Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Su-17

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Су-17
Қирувчи
Миллий келиб чиқиши СССР
Биринчи парвоз 2-Август 1966-йил
Конструктор Н.Г.Зирин
Ишлаб чиқариш йиллари 1969—1990[1]
Ишлаб чиқаришдан бирликлар 2 867[1]

Су-17 – 1960-йилларнинг биринчи ярмида ишлаб чиқилган совет қирувчи-бомбардимончи самолёт. Ўзгарувчан қанотли биринчи совет самолёти. Катта серияли қурилган ушбу турдаги дунёдаги биринчи самолёт. Ўттиз йил давомида у СССР ва Россия ҳарбий ва ҳаво кучларида хизмат қилган, Су-20 ва Су-22 номлари билан кенг экспорт қилинган ва бир қатор қуролли тўқнашувларда ишлатилган.

Яратилиш тарихи

1960-йилларнинг бошларида Сухой конструкторлик бюросига яқинда хизматга кирган Су-7 қирувчи-бомбардимончи самолётини чуқур модернизация қилиш вазифаси юклатилган эди. Модернизация авиация ускуналарини, шунингдек, самолётнинг учиш ва қўниш хусусиятларини яхшилашга қаратилган. Ўша пайтда машҳурликка эришаётган техник ечим, ўзгарувчан геометрик қаноти амалга оширилди. Янги машинанинг этакчи дизайнери Николай Григоревич Зирин эди.

Келажакдаги самолётнинг биринчи прототипи Су-7ИГ деб номланди ва янги қанотли, бироз ўзгартирилган фюзеляж дизайнига эга серияли Су-7БМ эди. Прототип бўйича биринчи парвоз 1966-йил 2-августда синовчи Владимир Илюшин томонидан амалга оширилди. 1967-йил июл ойида самолёт биринчи марта Домодедоводаги ҳаво парадида намойиш этилди.

Ўзгарувчан геометрияли қанотли машинанинг синовлари яхшиланган учиш, қўниш хусусиятларини, парвоз масофаси ва давомийлигини оширди. 1967-йил ноябр ойида КПСС Марказий Қўмитаси ва СССР Вазирлар Советининг 1969-йилда самолётни серияли ишлаб чиқаришни бошлаш тўғрисида қўшма қарори чиқди. Дизайнга бир қатор ўзгартиришлар киритилди. Ишлаб чиқаришдан олдинги самолёт „С-32“ деб белгиланди; 1969-йил 1-июлда биринчи парвозни синовчи учувчи Эвгений Кукушев амалга оширди[2]. Су-17 нинг серияли ишлаб чиқарилиши 1969-йилда А.Гагарин номидаги Комсомолскдаги авиация заводида бошланган. Янги самолётлар билан қуролланган биринчи жанговар бўлинма 1970-йил октябр ойида Узоқ Шарқ ҳарбий округининг 523-қирувчи-бомбардимончи авиация полки эди. Су-17 оиласининг самолётларини ишлаб чиқариш 1990-йилгача давом этди, жами 2867 та барча модификациядаги самолётлар ишлаб чиқарилди.

Конструксия

СУ-17М4 нинг асосий проексиялари

Су-17 самолёти асосан Су-7 самолётининг дизайнини такрорлайди, ундан асосий структуранинг оғирлигини камайтириш учун зирҳ ҳимояси ва жанговар омон қолишни таъминлашнинг барча воситалари олиб ташланди. Кейин C32-1 ва C32-2 белгилари остида янги навигация ва парвоз ускуналари билан жиҳозланган иккита прототиплар қурилди. Хусусан, АП-28И-2 автопилоти ўрнига САУ-22 автоматик бошқарув тизими ўрнатилди. Икки прототипдан сўнг, ўнта самолётнинг 85-серияли боши қурилди (серия рақамлаш Су-7 линиясини давом эттирди). Самолётнинг фюзеляжи бутунлай қайта конфигурация қилинди. Кабина, худди Су-7У каби гаргротга айланди, унда ҳозирда самолёт тизимлари блоклари ўрнатилган. Технологик люклар сони кўпайтирилиб, қулайлик яратилди. Кабина чироғи очилиш функсиялари қошилади. Унинг олд қисми олд ойнадан ва электр иситиладиган иккита ён ойнадан иборат эди. Ўзгартирилган КС4-С32 эжексиён ўриндиғи ўрнатилди, бу авария содир бўлган тақдирда 140-170 км/соатдан юқори тезликда учиш пайтида ҳам чиқариб юбориш имконини берди.

