvchining (spamer) maqsadi va vazifalariga qarab tijorat axborotiga ega bo‘lishi yoki unga hech qanday aloqasi bo‘lmasligi mumkin. Shunday qilib, mazmuniga qarab, xabarlarning «tijorat» spami — «unsolicited commercial e-mail» (umumiy qabul qilingan abbreviaturasi — UCE) va «notijorat» — «unsolicited bulk e-mail» (UBE) mavjud. AQSHda ko‘pincha har bir shtat qonunida so‘ralmagan (tijorat) pochta tarqatmalari tushunchasi turlicha talqin etiladi va har bir shtatda spam hodisasining yuridik holati o‘z kelishmovchiliklariga ega. Ko‘pchilik shtatlar qonunlari faqatgina tijorat axborotlarini — UCE (so‘ralmagan tijorat xati) tarqatmalari bilan bog‘liq bo‘lgan so‘ralmagan elektron xatlarni tarqatishni cheklaydi. Shu bilan birga, qator shtatlarda (misol uchun, Konnektikut, Delaver, Aydaxo, Ayova, Luiziana) UCE uchun ham va UBE uchun ham, ya’ni xususiyatidan qat’iy nazar, har qanday so‘ralmagan elektron xabarlarni ommaviy tarqatishga cheklashlar kiritilgan. Elektron xatning tuzilishi nuqtai nazaridan, spamda ushbu xabar nimadan iborat ekanligi haqidagi (misol uchun, unda reklama axborot berilganligi) axborot «Subject» maydoniga ega bo‘lishi, xat ichida esa — xat jo‘natuvchi nima uchun dastlab xat oluvchining roziligisiz unga murojaat qilayotganligi ko‘rsatilishi hamda xabar jo‘natuvchidan keyinchalik shunday xabarlar olmasligi uchun oluvchi nima qilishi kerakligi haqidagi ma’lumotlar, ya’ni so‘ralmagan axborotlarni olmaslik uchun mo‘ljallangan («opt-out» funksiyasi) rasmiy xabar jo‘natish elektron manzil, Internet tarmog‘i resursi yoki telefoni haqida (odatda, bu toll-free phone number) axborotlardan iborat bo‘ladi. Mana shunday harakatlar (Subject maydonida ko‘rsatilgan va rad etish mexanizmi mavjudligi) jo‘natuvchi o‘zi taklif etayotgan axborotning oluvchiga majbur etilayotganligini tushunishini va ularga mumkin bo‘lgan salbiy ta’sir ko‘rsatishni kamaytirishga urinayotganligini bildiradi. Ammo ko‘pincha spamer spamdan noqulayliklar kelib chiqishini kamaytirishga harakat qilish u yoqda tursin, jo‘natuvchi manzilini soxtalashtirib, uchinchi shaxs manzilidan foydalanib va xabar sarlavhasini qalbakilashtirib, o‘z harakatlari uchun mas’uliyatni his etishdan ham bosh tortadi. Ushbu harakatlar, iloji boricha, jo‘natuvchining shaxsini aniqlash va unga qarshi tegishli choralar ko‘rish imkonini qiyinlashtirish uchun amalga oshiriladi.

Spam tushunchasi

«Kasperskiy Laboratoriyasi» tushunchasiga ko‘ra, spam — bu so‘ralmagan anonim ommaviy tarqatmalardir. Ushbu tushunchada unga kiritilgan har bir so‘z muhim.

• Anonim: Barcha ko‘pincha aynan yashirin yoki qalbakilashtirilgan qayta aloqa manzili ko‘rsatilgan avtomatik tarqatmalardan jabrlanadi.
• Ommaviy: ushbu tarqatmalar aynan ommaviy va faqatgina shular spamerlar uchun haqiqiy biznes hamda foydalanuvchilar uchun haqiqiy muammo hisoblanadi.
• So‘ralmagan: imzolangan tarqatmalar va konferensiyalar bizning tushunchamizga kirmasligi kerakligi yaqqol tushunarli (ammo anonimligi shartining o‘zi ko‘p jihatdan buni kafolatlaydi).

Spam tushunchasida ko‘pincha «reklamali» yoki «tijorat taklifi» so‘zlari kiritiladi. Bu unchalik to‘g‘ri emas — spamlarning ko‘p qismi reklama yoki tijorat maqsadlarini ko‘zlamaydi. Siyosiy spam tarqatmalari mavjud, «hayriya» spamerlik xatlari, qalloblik («nigeriyaga mansub», fishingli), «ketma-ket zanjirli» — tanishlarga jo‘natish iltimosi bilan (qo‘rqituvchi vahimali, «baxt xatlari»), virusli va tijorat tadbirlari hisoblanmagan turlari mavjud. Barcha so‘ralmagan takliflarni ikki turga ajratamiz:

1. Barcha anonim ommaviy tarqatma belgilariga ega bo‘lgan spam.
2. Maqsadli tijorat takliflari.