Ziyosfera

Stargard

Старгард Полшанинг шимоли-ғарбий қисмидаги шаҳар. Ғарбий Померания водийсида жойлашган. 2021-йилда 67 293 киши истиқомат қилган. У Ина дарёсида жойлашган. Шаҳар Старгард округи ва ундан ташқарида Старгард муниципалитетининг марказидир. Бу Шчеcин агломерациясининг иккинчи йирик шаҳри. Старгард йирик темир йўл кесишмаси бўлиб, у ерда Шециндан жанубга боғланиш икки йўналишга бўлинади: Познан ва Гданск томон.

Этимология

Шаҳарнинг исми Померания (Кашуби) келиб чиқиши ва эски (Стари) шаҳар / шаҳар (гард ёки гôрд) учун туради[1].

Бу маънода, гард сўзини ҳали ҳам фақатгина омон қолган померан тили сўзловчилари, Кашублар ишлатмоқда. Бироқ, баъзи мутахассислар исм прото-норвегия келиб чиқиши: старн (юлдуз) ва гате (инглиз тилида)[2].

Тарих

Ўрта асрлар

Полшада Готик архитектура устаси ва тарихий ёдгорлик бўлган Азиз Марям черковиПолшада тарихий ёдгорлик

Бу аҳоли пункти 8-асрда ҳозирги Осетно туманининг Старгард шаҳрининг марказида жойлашган жойида ташкил этилган[3]. 967-йилда у Пиаст династиясидан биринчи полша ҳукмдорлари остида пайдо бўлаётган Полша давлати таркибига кирди[4]. Старгард биринчи марта 1124-йилда, у Болеслав ИИИ Wрймоутҳ даврида Полша қисми бўлганида айтилган[5]. 1140-йилда черков ташкил этилган[6]. Старгард 1243-йилда Померанистон дукаси Барним И томонидан Магдебург шаҳри ҳуқуқлари олди.

Полша 12-асрдаги парчаланиш натижасида Полша билан ажралиб кетганидан кейин, у Помераниа дукати энг муҳим шаҳарларидан бири ва асосий савдо маркази эди. 1283-йилдан бошлаб шаҳарда Иноужścиэ шаҳарчасида, Ина дарёси оғзида порт бор эди[5] Мудофаа шаҳар деворлари 13-асрда қурилган ва 14-, 15- ва 16-асрларнинг бошларида кенгайтирилган[7]. 1363-йилда шаҳар Ҳанзе Иттифоқига қўшилди.

Померанинг давом этаётган парчаланиш натижасида 1368-йилда Старгард Сłупск дуккани (Помераниа-Столп) нинг бир қисмига айланди ва 1377-йилда у Полша шоҳлигининг васал давлати бўлган Сłупски Дукатига айланган 1403-йилда ўзига хос дукатнинг пойтахти бўлди. 1478-йилда Старгард Померанянинг қайта бирлашган Дукати таркибига кирди.

Шу билан бирга, яқин атрофдаги Сзcзеcин шаҳри билан савдо рақобатлари 1454-йилда Старгард-Сзcзеcин уруши бошига олиб келди[5], бу 1464-йилда тугади. 1477-йилда Старгард Бранденбургия инвасияси пайтида Гартз шаҳрига қайтадан эга бўлишда Дука Wартислаw Х-га ёрдам берди[8].

Замонавий давр

Старгард 1637-йилда охирги ҳоки Богислав ХИВ ўлимидан сўнг бузилганидан кейин Помераниа дукати таркибига кирган.[5] Ўттиз йиллик уруш пайтида шаҳар 1630-йилда Швеция томонидан эгаллаб олинган[7]. 1635-йилда Муқаддас Рим империяси қўшинлари томонидан қамал қилинган ва ҳужумларни тўсиш учун Швеция қўмондони шаҳарни оловга тўлдирди, аммо бу шаҳарни император қўшинларига қўлга киритди[9][10]. 1636 йилда уни исвеçликлар қайтариб олишди, сўнгра уни Витцтоcк жангида кейин исвеçларга қайтариш учун император қўшинлари томонидан олиб кетилди ва талон-торож қилинди[11]. 1637-йилда уни яна император қўшинлари, сўнгра Швеция эгаллаб олди. Уруш натижасида аҳоли сони тахминан 75% га камайди[12].

1648 йилги Вестфали тинчлиги асосида 1653 йилда у қолган узоқ Померанянинг ҳаммаси билан биргаликда Бранденбург-Пруссия қўшилди[5]. 1701 йилда Старгард Пруссия шоҳлиги бир қисмига айланди ва 1818 йилда Наполеон урушлари сўнг, Старгард Помераниа вилояти янги туманидаги Сзаздко (ўшанда расмий равишда Саатзиг) га айланди. Франсия-Пруссия Уруши (1870-1871) пайтида пруссияликлар шаҳарда франсуз қўшинлари учун жанг маҳбуслари лагерини ташкил этишди[13].

Иккинчи жаҳон уруши

1939-йилда, Иккинчи жаҳон уруши бошланган Полша германия томонидан бостириб кирганида, немислар Старгард яқинида полшалик (шу жумладан Кашуби) ҳарбий асирлар ва фуқаролар учун Дулаг Л вақтинчалик лагерини ташкил этишди. 1939-йил октябр ойида у катта Сталаг ИИ-Д ҳарбий асирлар лагерларига айлантирилди[14]. Кейин, 1940-йилда Франсия жангида кейин, шунингдек, франсузлар, олтин ва белгияликлар 1941-йилдан бошлаб Югославия ва Совет жанг маҳбуслари, 1942-йилдан бошлаб Диппеда асирликка олинган минглаб канадаликлар, улардан бири Канада актёрлари Гералд Макинтош Жонстон эди, у қочишга уриниб ўлдирилди, ва 1943-йилдан кейин Италияликлар ҳам. Жанг маҳбуслари ирқий ажралиш дучор бўлишди, поляклар, африкаликлар, араблар, яҳудийлар ва совет қўшинлари бошқа миллатдаги жанг маҳбусларидан ажралиб, ёмон муомалага дучор бўлишди[15]. Серблар ҳам қаттиқроқ муомалага дуч келишди[16].

Иккинчи жаҳон уруши натижасида шаҳар яна Полша қисмига айланди, Совет Иттифоқи томонидан Поцдам конференсияси талаб қилинган ҳудудий ўзгаришлар бўйича. Полша маҳаллий маъмурияти 1945-йил 23-март куни тайинланди[12]. Шаҳарда поляклар қайта яшайдиган, уларнинг кўпчилиги собиқ Совет Иттифоқи қўшган Полша шарқидан кўчиб ўтган.

Урушдан кейинги давр

1950-йилда шаҳар Гдаńск Померанистондаги Старогард Гдаńски-дан ажралиб туриш учун яқинидаги Сзcзеcин шаҳри номидан Сзcзеcиńски аджективи қўшилган ҳолда Старгард Сзcзеcиńски деб номланди[12]. 1961-йилда шаҳар чегаралари Клуcзеwо шаҳрини янги туман сифатида ўз ичига олган ҳолда кенгайтирилди[5].

1979-йилда шаҳар сув босган.

1993-йилда шаҳар шаҳар ҳуқуқларини олганининг 750 йиллигини нишонлади[12].

2004-йилда шаҳарнинг шимоли-ғарбий қисмини саноат боғи — Старгардзки Парк Прземйсłоwй айлантиришди. Жанубий қисмда яна бир саноат парки — Прземйсłоwй Wйсокич Течнологии парки жойлашган.

2016-йил 1-январда шаҳар Старгард деб номланди[17].

Демография

Йиллар давомида аҳолиси сони[12][18][19][20].
Йил Аҳоли
1618 12,000
1640 1,200
1688 3,600
1720 400
1740 5,529
1782 5,612
1786 6,243
1794 5,971
1812 8,900
1816 8,042
1831 9,907
1843 11,192
1852 12,473
1861 14,168
1875 20,173
1885 22,112
1900 26,858
1905 26,907
1910 27,551
1913 28,000
1929 34,600
1933 35,773
1939 39,760
1945 2,870
1950 20,684
1960 33,650
1970 44,460
1980 59,227
1990 71,000
1995 72,254

Манбалар

  1. ↑ Брücкер, Александер. Сłоwник этймологиcзнй жęзйка полскиэго (пл), 1927. „обоcзне гард зачоwаłй назwй на Поморзу (Старгард, ‘старогрóд’, ...)“ 
  2. ↑ Коcиуба, Жаросłаw. Поморзе - Практйcзнй прзеwодник турйстйcзнй по зиэмиач Ксиęстwа Поморскиэго (пл). Сзcзеcин: Wалкоwска Wйдаwниcтwо, 2012 — 422-бет. ИСБН 9788361805496. 
  3. ↑ „О поwиэcиэ“ (пл). БИП Старостwо Поwиатоwе w Старгардзиэ. 2021-йил 4-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 30-май.
  4. ↑ Лабуда, Герард (1993). „Чрйстианизаcжа Поморза (Х–ХИИИ стулеcиэ)“. Студиа Гдаńскиэ (полякча). ИХ-жилд. Гдаńск-Олиwа. 47-бет.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 „Старгард“ (пл). Энcйклопедиа ПWН. Қаралди: 2020-йил 14-феврал.
  6. ↑ Лабуда, п. 52-53
  7. ↑ 7,0 7,1 Грзегорз Подруcзнй Ниэзреализоwане прожектй тwиэрдзй w Старгардзиэ, „Старгардиа Х“ (2015), п. 282 (ин Полиш)
  8. ↑ Кратз, Густав. Диэ Стäдте дер Провинз Поммерн. Абрисс иҳрер Гесчичте, зумеист нач Уркунден, Берлин, 1865 — 363-бет. 
  9. ↑ Подруcзнй, п. 283
  10. ↑ Кратз (1865), п. 367-368
  11. ↑ Кратз (1865), п. 368
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 „Старгард. Ҳисториа миэжсcоwоścи“ (пл). Wиртуалнй Сзтетл. Қаралди: 2020-йил 14-феврал.
  13. ↑ Анисзеwска, Жоланта (2011). „W обоwиąзку памиęcи... Сталаг ИИ Д и формй упамиęтниэниа жеńców wоженнйч w Старгардзиэ Сзcзеcиńским“. Łамбиноwиcки роcзник музеалнй (полякча). 34-жилд. Ополе. 11-бет. ИССН 0137-5199.
  14. ↑ Анисзеwска (2011), п. 9, 14
  15. ↑ Анисзеwска (2011), п. 14
  16. ↑ Анисзеwска (2011), п. 17
  17. ↑ „Премиэр - Канcелариа Презеса Радй Министрów - Портал Гов.пл“.
  18. ↑ Кратз (1865), п. 370
  19. ↑ Меерс Конверсатионс-Лехикон.
  20. ↑ „Стадткреис Старгард“. Верwалтунгсгесчичте.де. 2010-йил 17-сентябрда асл нусхадан архивланган. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi