Stereotip

Ижтимоий психологияда стереотип атамаси маълум бир тоифадаги одамларга нисбатан ҳаддан ташқари умумлаштирилган эътиқод сифатида таърифланади.[1] Стереотиплар умумлаштирилади, чунки маълум бир стереотип тоифадаги ҳар бир шахсга алоҳида тўғри келади.[2] Тез қарор қабул қилишда бундай умумлаштириш фойдали бўлиши мумкин бўлса-да, ҳар бир шахсга алоҳида-алоҳида қўлланилса, улар нотўғри бўлиш эҳтимоли бор.[3] Стереотиплар нотўғри қарашларни рағбатлантиради[3] ва бир қанча сабабларга кўра юзага келиши мумкин.
Аниқ ва яширин стереотиплар
Аниқ стереотиплар - бу оғзаки гапиришга тайёр одамлар.
Яширин стереотиплар индивидларнинг онгсизлигига, уларда билим ва назоратга эга эмаслигига асосланади.[4]
Ижтимоий психологияда стереотип бу бутун шахслар гуруҳини ёки умуман хатти-ҳаракатларни ифодалаш учун мўлжалланган, айрим тоифадаги шахслар ёки муайян хатти-ҳаракатлар усуллари ҳақида умумий қабул қилинган ҳар қандай ғоядир.[5] Ушбу ғоялар ёки фикрлар ҳақиқатни акс эттириши ёки акс эттирмаслиги мумкин.[6][7] Бошқа соҳаларда бўлгани каби психология соҳасида ҳам баъзан умумий, лекин айни пайтда қарама-қарши элементларга эга бўлган стереотипларга оид турли концептуализация ва назариялар мавжуд.
Этимология
Стереотип атамаси франсуз тилидан, сéрéстуэ сифатдошидан олинган бўлиб , юнонча сéрéс (стереос)[8] “қаттиқ, қаттиқ” ва тōпос (позиш[9] позиш, имло, имло) сўзларидан олинган. "Бир ёки бир нечта ғоялар / назарияларга нисбатан мустаҳкам таассурот.
Бу атама типография соҳасидан келиб чиққан бўлиб, биринчи бўлиб 1798-йилда Фирмин Дидот томонидан ҳар қандай босма машинасини такрорлаши мумкин бўлган босма пластинкани тасвирлаш учун қабул қилинган. Асл нусхани чоп этиш учун иккита босма пластинка ёки стереотип ишлатилади.
Стереотип атамаси биринчи марта типографик соҳадан ташқарида 1850-йилда абадий ўзгармас тасвирни англатувчи от сифатида ишлатилган.[10] Бироқ, стереотип атамаси 1922-йилга қадар биринчи марта замонавий психология соҳасида америкалик журналист Уолтер Липпман томонидан " Ижтимоий фикр " иншосида қўлланган.[11]
Гуруҳлараро муносабатларнинг бошқа турлари билан муносабат
Стереотиплар, нотўғри қарашлар ва дискриминация[12] бир-бирига боғлиқ, аммо турли тушунчалар сифатида қабул қилинади.[13][14][15][16] Стереотиплар кўпинча онгсиз бўлган энг когнитив компонент ҳисобланади, хурофот эса стереотипларнинг аффектив компоненти, дискриминация эса нотўғри реаксияларнинг хулқ-атвор таркибий қисмларидан биридир.[13][14][17] Гуруҳлараро муносабатларга оид бу уч қисмли истиқболда стереотиплар гуруҳ аъзоларининг индивидуал хусусиятларидан фарқли бўлган хусусиятлари ҳақидаги тахминлар ва эътиқодларни акс эттиради; нотўғри фикр - бу ҳиссий муносабат ва дискриминация - ҳаракатлар.[13][14]
Бир-бирига боғлиқ бўлса-да, учта хусусият мустақил равишда мавжуд бўлиши мумкин.[14][18] Даниэл Катз ва Кеннет Бралининг фикрига кўра, одамлар гуруҳ номига ҳиссий муносабатда бўлганда, гуруҳ аъзоларига хусусиятларни белгилаб, кейин бу хусусиятларни баҳолаганда стереотиплар ирқий нотўғри қарашларга олиб келади.[15]
Стереотипларнинг мумкин бўлган зарарли таъсири:[7]
- Асоссиз хурофот ёки жаҳолатни оқлаш
- Хулқ-атвор ва хатти-ҳаракатларни қайта кўриб чиқишни истамаслик
- Шаклланган гуруҳлардаги одамларнинг муайян фаолият ёки соҳаларга киришига ёки муваффақиятга эришишига йўл қўймаслик.[19]
Манбалар
- ↑ Cардwелл, Мике. Диcтионарй оф псйчологй. Чиcаго Фитзрой Деарборн, 1999. ИСБН 978-1579580643.
