Ziyosfera

Stroop effekti

Кўрсатилган сўзнинг рангини номлаш сўз рангга мос келса (юқорида) осонроқ ва тезроқ вазифадир. Пастдаги ҳолат эса чалғитувчи йўл ҳисобланиб, Строоп эффекти деб аталади.

Психологияда Строоп (талаффузи: Струп) эффекти деб мос ва мос келмайдиган стимуллар ўртасидаги реаксия ва англаш вақтининг кечикиш ҳолатига айтилади.

Эффект клиник амалиёт ва терговда кенг қўлланадиган психологик тестни (Строоп тести) яратиш учун ишлатилган.

Ушбу эффектни намоён этадиган асосий ҳолат ранг номи (масалан, „кўк“, „яшил“ ёки „қизил“) ва у бўялган ранг (яъни, „қизил“ сўзи қизил сиёҳ ўрнига кўк сиёҳда) ўртасида номувофиқлик мавжуд бўлганда юзага келади. Сўзнинг рангини номлаш сўралганда, ўйлаш учун кўпроқ вақт талаб этилади ва аксинча, сиёҳ ранги ранг номига мос келмаса, хатолар олиб келишга кўпроқ мойил бўлади.

Эффект номи 1935-йилда Жоҳн Ридлей Строоп томонидан илк маротаба қўллангани учун, унинг шарафига номланган[1]. Эффект тўғрисида Ж. Строопдан олдин, 1929-йилда германиялик олимлар ҳам эслаб ўтишган[2]. Строопнинг асл мақоласи экспериментал психология тарихидаги энг кўп иқтибос келтириладиган мақолалардан бири бўлиб, адабиётда Строоп билан боғлиқ 700 дан ортиқ мақолалар чоп этилишига сабабчи бўлди.

Дастлабки тажриба

Строопнинг оригинал мақоласида ҳар бир фаолияти учун ишлатиладиган учта стимул ва рангларга мисоллар[1]:
  1. қора рангдаги со'злар
  2. номувофиқ рангларда со'злар
  3. рангли квадратлар
Строоп эффекти асл тавсифининг 2-тажрибасидан (1-расм; 1935-йил). 1 – нуқталарнинг рангини номлаш учун кетадиган вақт, 2-ёзма сўз билан зиддият юзага келганда рангни айтиш учун кетадиган вақт[1].

Эффект Жоҳн Ридлей Строоп шарафига номланган бўлиб, 1935-йилда ушбу терминни тавсифлаган ҳолда Эхпериментал Псйчологй журналида уч хил турдаги экспериментни ўз ичига олган „Давомли оғзаки реаксиялардаги боғликликни ўрганиш“ номли инглиз тилидаги мақоласини нашр этган[1]. Бироқ, эффект биринчи марта 1929-йилда германиялик олим Эрич Рудолф Жаэнсч томонидан нашр этилган мақолада эслаб ўтилган.[2] Терминнинг келиб чиқиши ХИХ асрда яшаб ўтган Жамес МcКеэн Cаттелл ва Wилҳелм Махимилиан Wундтнинг асарларига бориб тақалади.

Ўз тажрибаларида Строоп бир хил тестнинг бир нечта вариантини қўллаган. Улар учун уч хил турдаги стимуллар яратган: Рангларнинг номлари қора сиёҳда; Номувофиқ ранглардаги номлар; ва рангли квадратлар[1].

Биринчи тажрибада оддий сўзлар ўз ранги билан ҳамда ранги ўзига зид бўлган сўзлар ишлатилган. Тажриба иштирокчиларидан сўзлардаги сиёҳ рангини эмас балки шу сиёҳда ёзилган сўзни ўқиб беришлари сўралган (масалан, шрифт ранги қандай бўлишидан қатъи назар, улар „бинафшаранг“ни ўқишлари керак бўлган). 2-тажрибада эса бир-бирига зид бўлган сўзлар ва ранглардан фойдаланилган. Иштирокчилар иккинчи турдаги стимулга эга ёзма сўздан мустақил равишда ҳарфларнинг сиёҳ рангини айтишлари, шунингдек, сўзларни номлашлари керак бўлган. Агар „бинафша“ сўзи қизил шрифтда ёзилган бўлса, улар „бинафша“ эмас, балки „қизил“ дейишлари керак эди. Квадратчалар кўрсатилганда, иштирокчи рангнинг номини айтиши керак бўлган. Строоп учинчи тажрибада иштирокчиларини ўрганиш эффектлари устида тадқиқот ўтказиб, биринчи ва иккинчи тажрибаларда қўлланган вазифалар ва стимулларда амалиётнинг турли босқичларида синаб кўради[1].

Психологик баҳолаш учун тестдан фойдаланётган тадқиқотчилардан фарқли ўлароқ[3], Строоп янада мураккаб лотин баҳолаш бирликларидан кўра фақат учта асосий баллдан фойдаланган. Строопнинг таъкидлашича, иштирокчилар иккинчи топшириқда рангларни ўқиш учун 2-тажрибадаги квадратларнинг рангларини номлашдан кўра кўпроқ вақт сарфлашган. Бу кечикиш биринчи тажрибада намоён бўлмаган. Бундай мужмаллик ўқишни автоматлаштириш билан изоҳланади. Бунда онг автоматик равишда сўзнинг семантик маъносини аниқлайди (киши „қизил“ сўзини ўқийди ва „қизил“ ранг ҳақида ўйлайди), ёки аксинча сўзни (қизилдан бошқа рангли) кўрганида автоматлаштирилмаган жараёнга гувоҳ бўламиз, сўнгра озроқ ўйлаб туриши ҳамда жавобни аниқ айтиши керак[1].

О'рганиш натижалари

Строоп мисолларидаги стимулларни уч гуруҳга бўлади: нейтрал, мувофиқ ва номувофиқ. Нейтрал стимуллар фақат матн (Строоп тажрибасининг 1-стимулига ўхшаш) ёки ранг (Строоп тажрибасининг 3-стимулига ўхшаш) кўрсатиладиган стимуллар ҳисобланади[4]. Мувофиқ стимуллар сиёҳ ранги ва сўз бир хил рангга ишора қиладиган стимуллар дейилади (масалан, пушти рангда ёзилган „пушти“ сўзи). Мувофиқ бўлмаган стимуллар эса сиёҳ ранги ва сўзи фарқ қиладиган стимуллардир[4]. Строоп тажрибаларида уч турдаги топилмалар тез-тез учрайди[4]. Илк топилма семантик интерференсия бўлиб, унда нейтрал стимулларнинг сиёҳ рангини номлаш (масалан, сиёҳ ранги ва сўз бир-бирига халақит бермаса) мос келмайдиган шароитларга қараганда тезроқ бўлишини билдиради. Бу семантик интерференсия деб аталади. Негаки, одатда сиёҳ ранги ва сўз ўртасидаги маъно муносабати интерференсиянинг асосида эканлиги қабул қилинади[4]. Иккинчи топилма, семантик фасилитация, нейтрал қўзғатувчилар мавжуд бўлганда (масалан, 3-ҳолат; фақат рангли квадрат кўрсатилганда) кўра, мувофиқ стимулларнинг сиёҳини номлаш тезроқ (масалан, сиёҳ ранги ва сўз мос келганда) топилмасини тушунтиради. Учинчи топилма шундан иборатки, вазифа сиёҳ рангини номлаш ўрнига сўзни ўқишдан иборат бўлса, семантик аралашув ҳам, осонлаштириш ҳам йўқолади. Бу баъзан Строоп асинхронияси деб аталади ва сўзларни ўқиш билан солиштирганда рангларни номлашда автоматлаштиришнинг камайиши билан изоҳланади[4].

Назариялар

Строоп эффектини тушунтириш учун бир нечта назариялар мавжуд бўлиб, улар одатда „пойга моделлари“ деб номланади. Бу ҳам тегишли, ҳам тегишли бўлмаган маълумотлар параллел равишда қайта ишланади, лекин жавоб танлашда ягона марказий процессорга кириш учун „ишга тушади“ деган асосий тушунчага асосланади[5].

Ишлатилиши

Строоп эффекти психологияда кенг қўлланади. Энг муҳим аҳамиятларидан бири Строоп эффектига асосланган тасдиқланган психологик тестларни яратиш бо'либ, бу одамнинг диққат қобилияти ва кўникмаларини, шунингдек уларни қайта ишлаш тезлигини ўлчашни о'з ичига олади[6]. Бундан ташқари, бошқа нейропсикологик баҳолашлар билан биргаликда инсоннинг қайта ишлаш қобилиятларини текшириш учун ҳам ишлатилади [7] ҳам турли психиатрик ва неврологик касалликларга ташхис қўйиш ва тавсифлашда ёрдам беради.

