Stribog
Стрибог (қадимги рус. Стрибог[1]) — аниқланмаган функцияларга эга бўлган қадимги рус пантеонининг худоси[2]. Анъанавий равишда шамол ёки ҳаво худоси ҳисобланган[2][3].
Этимология
Тилшунос олимлар Т.В.Гамкрелидзе ва Вячларнинг фикрича. Қуёш. Иванова, этимологик жиҳатдан „Стрибог“ номи ҳинд-эвропача сўз * диэвас-патер — „Осмон-Ота“ га қайтади, унинг тасвири ҳинд-эвропа пантеони учун тикланади. Вақт ўтиши билан сўзнинг қисмлари ўрнини ўзгартирди ва славянлар ва эрон тилида сўзлашувчи қабилалар (скифлар) ўртасидаги яқин алоқалар жараёнида * диэвас қисми эронча * баг (→ праслав. *боғ). Ҳинд-эвропалик * патер славянлардан „амаки, отанинг укаси“ бўғинига ўтди[4].
Рус тилшуноси О.Н.Трубачев Стрибог сўзида ҳинд-эвропа архаизми ёки эронийликни топишни асоссиз уринишлар деб ҳисоблайди. У праслав. теонимнинг биринчи қисмида *стерти „тарқаш, чўзиш“ праславни коʻради ва Стрибог табиатнинг қандайдир жонлантирилган кучини (аниқ, шамол) назарда тутган деб ҳисоблайди.
Асосий маълумотлар
"Ўтган йиллар ҳақидаги эртак" га кўра, Стрибог бути 980-йилда Киэвда, бошқа муҳим славян худоларининг „бутлари“ билан бирга ўрнатилган: Перун, Хорс, Дазҳдбог, Симаргл ва Мокош[5][3]. Бу ва бошқа бир қатор манбаларда Стрибог номи Дазҳдбог номи билан бирлаштирилган[1].
„Игорнинг кампанияси ҳақида сўз“ Стрибогнинг невараларининг ҳаво элементи билан боғлиқлиги ҳақида маълумот беради: "Бу шамоллар, Стрибозҳ внуци, денгиздан Игорнинг жасур плаcксидаги ўқлар билан зарба беради "[6]. Ушбу иборага асосланиб, кўплаб тадқиқотчилар (Ф.И. Буслаэв, А.Н. Афанасиэв, Д.С.Лихачев ва бошқалар) Стрибог шамол ёки ҳаво худоси деган нотўғри хулосага келишди[2][3]. Тарихчи Н. И. Кареэв ҳатто ушбу мифологик персонажда "Ведик Вритрада бўлгани каби, момақалдироқ, булут, бўроннинг душман томони тасвирланган " деб тахмин қилди ва уни Қароқчи Булбул билан солиштирди[7].
Ҳозирги вақтда олимлар Стрибогни ёрқин Дазҳдбога[1][2] қарама-қарши бўлган маъюс худо деб ҳисоблашади ёки аксинча, бу икки мифологик белгиларнинг имкониятлари ва маъносини бирлаштирадилар [1].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 МС 1990.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Соколова 1995.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Капица 2007.
- ↑ Гамкрелидзе Т. В., Иванов Вяч. Вс. Индоэвропейский язик и индоэвропейси. — Тбилиси: Изд-во ТГУ, 1984. Т. ИИ. — С. 791, 798.
- ↑ ПВЛ 1997.
- ↑ Слово 1997.
- ↑ Кареев 1873.
Адабиётлар
- Афанасьев А. Н. „Гроза, ветры и радуга“, . Древо жизни: Избранные статьи, Андоза:М..
- Иванов Вяч. Вс., Топоров В. Н. „Стрибог“, . Мифологический словарь. ИСБН 5-85270-032-0.
- Капица Ф. С.. Тайны славянских богов. ИСБН 5-7905-4437-1.
- Кареев Н. И.. Миф и героический эпос. Воронеж: Тип. губернского правления, 1873.
- Крегждис Р. 2010. Восточнославянскиэ боги Киэвской Руси: Стрибог (сопоставителний анализ данних славянской и балтийской мифологических систем) // Студиа мйтҳологиcа Славиcа, 13.
- Соколова Л. В. „Стрибог“, . Энциклопедия «Слова о полку Игореве»: В 5 т. ИСБН 5-86007-030-6.
- Чулков М. Д. „Стриба“, . Предания о народных русских суевериях, поверьях и некоторых обычаях, Андоза:М..
Манбалар
- „Повесть временных лет“, БЛДР, 3000 экз, Наука, 1997 — 62—315-бет. ИСБН 5-02-028308-8.
- „Слово о полку Игореве“, БЛДР, 3000 экз, Наука, 1997 — 254—267-бет. ИСБН 5-02-028311-8.