- ↑ „Стереотйпес | Симплй Псйчологй“. 2011-йил 11-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-март 2018-йил.
- ↑ 3,0 3,1 МcЛеод, Саул „Стереотйпес“. 2011-йил 11-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-март 2018-йил.
- ↑ „Фреқуэнтлй Аскед Қуэстионс“. Қаралди: 14-апрел 2018-йил.
- ↑ МcГартй, Cраиг „Соcиал, cултурал анд cогнитиве фаcторс ин стереотйпе форматион“, . Стереотйпес ас эхпланатионс: Тҳе форматион оф меанингфул белиэфс абоут соcиал гроупс. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 2002 — 1–15-бет. ИСБН 978-0-521-80047-1 (2017-йил 11-февралда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Жудд, Чарлес М.; Парк, Бернадетте (1993). „Дефинитион анд ассессмент оф аccураcй ин соcиал стереотйпес“. Псйчологиcал Ревиэw. 100-жилд, № 1. 109–128-бет. дои:10.1037/0033-295Х.100.1.109.
- ↑ 7,0 7,1 Cох, Wиллиам Т. Л.; Абрамсон, Лйн Й.; Девине, Патриcиа Г.; Ҳоллон, Стевен Д. (2012). „Стереотйпес, Прежудиcе, анд Депрессион: Тҳе Интегратед Перспеcтиве“ (ПДФ). Перспеcтивес он Псйчологиcал Сcиэнcе. 7-жилд, № 5. 427–449-бет. дои:10.1177/1745691612455204. ПМИД 26168502. 3 Деcембер 2013да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
{{cите магазине}}: Ункноwн параметер|деадурл=игноред (|урл-статус=суггестед) (ёрдам) - ↑ στερεός, Ҳенрй Георге Лидделл, Роберт Сcотт, А Греэк-Энглиш Лехиcон, Персеус Дигитал Либрарй
- ↑ τύπος, Ҳенрй Георге Лидделл, Роберт Сcотт, А Греэк-Энглиш Лехиcон, Персеус Дигитал Либрарй
- ↑ „стереотйпе - Оригин анд меанинг оф стереотйпе бй Онлине Этймологй Диcтионарй“. Қаралди: 22-октабр 2017-йил.
- ↑ Клег, Милтон. Ҳате Прежудиcе анд Раcисм. Албанй: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1993 — 135–137-бет. ИСБН 978-0-585-05491-9.
- ↑ Вега, Танзина. „Wоркинг wҳиле броwн: Wҳат дисcриминатион лоокс лике ноw“. CННМоней. 2018-йил 27-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26-март 2018-йил.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 Фиске, Сусан Т. „Стереотйпинг, Прежудиcе, анд Дисcриминатион“, . Тҳе Ҳандбоок оф Соcиал Псйчологй, 4тҳ Гилберт: , Бостон, Масс.: МcГраw-Ҳилл, 1998. ИСБН 978-0-19-521376-8.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 Денмарк, Флоренcе Л. „Прежудиcе анд Дисcриминатион“, . Тҳе Cорсини Энcйcлопедиа оф Псйчологй, 4тҳ Wеинер: , Ҳобокен, Н.Ж.: Жоҳн Wилей, 2010. ИСБН 978-0-470-47921-6.
- ↑ 15,0 15,1 Катз, Даниэл; Бралй, Кеннетҳ W. (1935). „Раcиал прежудиcе анд раcиал стереотйпес“. Тҳе Жоурнал оф Абнормал анд Соcиал Псйчологй. 30-жилд, № 2. 175–193-бет. дои:10.1037/ҳ0059800.
- ↑ Оакес, П. Ж., Ҳаслам, С. А., & Турнер, Ж. C. (1994).
- ↑ Девине, Патриcиа Г. (1989). „Стереотйпес анд Прежудиcе: Тҳеир Аутоматиc анд Cонтроллед Cомпоненц“ (ПДФ). Жоурнал оф Персоналитй анд Соcиал Псйчологй. 56-жилд, № 1. 5–18-бет. дои:10.1037/0022-3514.56.1.5.[сайт ишламайди]
- ↑ Тажфел, Ҳенри „Соcиал стереотйпес анд соcиал гроупс“, . Интергроуп беҳавиоур Турнер: . Охфорд: Блаcкwелл, 1981 — 144–167-бет. ИСБН 978-0-631-11711-7.
- ↑ Тилcсик, Андрáс (2011). „Приде анд Прежудиcе: Эмплоймент Дисcриминатион агаинст Опенлй Гай Мен ин тҳе Унитед Статес“. Америcан Жоурнал оф Соcиологй. 117-жилд, № 2. 586–626-бет. дои:10.1086/661653. ПМИД 22268247.