Ўзгаришлар

Строоп тести бошқа сенсорли усуллар ва ўзгарувчиларни ўз ичига олган ҳолда[8] икки тиллиликнинг[9] ёки ҳиссиётларнинг аралашувга таъсирини ўрганиш учун ўзгартирилади[10][11][12].

Бузилган сўзлар

Масалан, „Строоп эффекти“ сўзининг ўзгартирилган сўзлари дастлабки Строоп эффектига ўхшаш бир хил топилмаларни келтириб чиқаради. Строоп вазифасига ўхшаб, босма сўзнинг ранги сўзнинг сиёҳ рангидан фарқ қилади; аммо, сўзлар ўқиш қийинроқ бўлган тарзда чоп этилади (одатда эгри шаклда)[13]. Бу ерда ғоя шундан иборатки, сўзларни чоп этиш усули ҳам миянинг реаксиясини, ҳам ишлов бериш вақтини секинлаштиради ва бу вазифани бажаришни қийинлаштиради.

Ҳиссий

Ҳиссий Строоп эффекти ҳиссиётларга ахборотни қайта ишлаш ёндашуви сифатида хизмат қилади. Эмоционал Строоп тажрибасида шахсга „қайғу“, „зўравонлик“ ва „оғриқ“ каби салбий ҳиссий сўзлар, „соат“, „эшик“ ва „поябзал“ каби нейтрал сўзлар билан аралаштирилади[13]. Худди асл Строоп топшириғида бўлгани каби, сўзлар рангли бўлиб, шахс рангни номлаши керак. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, тушкунликка тушган одамлар нейтрал сўзнинг рангига қараганда салбий сўзнинг рангини секинроқ айтишади[14]. Эмоционал Строоп ҳам, классик Строоп ҳам аҳамияциз ёки чалғитувчи маълумотларни бостириш заруратини ўз ичига олса-да, иккаласи ўртасида фарқлар мавжуд. Ҳиссий Строоп эффекти шахс ва сўз учун ҳиссий алоқадорлик ўртасидаги зиддиятни таъкидлайди; Ҳолбуки, классик Строоп эффекти мос келмайдиган ранг ва сўз ўртасидаги зиддиятни келтириб чиқади[13]. Ҳиссий Строоп эффекти психологияда яширин боғланиш тести орқали ирқий тарафкашлик каби ноаниқ қарашларни синаш учун ишлатилган[15]. Гарвард университетида „Кўзда тутилган дастур“ нинг диққатга сазовор тадқиқоти бўлиб, у ирқ расмлари билан салбий ёки ижобий ҳис-туйғуларни боғлайдиган тест ўтказди ва ирқий афзалликни аниқлаш учун реаксия вақтини ўлчади[16].

Фазовий

Фазовий Строоп эффекти қўзғатувчининг жойлашуви билан стимулдаги жойлашув ўртасидаги номувофиқликни намойиш этади[17]. Фазовий Строоп вазифасининг бир турида юқорига ёки пастга қараган стрелка тасодифий равишда марказий нуқтанинг тепасида ёки остида пайдо бўлади. Ўқнинг жойлашишини эътиборсиз қолдириб, унинг йўналишини фарқлаш сўралганига қарамай, одамлар одатда мос келмайдиган стимулларга (яъни, юқорига қараб) нисбатан мувофиқ стимулларга (яъни, фиксация белгиси остида жойлашган пастга қаратилган ўқ) тезроқ ва аниқроқ жавоб беришади[17]. Шунга ўхшаш эффект, Симон эффекти, фазовий бўлмаган стимуллардан фойдаланади[5].

Рақамли

Рақамли Строоп эффекти рақамли қийматлар ва ўлчамлар ўртасидаги яқин муносабатни кўрсатади. Рақамлар қийматларни англатади, лекин улар ҳам физик ўлчамларга эга. Рақам, рақамли қийматидан қатъи назар, катта ёки кичик (масалан, 5 ва 5) сифатида кўрсатилиши мумкин. Мос келмайдига рақамларни солиштириш (масалан, 3 5) намунадаги рақамларни солиштиришга қараганда секинроқ (масалан, 5 3) ва реаксия вақтидаги фарқ рақамли Строоп эффекти деб аталади. Аҳамияциз рақамли қийматларнинг физик таққослашларга таъсири (рангларга жавоб беришда аҳамияциз рангли сўзларнинг эффектига ўхшаш) ва аксинча, рақамли қийматлар автоматик равишда қайта ишланишини кўрсатади (яъни, улар вазифа учун аҳамияциз бўлса ҳам)[18].

Акси

Классик Строоп эффектининг яна бир варианти тескари Строоп эффектидр. Бу ишора вазифасини бажариш пайтида содир бўлади. Тескари Строоп тажрибасида одамларга ўртада мос келмайдиган рангли сўз бўлган қора квадратли саҳифа кўрсатилади – масалан, яшил рангда ёзилган „қизил“ сўзи – бурчакларида тўртта кичикроқ рангли квадратчалар мавжуд[19]. Бир квадрат яшил рангга, битта квадрат қизил рангга, қолган иккита квадрат бошқа рангларга эга бўлади. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, агар одамдан ёзма рангнинг рангли квадратига ишора қилиш сўралса (бу ҳолда, қизил) улар жавоб беришда кечикишади[19]. Шундай қилиб, мос келмайдиган рангли сўзлар тегишли квадратни кўрсатишга сезиларли даражада халақит беради. Бироқ, баъзи тадқиқотлар шуни кўрсатдики, мазмун сўзнинг рангига мос келадиган бўлса юқори натижалар, мос келмайдиган рангли сўзлардан эса паст натижалар кўрсатилди[7].

Оммавий маданиятда

Браин Аге: Траин Ёур Браин ин Минутес а Дай! номли Нинтендо ДС портатив видео ўйин тизими учун Рйūта Каwашима томонидан ишлаб чиқарилган дастурий таъминот ўйин шаклига автоматлаштирилган Строоп тест модулини ўз ичига олади[20].

МйтҳБустерс телевизион дастурида эса хонада қарама-қарши жинсдаги жозибали одам бўлгани сабабли эркаклар ва аёлларнинг ақлий қобилияти о'згарган ёки мавжуд эмаслигини аниқлаш учун Строоп эффекти тестидан фойдаланган. „Афсона“ (яъни гипотеза) рад этилган[21]. Нова образида Строоп эффектидан Эверест тоғига чиққан алпинистларнинг баландликка нисбатан ақлий мослашувчанлиги ўзгаришларини тасвирлаш мақсадида ишлатилган[22].

Саноатда

Британия автомобил маркаси МИНИ қарама-қарши томонга ишора қилувчи стрелкалар шаклида бурилиш сигнали белгисига эга автомобилни ишлаб чиқарган[23].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Строоп, Жоҳн Ридлей (1935). "Студиэс оф интерференcе ин сериал вербал реаcтионс". Жоурнал оф Эхпериментал Псйчологй 18 (6): 643–662. дои:10.1037/ҳ0054651. ҳттп://псйчcлассиcс.ёрку.cа/Строоп/. Қаралди: 2008-10-08. Строоп эффекти]]
  2. ↑ 2,0 2,1 Жаэнсч, Э.Р. Грундформен менсчличен Сеинс. Берлин: Отто Элснер, 1929. 
  3. ↑ Голден, CЖ. Строоп Cолор анд Wорд Тест: А Мануал фор Cлиниcал анд Эхпериментал Усес. Чиcаго, Иллиноис: Скоэлтинг, 1978 — 1–32-бет. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 "Строоп анд пиcтуре-wорд интерференcе аре тwо сидес оф тҳе саме cоин". Псйчон Булл Рев 16 (6): 987–99. Деcембер 2009. дои:10.3758/ПБР.16.6.987. ПМИД 19966248. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_псйчономиc-буллетин-ревиэw_2009-12_16_6/паге/987. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Жоҳнсон, А. Аттентион: тҳеорй анд праcтиcе. Тҳоусанд Оакс, Cалиф: Саге Публиcатионс, 2004. 
  6. ↑ Ламерс, М.Ж. (2010). "Селеcтиве Аттентион Анд Респонсе Сет Ин Тҳе Строоп Таск". Меморй & Cогнитион 38 (7): 893–904. дои:10.3758/мc.38.7.893. ПМИД 20921102. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_меморй-cогнитион_2010-10_38_7/паге/893. 
  7. ↑ 7,0 7,1 МcМаҳон. „Wҳат Ис тҳе Строоп Эффеcт?“. Қаралди: 2013-йил 11-ноябр.
  8. ↑ "Эхамининг а супрамодал нетwорк фор cонфлиcт проcессинг: а сйстематиc ревиэw анд новел фунcтионал магнетиc ресонанcе имагинг дата фор релатед висуал анд аудиторй строоп таскс". Жоурнал оф Cогнитиве Неуросcиэнcе 20 (6): 1063–78. Жуне 2008. дои:10.1162/жоcн.2008.20074. ПМИД 18211237. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-cогнитиве-неуросcиэнcе_2008-06_20_6/паге/1063. 
  9. ↑ "Строоп эффеcт ин Спаниш-Энглиш билингуалс". Жоурнал оф тҳе Интернатионал Неуропсйчологиcал Соcиэтй 8 (6): 819–27. Септембер 2002. дои:10.1017/С1355617702860106. ПМИД 12240746. 
  10. ↑ "Тҳе эмотионал Строоп таск анд псйчопатҳологй". Псйчол Булл 120 (1): 3–24. Жулй 1996. дои:10.1037/0033-2909.120.1.3. ПМИД 8711015. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_псйчологиcал-буллетин_1996-07_120_1/паге/3. 
  11. ↑ "Доэс тҳе модифиэд Строоп эффеcт эхист ин ПТСД? Эвиденcе фром диссертатион абстраcц анд тҳе пеэр ревиэwед литературе". Ж Анхиэтй Дисорд 23 (5): 650–5. Жуне 2009. дои:10.1016/ж.жанхдис.2009.02.002. ПМИД 19272751. ПМC 2844871. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-анхиэтй-дисордерс_2009-06_23_5/паге/650. 
  12. ↑ "Генерализабилитй оф cаррй-овер эффеcц ин тҳе эмотионал Строоп таск". Беҳав Рес Тҳер 43 (6): 715–32. Жуне 2005. дои:10.1016/ж.брат.2004.06.003. ПМИД 15890165. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_беҳавиоур-ресеарч-анд-тҳерапй_2005-06_43_6/паге/715. 
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 „Тҳе Строоп Эффеcт“. Браинсторм Псйчологй. Қаралди: 2013-йил 11-ноябр.
  14. ↑ Фрингс, C (2010). "Деcомпосинг тҳе эмотионал Строоп эффеcт". Қуартерлй Жоурнал оф Эхпериментал Псйчологй 1 (1): 42–49. дои:10.1080/17470210903156594. ПМИД 19691003. 
  15. ↑ Греэнwалд, Антҳонй; Носек, Бриан; Ху, Каиюан (2014-03-18). "Псйчологй дата фром тҳе Раcе Имплиcит Ассоcиатион Тест он тҳе Прожеcт Имплиcит Демо wебсите" (эн). Жоурнал оф Опен Псйчологй Дата 2 (1): э3. дои:10.5334/жопд.аc. ИССН 2050-9863. 
  16. ↑ „Прожеcт Имплиcит“. имплиcит.ҳарвард.эду. Қаралди: 2019-йил 1-август.
  17. ↑ 17,0 17,1 Wуҳр, П (2007). "А Строоп Эффеcт Фор Спатиал Ориэнтатион". Тҳе Жоурнал оф Генерал Псйчологй 134 (3): 285–294. дои:10.3200/генп.134.3.285-294. ПМИД 17824399. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-генерал-псйчологй_2007-07_134_3/паге/285. 
  18. ↑ Ҳеник, А; Тзелгов, Ж (1982). "Ис тҳреэ греатер тҳан фиве: Тҳе релатион бетwеэн пҳйсиcал анд семантиc сизе ин cомпарисон таскс". Меморй & Cогнитион 10 (4): 389–395. дои:10.3758/БФ03202431. ПМИД 7132716. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_меморй-cогнитион_1982-07_10_4/паге/389. 
  19. ↑ 19,0 19,1 Дургин, Ф (2000). "Тҳе Реверсе Строоп Эффеcт". Псйчономиc Буллетин & Ревиэw 7 (1): 121–125. дои:10.3758/бф03210730. ПМИД 10780025. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_псйчономиc-буллетин-ревиэw_2000-03_7_1/паге/121. 
  20. ↑ „Гет тҳе Сcооп он Строоп“. Қаралди: 2009-йил 3-март.
  21. ↑ Лист оф МйтҳБустерс эписодес#cите ноте-2014эпс-36
  22. ↑ Гаил Росенбаум. „НОВА Онлине – Эверест – Тест Ёур Браин“. ПБС (2000-йил 1-ноябр). Қаралди: 2008-йил 14-октябр.
  23. ↑ „Cонгратулатионс, Мини, Ёу Маде Тҳе Ступидест Турн Сигналс Эвер“ (эн-ус). Жалопник (2021-йил 23-сентябр). Қаралди: 2021-йил 26-сентябр. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi