Ziyosfera

Stanchik

Станчик (тахминан 1480–1560-йиллар) энг машҳур поляк сарой масхарабозидир. У учта Полша қироли – Алехандер, Сигисмунд И тҳе Олд ва Сигизмунд ИИ Августларнинг хизматида бўлган[2][3].

Станчик

Жан Матежконинг Станчик картинаси
Масхарабоз 1514-йилда қироллик балида Москваликлар Смоленскни эгаллаб олгани ҳақидаги хабардан ташвишга тушган ягона шахс сифатида тасвирланган[1].
Таваллуди 1480
Вафоти 1560
Касби масхарабоз

Биографияси

Манбалар камлиги ХИХ асрда Станчик ҳақида тўртта турли фаразнинг пайдо бўлишига сабаб бўлган: у Жан Кочаноwски ва унинг ҳамкасблари томонидан тўқиб чиқарилган; ёки у „замондошлари томонидан Эзопона услубда кийинтирилган оддий масхарабоз бўлиши мумкин; ёки ХИХ аср ёзувчиларининг Шекспирона тасаввури; ёки ҳақиқатан ҳам соcиэтатис иоcулаторумнинг яширин таъсир кучига эга арбобидир“[3]. Замонавий олимларнинг умумий хулосасига кўра, бундай инсон ҳақиқатан ҳам мавжуд бўлган. Агар мавжуд бўлмаган тақдирда ҳам, у кейинги асрлардаги Полша маданиятида катта аҳамият касб этган. У ХИХ–ХХ асрларнинг кўплаб санъаткорлари асарларида намоён бўлган[3].

Станчикнинг ҳаёти ҳақида деярли ҳеч нарса маълум эмас, ҳаттоки унинг исми ва шахси ҳам баҳсли масала ҳисобланади. Ўша давр манбаларида Гаска ва Станчик исмли сарой масхарабозлари тилга олинади. Қизиқарли жиҳати шундаки, ҳар иккала исм ҳам Жан Кочаноwски қаламига мансуб иккита қисқа шеърда учрайди[4]. Ҳар иккала сўз ҳам мос равишда гęś (ғоз) ва Станисłаw сўзларининг кичрайтирилган шаклларидир[4]. Шу сабабли Александер Брücкнер ва ундан кейинги тадқиқотчилар Гąска ҳамда Стаńcзйк аслида бир шахсга тегишли икки тахаллус деган хулосага келишган[3][5]. Шу тахмин туфайли Станчик баъзида Станисłаw Гąска деб ҳам аталади. Бу исм одатий поляк исмларига ўхшайди, бироқ у масхарабознинг даврида эмас, ХИХ аср охирида пайдо бўлган ва қўлланила бошланган[6].

Станчикнинг шуҳрати ва афсонаси унинг даврида, уйғониш давридаёқ кучли бўлган. Унинг машҳурлиги 19-асрда қайта тикланган ва ҳозирги кунда ҳам машҳур[5]. Европанинг бошқа сарой масхарабозларидан фарқли ўлароқ, Станчик доимо масхарабозлик қилувчи эмас, ундан анча ортиқ шахс сифатида кўрилган[7].

У юқори ақл эгаси ва сиёсий файласуф сифатида эсда қолган. Станчик Полшанинг ўша даврдаги ва келажакдаги аҳволини чуқур идрок этган олган. У ўз масхарабозлик вазифасидан фойдаланиб, сатира орқали замондошларини танқид қилган ва уларни огоҳлантирган. Унинг ўткир ҳазиллари кўпинча ўша даврдаги сиёсий воқеалар ёки сарой ишлари билан боғлиқ бўлган. Станчикнинг ҳазиллари ва латифалари замондошлари бўлган ёзувчи ва тарихчилар томонидан ёзиб қолдирилган. Уларга Łукасз Гóрниcки, Жан Кочаноwски, Марcин Кромер ва Микоłаж Реж киради. Улар Станчикни ҳақиқат йўлида курашгани учун мақташган. Баъзи манбаларда эса у „Епископлар ёқтирмайдиган Марcин Кромернинг шахсий дўсти“ сифатида тилга олинади[8].

Станчик ҳақидаги энг машҳур ҳангомалардан бири ов воқеасига оид. 1533-йилда Қирол Сигисмундга Литвадан катта айиқ келтирилган. Айиқни қирол овлаши учун Краков яқинидаги Ниэпоłомиcе ўрмонига қўйиб юборишган. Ов пайтида ҳайвон қирол, қиролича ва уларнинг сарой аҳлига ташланиб, ваҳима ва тартибсизликни келтириб чиқарди. Қиролича Бона отидан йиқилади ва натижада ҳомиласини йўқотади. Кейинчалик қирол Станчикни айиқка ҳужум қилмай, қочиб кетганликда танқид қилади. Масхарабоз эса бунга „Қафасда турган айиқни қўйиб юбориш – ундан ҳам катта нодонликдир“, деб жавоб қайтарган. Бу сўзлар Полша томонидан мағлуб этилган, бироқ тож таркибига тўлиқ қўшилмаган Пруссияга нисбатан қиролнинг юритган сиёсатига ишора сифатида талқин қилинади.

Манбалар

  1. ↑ Поттер, Маттҳеw C.. Репресентинг тҳе Паст ин тҳе Арт оф тҳе Лонг Нинетеэнтҳ Cентурй: Ҳисториcисм, Постмодернисм, анд Интернатионалисм (эн). Тайлор & Франcис, 30 Септембер 2021 — 186-бет. ИСБН 978-1-351-00417-6. 
  2. ↑ Жóзеф Бачóрз; Алина Коwалcзйкоwа. Сłоwник литературй полскиэж ХИХ wиэку (пл). Wроcłаw: Оссолинеум, 1991 — 109-бет. ИСБН 978-83-04-03251-4. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 ; Паулина Бучwалд-Пелcоwа; Барбара ОтwиноwскаЖан Кочаноwски 1584–1984: эпока, тwóрcзоść, реcепcжа (пл). Лублин: Wйдаwниcтwо Лубелскиэ, 1989 — 425–438-бет. ИСБН 978-83-222-0473-3. 
  4. ↑ 4,0 4,1 Станисłаw Эиле (1960). "Стаńcзйк" (пл). Памиęтник литераcки (Wроcłаw: Закłад им. Оссолиńскич) 2: 260–263. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Жан Зйгмунт Жакубоwски, эд (1959). (пл)Прзеглąд ҳуманистйcзнй (Wарсаw: Паńстwоwе Wйдаwниcтwо Наукоwе) 3: 200. 
  6. ↑ Тҳе этймологиc аналйсис оф Стаńcзйк’с наме ис провидед ин: Wарсаw Университй, Институте оф Полиш Лангуаге (cорпорате аутҳор). Праcе филологиcзне (пл). Wарсаw: Скł. гł. w Ксиęгарни Э. Wендего, 1992 — 283–290-бет. 
  7. ↑ Тҳе дифференcе бетwеэн Полиш анд фореигн традитионс ин тҳис cонтехт ис дисcуссед ин: Ҳиларй Меcисзеwски (1 Май 1844). "Ҳуморйстйка" (пл). Дwутйгодник Литераcки (Кракów) (3): 68–74. 
  8. ↑ Станисłаw з Бочниэ, клерйка крóлеwски (пл) Ҳелена Капеłуś: . Wроcłаw: Закłад Народоwй им. Оссолиńскич, 1964.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi