Су-15 – биринчи марта 1962-йилда парвоз қилган самолёт. НАТО кодификациясига кўра: Флагон – "декантер", прототип белгиси – Т-58, код номи – маҳсулот 42 ҳисобланади. 1960-йилларнинг бошларида ишлаб чиқилган Совет тутқич қирувчиси деб қаралади. Узоқ вақт давомида у СССР ҳаво мудофаасининг асосий қуролларидан бири ҳисобланган ҳамда СССР ҳудудида хорижий самолётларнинг парвозлари билан боғлиқ бўлган кўпгина ҳодисаларда иштирок этган.

Су-15 билан боғлиқ энг машҳур ҳодиса 1983-йилда, Геннадий Осипович бошқарган Су-15да Жанубий Кореянинг Боэинг 747 йўловчи самолётини уриб туширганда содир бўлган. Шу жумладан, Су-15 1978-йилда Жанубий Кореянинг Боэинг-707 йўловчи самолётининг Кола ярим ороли устидан парвозини тўхтатишда иштирок этган. Ушбу самолётнинг рекорди Аргентинанинг Исроил қуроллари юкланган Cанадаир CЛ-44 транспорт самолётига нисбатан содир этилган бўлиб, СССР 1981-йил 18-июлда Арманистон ҳудудида Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси ва Эрон армияси учун олиб кетаётганида давлат чегарасини бузган деб топган[1].

Яратилиш ва ишлаб чиқариш тарихи

Самолёт соатига 500–3000 км тезликда 500-23000 метр баландликдаги ҳаво нишонларини тутиб олиш учун мўлжалланган. Тўхтатувчини нишон билан учрашадиган ҳудудга олиб чиқиш ва у ҳаво радар станцияси томонидан аниқланмагунча „Воздух-1“ ердаги автоматлаштирилган йўл-йўриқ мажмуаси ёрдамида амалга оширилган. Нишонни ушлаб туриш, нишонга олиш ва ракетани бошқариш радар ёрдамида амалга оширилган. Инфрақизил бошли ракеталар бошқа йўл-йўриқ принсипига эга бўлган – улар олган инфрақизил (термал) нурланиш тўғридан-тўғри нишон томонидан чиқарилган.

П. О. Сухой конструкторлик бюросида қирувчи самолётни лойиҳалаш 1961-йилда бошланган. Н. Хрушчёвнинг кўрсатмаси бўйича янги турдаги самолётларни ишлаб чиқиш тақиқланганлиги ва фақат мавжудларини модернизация қилишга рухсат берилганлиги сабабли, янги жангчи самолёт Суга асосланган тутиб олиш комплексини модернизация қилиш сифатида қаралган.

Қирувчи сомолётнинг прототипи 1962-йилда қурилган ва синовдан ўтказилган. Давлат синовлари давомида жиддий воқеа ёки ҳодисалар юзага келмаган. Давлат синовлари натижаларига кўра, самолётнинг ягона камчилиги унинг қисқа парвоз масофаси деб қаралган. Аммо бу камчилик ҳам тезда ёқилғи таъминотини ошириш орқали бартараф қилинган.

Самолёт конструксиясининг мустаҳкамлиги ҳатто ерга яқин жойда ҳам товушдан юқори тезликка чиқа олишга имкон яратган. Ўша пайтда жаҳон авиацияси ушбу самолётнинг ўхшашларини билмас эди ва бу ўша даврнинг етакчиларидан бири бўлишга олиб келган.

Самолёт 1965-йил 30-апрелда СССР Ҳаво мудофааси кучларида фойдаланишга қабул қилинган ҳамда Су-15-98 тутиб олиш комплекси таркибига киритилган.

Биринчи ишлаб чиқаришдан олдин Су-15 Новосибирскда жамланган. 1966-йил март ойида заводнинг синов учувчиси И. Ф. Сорокин унда биринчи синов парвозини амалга оширган ва айнан шу ҳаракатлари учун учувчи Сорокин Совет Иттифоқи Қаҳрамони унвонига сазовор муносиб деб топилган. Самолётда учинчи парвоз 1966-йил 15-мартда Конструкторлик бюросининг синов учувчиси В. С. Илюшин томонидан амалга оширилган. Кейин самолётнинг парвоз синовлари синов учувчилари Ю. Н. Харченко, В. М. Морозов, В. А. Диров, Э. С. Соловёв, Э. К. Кукушев, В. Н. Кондауров ва бошқалар томонидан давом эттирилган. 1967-йил июл ойида қирувчи Домодедоводаги ҳаво парадида кенг жамоатчиликка тақдим этилган.

Серияли ишлаб чиқариш 1966-йилда бошланган. 1971-йилдан 1975-йилгача 450 та Су-15ТМ ишлаб чиқариш йўлга қўйилган. 1976—1981-йилларда модернизация қилинган Су-15УМ тренажёри қурилган. Ҳаммаси бўлиб, серияли ишлаб чиқариш жараёнида барча модификациядаги 1300 га яқин Су-15 қирувчи-самолёти ишлаб чиқарилган.

Су-15 қирувчи самолёти узоқ вақт давомида СССР ҳаво мудофаасининг асоси ҳисобланган. Су-15ТМ ва Су-15УМ самолётларининг аксарияти „Стратегик қуролларни чеклаш бўйича музокаралар-2“ келишувига асосан хизмат муддати тугамасдан фойдаланишдан воз кечилишига сабаб бўлган.

Тузилиши

Су-15 бу битта ўриндиқли товушдан тез ҳаракатланадиган қирувчи-тўхтатувчи самолёт бўлиб, оддий аэродинамик дизайндаги бутунлай металлдан ясалган ўрта қанотли ҳаво лаери ҳисобланган. Асосий конструктив материаллар алюминий қотишмалари бўлиб, бир қатор муҳим компонентлар қотишма пўлатлардан ясалган ва юқори ҳароратларда ишлайдиган орқа корпуснинг алоҳида элементлари титаниум қотишмасидан қилинган[2][3].

Ўзгартиришлар

Модел номи Қисқача хусусиятлар, фарқлар.
Су-15 кетма-кет тутувчи.
Су-15бис Яхшиланган авионика ва двигателларга эга экспериментал тутқич модели.
Су-15ВД Турбожетли двигателларни кўтариш учун экспериментал самолёт.
Су-15Т Биринчи модификация.
Су-15ТМ Энг мукаммал модификация.
Су-15УТ Иккита ўқув самолёти.
Су-15УМ Модернизация қилинган ўқув самолётлари.

Тактик ва техник хусусиятлар

Су-15 прогнозлари
Су-15ТМ нинг учта проэксияси

Қуйидаги хусусиятлар '''Су-15ТМ'' модификациясига мос келади:

Техник хусусиятлари
  • Экипаж: 1 нафар учувчи
  • Узунлиги: 22.03 м
  • Қанотлари кенглиги: 9,34 м
  • Баландлиги: 4.843 м
  • Қанот майдони: 36,6 м²
  • 1/4 аккорд чизиғи бўйлаб супуриш бурчаги: 55 ° / 45 °
  • Шасси базаси: 5,942 м
  • Шасси йўли: 4,79 м
  • Бўш вазн: 10 874 кг
  • Оддий учиш оғирлиги: 17 094 кг
  • Максимал учиш оғирлиги: 17 900 кг
  • Учиш вазни: 12 060 кг
  • Ички танклардаги ёқилғининг массаси: 5350–5620 кг
  • Ёқилғи бакларининг ҳажми: 6860 л
  • Электр станцияси: 2 × Р-13Ф-300 турбофанли двигател
    • Куйишдан кейинги қувват: 2 × 4100 кгф (40,2 кН)
    • Куйишдан кейинги қувват: 2 × 6600 кгф (64,7 кН)
Парвоз хусусиятлари
  • Максимал тезлик:
    • ерга яқин: 1300 км/соат баландликда:
    • 13 000 м да 2230 км/соат (М=2,16)
  • Учиш тезлиги: 370 км/соат
  • Қўниш тезлиги: 285–295 км/соат
  • Жанг радиуси: 725 км
  • Амалий масофа: 1380 км
  • Паром масофаси: 1700 км
  • Хизмат кўрсатиш шипи: 18 500 м
  • Кўтарилиш тезлиги: 228 м/с
  • Қанот юки: 397 кг/м²
  • Босимнинг оғирлик нисбати: 0,82
  • Учиш югуриш: 1000–1100 м
    • тормоз парашюциз: 1050–1150 м
    • драг парашют билан: 850–950 м
  • Максимал операцион ортиқча юк: +6,5 г
    • Р-98 ракеталари билан: +3,0 г
    • Р-60 ракеталари билан: +5,0 г
Қуролланиш
  • Тўхтатиб туриш нуқталари: 6
  • Жанговар юк: 1500 кг
  • Бошқариладиган ракеталар:
    • ҳаво-ҳаво ракеталари: Р-8М ёки Р-8М-1 типидаги 2 × Р-98М ва 2 × Р-60М
    • эски ракеталари ҳам жанг майдонидаги нишонни тутиб олишда ишлатилиши мумкин
  • Бомбалар: 2 × ФАБ-250 (Осилган ёқилғи баки ўрнига)[4].

Хизматда фойдаланилган

  •  СССР – мамлакат парчаланиб кетгунга қадар хизмат қилган.
  •  Россия – 1994-йилда хизматдан олиб ташланган.
  •  Украина —СССР парчаланганидан кейин у 62-ИАП ПВО (Белбек) ва 636-ИАП ПВО (Краматорск) билан хизмат қилган 70 га яқин Су-15ТМ маркасидаги ва маълум миқдордаги Су-15УМларни олган. 1996-йилга келиб улар хизматдан чиқарилган.

Манбалар