Қайтариб бўлмайдиган гидравлик кучайтиргичлар самолётларни бошқариш учун ишлатилинган. Аилеронлар учун иккитаси БУ—220ДП2 ва БУ—220ДЛ2 (ўнг ва чап), иккитаси стабилизатор учун БУ—250П ва БУ—250Л ва биттаси рул учун БУ—250ДРП механизмлари ишлаб чиқилади. Бошқарувдаги аэродинамик моментлардан кучларни тақлид қилувчи тутқич ва педалларда юкларни яратиш учун тизимда камон юклаш механизмлари ўрнатилган. Шланги тизим учта мустақил тизимдан иборат: қувват ва иккита кучайтиргич. Ҳар бир тизим ўз гидравлик насосига эга. Қувватли гидравлик тизим қуйидагиларни таъминлайди: супуришни ўзгартириш (қанотнинг айланиши), қўниш мосламасини, қанотларни ва ламелларни тортиб олиш ва кенгайтириш, пардозлаш қанотларини очиш ва ёпиш, САУ-22 тизимининг бошқарув блокини қувватлантириш ва айланишни бошқариш олдинги қўниш мосламасининг механик жиҳатини қувватлайди. Боостер гидравлик тизимлари Стабилизатор, аилеронлар ва рул учун қувват кучайтиргич бошқарувлари ҳисобланади. Иккала тизим ҳам параллел равишда ишлайди, агар улардан бири ишламай қолса, тўғри тизим гидравлик кучайтиргич тиргакларида кучнинг ярмини ишлаб, самолётни бошқаришни таъминлайди.

Су-17М

1971-йилда самолёт янги АЛ-21Ф двигателини ўрнатиш орқали ўзгартирилди. Дастлаб, бу двигател 8900 кгф дан кейинги ёндиргичда қувватни ишлаб чиқди, кейинчалик у 11200 кгф қувватга эга кучлироқ АЛ-21Ф-3 турбофанига алмаштирилди. Фюзеляж ва қанотнинг айланиш механизми қайта ишлаб чиқилди, кардансиз янги синхронизация мили ўрнатилди. Ёқилғи тизими битта резина қўшимча идишдан (парвоздаги биринчи) ва бир-биридан кейин учта кессондан, шунингдек, қанотнинг собит қисмидаги иккита кессондан иборат эди. Самолёт энди МБД3-У6-68 кўп қулфли нур ушлагичлари ва КМГ-У кичик юк контейнерлари, С-8 ва С-25 блоклари билан қуролланган эди. Кҳ-28 олдинги чизиққа қарши радар ракетаси ҳам қабул қилинди. Ракетани учириш учун самолётда Метел-А ускунаси ўрнатилган контейнер осилган эди. Ракетада заҳарли ТГ-02 ёқилғиси ва ундан ҳам заҳарли АК-27И оксидловчиси бўлган икки компонентли суюқ двигател мавжуд эди, бу эса ундан амалий фойдаланишни жуда қийинлаштирди.

Су-17М2

1976-йилда самолётнинг мутлақо янги модификациясини серияли ишлаб чиқариш бошланди. Синов учта ишлаб чиқариш машинасида ўтказилди. Ишлаб чиқаришда серияли транспорт воситаларини рақамлаш яна нолдан бошланди. Асосий ўзгаришлар борт ускунасига таъсир қилди, КН-23 навигация тизими (МиГ-23 самолётидан) самолётга ўрнатилди. Янги РСБН-6С „Ромб-К“ ва САУ-22М билан биргаликда КН-23 тизими уч бурилиш (РПМ) ва мақсадга эришиш билан маршрут бўйлаб автоматик парвозни таъминлади. Тўртта қўниш аэродромининг координаталари Б-144 хотирасига киритилди, бу эса автоматик қўнишни амалга ошириш ва 50-60 метр баландликка тушиш имконини берди. СОД-57М транспондери ҳам янги СО-69 билан алмаштирилди. Фюзелажнинг олдинги қисми 200 мм га чўзилган ва ҳаво олиш канали бироз торайган. Ёқилғи баклари азот билан босилган. Ёқилғи қуввати 200 кг га ошди. 03909-сонли машинадан бошлаб, ЭСП-45 ёнилғи қуйиш помпаси ўрнатилган ҳолда марказлаштирилган ёқилғи қуйиш жорий этилди. Самолётдан 24Н1 лазерли бошқариладиган бошли янги Х-25 ҳаво-ер ракетасидан фойдаланиш мумкин эди. 1973-йил кузига келиб, ушбу маҳсулот модификацияланган Су-7БМ ва Су-17Мда Су-17МКГ авиация ракета тизими сифатида синовдан ўтказилди.

Су-17УМ

Жанговар тайёргарликнинг икки ўринли модификацияси. Прототип 1975-йилда қурилган. Самолёт 1976 йилда жанговар қисмларга кира бошлаган. Асосий фарқ шундаки, фюзеляжнинг 13-рамканинг бурни конструксия горизонталидан 3° пастга бурилган. Самолётнинг жиҳозлари аввалги модификацияга нисбатан деярли ўзгармаган. Ўзгартирилган САУ-22МУ ўрнатилди.

Су-17М3

Эгизак дизайни билан бир вақтда улар ҳужумчи самолётнинг янги модификациясини ишлаб чиқишга киришдилар. Орқа кабина ўрнига радио жиҳозлари бўлими яратилган. Баъзи самолётларда бир қатор модификацияларни амалга ошириб, улар РСДН-10 Скип-2 (А-720) узоқ масофали навигация радио тизимини финнинг олдинги четида антенна билан ўрнатдилар. Бортдаги САРПП-12ГМ парвоз маълумотларини ёзиш қурилмаси ўрнига янада ривожланган Тестер-УЗ ўрнатилди. СПО-10 станцияси ўрнига улар янги СПО-15А (эд. Л006Л) „Берёза“ ни ўрнатдилар. ИҚ шовқинларини ўрнатиш учун КДС-23 кассета ушлагичлари ўрнатилган. Қуролни бошқариш тизимида БСППУ алоқа блоклари пайдо бўлди, бу СППУ—22—01 дан 30 ° гача бурилиш билан автоматик нишонни кузатиш режимида ҳамроҳлик қилиш имконини берди. Биринчи Су-17М3, аввалги модификациялар сингари, анодланган дуралумин рангига эга эди. Кейин Су-17М3 устки ва ён томонлари яшил рангга, пастки қисми эса кўк рангга камуфляж сояларида бўялган. Аста-секин, барча жанговар самолётлар бўлинмаларда ва самолётларни таъмирлаш заводларида қайта бўялган. Доғларнинг жойлашуви тартибга солинмаган, шунинг учун ҳар бир самолётда индивидуал бўёқ ишлари бор эди.

Су-17УМ3

1978-йилда Су-17М3 билан жиҳозлаш нуқтаи назаридан бирлаштирилган жанговар ўқув самолётларини ишлаб чиқариш бошланди.

Су-17М4

Ҳаво қабул қилувчи конусни бошқариш тизими олиб ташланди, самолётнинг максимал тезлиги М = 1,75 билан чекланган эди. Ўзгартирилган Клен-54 лазерли масофа ўлчагич қўзғалмас конусга ўрнатилди. Самолётда замонавий Орбита-20-22 рақамли компютерига асосланган янги ПрНК-54 кўриш ва навигация тизими ўрнатилди. Самолётнинг асосий қўниш мосламасига янги КТ-117 ғилдираклари (800Х360 мм) ўрнатилди.

Су-17М4Р

Самолёт разведка ускуналари бўлган контейнерни ташиш имкониятига эга бўлиши учун ўзгартирилди. Энг илғор модификация Су-17М4Р эди. Ушбу самолёт саноат томонидан махсус Су-17 учун ишлаб чиқарилган ўрнатилган разведка контейнерларидан бирини ишлатиши мумкин эди.

Техник хусусиятлари

Су-17 модификацияларининг техник хусусиятлари
Су-17 Су-17М Су-17М2 Су-17М3 Су-17М4
Қанот кенглиги, м
30° Қиялик остида 13,68 13,68 13,68 13,68 13,68
63° Қиялик остида 10,025 10,025 10,025 10,025 10,025
Қанот юзаси, м²
30° Қиялик остида 38,49 38,49 38,49 38,49 38,49
63° Қиялик остида 34,45 34,45 34,45 34,45 34,45
Самолёт узунлиги, м 18,097 18,726 18,868 19,026 19,026
Фюзеляж узунлиги, м 15,315 15,347 15,547 15,572 15,572
Самолёт баландлиги, м 4,962 4,857 4,857 5,129 5,129
Бўш ҳолатдаги самолёт оғирлиги, т 9,950 9,880 10,445 11,550 12,161
Максимал Самолёт оғирлиги, т 16,27 18,12 18,82 19,63 19,70
Максимал юк оғирлиги, т 2,50 4,00 4,00 4,00 4,07
Ёқилғи оғирлиги, т 2,79 3,63 3,77 4,00 3,77
Ердаги максимал тезлиги, км/с 1350 1350 1350 1350 1350
Ҳаводаги максимал тезлиги, Мах ўлчўвида 2,1 2,1 2,1 2,1 1,7
Максимал юк билан учиш тезлиги, км/ч 350 390 390 380 360
максимал юк билан қўниш тезлиги, км/ч 275 290 290 280 285

Армия сафида

1991-йилгача 1165 та Су-17 ва унинг модификациялари 15 та давлатга экспорт қилинган. Ҳозирда 5 та мамлакат ва 1 та мамлакат тузилмасида турли модификациядаги 86 та Су-17 бомбардимончи самолётлари ишлатилмоқда. Уларнинг барчасида ушбу самолётлар эскирганлиги ва хизмат муддати қисқаргани учун босқичма—босқич фойдаланишдан чиқарилмоқда. Самолётларнинг ўртача ёши 40 ёшдан ошади ва эскирган дизайни ва кичик қолдиқ муддати кейинги модернизацияни қийин ва асоссиз қилади.

Давлатлар хизматида

  •  Ангола – 13 Су-17, 2023-йил ҳолатига кўра[3]
  •  Виэтнам – 26 Су-17М3/М4/УМ, 2023-йил ҳолатига кўра[4]
  •  Эрон : – 7 Су-17М4 ва 1 Су-17УМ-3К, 2023-йил ҳолатига кўра[5]
  •  Ливия – 1 Су-17УМ3, 2023-йил ҳолатига кўра[6]
  •  Полша – 12 Су-17М-4 ва 6 Су-17УМ3К, 2023-йил ҳолатига кўрареф>Тҳе Милитарй Баланcе 2023, п.122</реф>
  •  Сурия – 20 Су-17М3/Су-17М4, 2023-йил ҳолатига кўра[7]

Уруш даврида қўлланиши

Су-17 учинчи авлод Ғарб самолётларига қарши ҳаво жангини ўтказиш қобилиятига эга бўлса-да, аввалги Су-7 каби, у қирувчи сифатида деярли ишлатилмаган.

Ливандаги уруш

Иккинчи марта Суриянинг Су-17 самолётлари (ҳозирги ўзгартирилган Су-22М) 1982-йил июн ойида Исроилнинг Ливанга бостириб кириши пайтида жангларда ишлатилган. Улардан фойдаланиш шароитлари жуда зиддиятли. Маълумки, улар фақат битта гуруҳ жанговар жангларини (10 та самолёт) амалга оширган ва йўқотишлар ҳалокатли бўлган (7 самолёт, улардан 3 таси ўз бомбаларининг бўлакларидан)[8]. В.Марковский маълумотларига кўра, бу парвоз 11-июн куни Исроил қўмондонлик пунктини йўқ қилиш мақсадида амалга оширилган. Йўқотишларга қарамай, ҳаво ҳужуми муваффақиятли бўлди, натижада исроиллик генерал Екутиэл Адам ҳалок бўлди (расмий маълумотларга кўра, генерал бир кун олдин, 10 июн куни отиб ташланган)[9].

Афғонистондаги уруш

Мужоҳидларга қарши

Су-17 1979—1989 йиллардаги Афғонистон урушида бошидан охиригача қатнашган ягона Совет жанговар самолёти эди. Асосий модификациялар Су-17М3 қирувчи—бомбардимончи ва Су-17М3Р разведка самолётлари эди. Урушнинг биринчи йилида Су-17 ва Су-17М ишлатилган ва 1988-йилда Афғонистонда Су-17М4 пайдо бўлган. Самолётлар жуда кенг қўлланилган, гарчи урушнинг иккинчи ярмида улар Су-25 ҳужум самолётлари томонидан бир оз кўчирилган бўлсада. Афғонистонда йўқолган Су-17 самолётларининг аниқ сони номаълум, аммо у ерда камида 30 та машина бўлган, яъни СССР Ҳарбий-ҳаво кучларининг умумий йўқотишларининг тўртдан бир қисми борлиги тахмин қилинмоқда. Бундан ташқари, экспорт версияларида Су-17 Афғонистон Ҳарбий-ҳаво кучларининг иккита асосий жанговар самолётларидан бири эди (МиГ-21 билан бирга).

Покистонга қарши

Ушбу турдаги афғон ва совет самолётлари Покистоннинг афғон мужоҳидларига ҳарбий ёрдам кўрсатишига фаол қаршилик кўрсатди. 1986-йил 19-мартда Афғонистоннинг Су-22 самолётларининг бир неча тўлқини Покистоннинг чегарадаги чегара постларини бомбардимон қилди[10]. 1986-йилда ҳаво ҳужумларида 39 киши ҳалок бўлган, 67 нафар покистонлик яраланган. Кейинчалик, 1987 йилда Покистоннинг авиациядаги йўқотишлари кўп марта ошди, 1988 йилда 305 нафар покистонлик ҳалок бўлди ва 437 киши яраланди[11].

Совет армияси кетганидан сўнг

1991-йил 4-сентабрда Афғонистоннинг Су-22 самолётлари мухолифат томонидан эгаллаб олинган Талукан шаҳрига уюштирган рейд пайтида камида 80 нафар тинч аҳоли ҳалок бўлди[12]. 1992-йилда Нажибулла ҳукумати қулагандан бери афғон фуқаролар урушининг табиати сезиларли даражада ўзгарди. Марказий ҳукуматнинг деярли йўқлиги шароитида миллий ҳаво кучларининг самолётлари эҳтиёт қисмлар этишмаслиги ва техник хизмат кўрсатишнинг паст даражаси туфайли яроқсиз ҳолга келди. Бироқ 1996-йилда Кобулни босиб олган Толибон ҳаракати бир қанча жанговар тайёр самолётлар, жумладан, Су-22 самолётларини олди. Улар 2001-йилгача Шимолий Алянс позицияларини бомбардимон қилиш учун ишлатилган. Қарама-қарши томонлар самолётлари ўртасидаги ҳаво жангларида Су-20/22 камида битта МиГ-21 ни уриб туширди ва бешта самолёт йўқолади[13]. Қолган барча самолётлар „Бардош эркинлик“ (2001) операцияси пайтида Америка самолётлари томонидан аэродромларда йўқ қилинган.

Эрон—Ироқ уруши

Ироқнинг Су-20 ва Су-22 самолётлари Эронга қарши урушда (1980-1988) ишлатилган. Уруш бошида Ироқда ушбу турдаги 68 та самолёт бор эди (16 та Су-20 ва 52 та Су-22). Уруш пайтида Ироққа 80 та Су-22 етказиб берилди. 1980-йил 14-сентабрда Ироқнинг Су-22 самолёти Эрон артиллерияси Ироқ шаҳарларини ўққа тутган жойни аниқлаш учун ҳавога кўтарилди. Киркук авиабазасидан Су-22 самолётлари Ҳамадон авиабазасига ҳужум қилди. Командир Алван ал-Абуси бошқарган Су-22 самолёти қўнаётган Эроннинг иккита Ф-4 самолётига бомба ташлаган, биринчи Пҳантом дарҳол портлаган, иккинчиси ҳавога кўтарилиб, яқин атрофдаги бинога қулаган. Яна бир Су-22 Эроннинг Ф-5 Тигер самолётини уриб туширишга муваффақ бўлди. Зарба пайтида йўқотишлар 3 та Су-22 ни ташкил этди, улар ҳаво ҳужумидан мудофаа томонидан уриб туширилди. Урушдаги муваффақиятлари учун Алван ал-Абуси келажакда ҳаво кучлари қўмондони бўлади. Ироқнинг Су-20 ва Су-22 эскадронларидан бири сув нишонларига ҳужум қилишга тайёр эди. Эроннинг Ироқ нефт саноати об’эктларига босқинидан сўнг, бу эскадрон Харг ороли яқинидаги Эрон нефт терминаллари, платформалари ва кемаларини бомбардимон қилувчи асосий кучга айланди. Су-20 ва Су-22 самолётлари оролдаги Эроннинг асосий нефт экспорт терминалига олиб борувчи қувурларга ва нефт танкларига ўнлаб ҳужумлар уюштирди. 1981 йил октябр ойида Эрон МИМ-23Б И-ҲАWК ҳаво мудофаа тизимининг иккита бўлинмаси остида Шабах-2 ҳужум операциясини амалга оширди. 1982-йил 28-апрелда 109-эскадронинг Су-22М2К Хузистон вилоятидаги И-ҲАWК ҳаво мудофаа тизими батареясининг радарига Х-28Э антирадар ракеталари билан ҳужум қилди. Зарба радарни вайрон қилди. 1987-йил январ ойи бошида Карбало-5 операцияси пайтида тўртта Су-22М4 Эрон армиясининг Месжед Солеймандаги авиация базасига ҳужум қилди. Зарбада ҳаво базаси қўмондони полковник Асияи, унинг ўринбосари маёр Давталобий ва яна олти киши ҳалок бўлган[14]. Вайрон қилинган ангарларда 1 та АҲ-1Ж „Кобра“ жанговар вертолёти йўқ қилинди ва яна 1 та Белл-214А транспорт воситаси жиддий шикастланди. 1988-йил 8-январда Су-22 эскадрони Эроннинг Табриз шаҳридаги нефтни қайта ишлаш заводини вайрон қилди, бу ҳаво ҳужуми бошқалар билан бирга Эрон армиясида кескин ёқилғи тақчиллигига олиб келди. Умуман олганда, 1988-йил бошидан уруш охиригача Су-22 самолётлари Эрондаги стратегик муҳим нишонларга 14 та ҳужум уюштирган[15]. 1988-йил март ойида Г'арб манбаларига кўра, Су-22 курдларнинг Халабжа шаҳрини кимёвий қурол ёрдамида бомбардимон қилишда иштирок этган ва бу бир неча минг тинч аҳолининг ўлимига олиб келган. Генерал-маёр Алван ал-Абусийнинг сўзларига кўра, Ироқ Ҳарбий-ҳаво кучлари самолётлари кимёвий қурол ишлатмаган, шунингдек, у кимёвий қурол артиллерия томонидан қўлланган бўлиши мумкинлигига ишора қилган[16]. 1988-йил 17-апрелда Ироқ Фав ярим оролини озод қилиш операциясини бошлади, бунда Су-22 эскадрони муҳим рол ўйнади.

Чаддаги уруш

1980-йилларда Чад фуқаролар уруши пайтида Ливия Сухой ҳукуматпараст кучларнинг позицияларини бомбардимон қилган. 1981-йил 19-августда Ливиянинг иккита Су-22 самолёти АҚШ 6-флоти кемалари устидан учиб ўтаётганда Америка Ф-14 тўхтатувчилари томонидан уриб туширилди.

Анголадаги уруш

Ангола ҳаво кучлари мамлакатдаги фуқаролар уруши пайтида УНИТА бўлинмаларига қарши Су-22 самолётларидан фойдаланган.

Форс кўрфазидаги уруш

Кўрфаз урушидан олдин Ироқда 96 та Су-20 ва Су-22 самолётлари мавжуд эди (18 та Су-20, 10 та Су-22, 24 та Су-22М2, 16 та Су-22М3 ва 28 та Су-22М4). Расмий Ироқ маълумотларига кўра, Форс кўрфази уруши пайтида Эронга атиги 33 та бундай самолёт олиб келинган (4 Су-20, 5 Су-22М2, 9 Су-22М3 ва 15 Су-22М4).

Ямандаги фуқаролар уруши

Маълумки, Яман ҳаво кучлари самолётлари 1994-йилдаги фуқаролар уруши пайтида жанговар вазифаларни бажарган ва камида 3 самолёт йўқолган[17]. Парвозлар 2009 йилда шиа жангарилари билан бўлган тўқнашув пайтида ҳам қайд этилган.

Ливиядаги фуқаролар уруши

Ливия ҳарбий-ҳаво кучлари ўзининг Су-22 самолётларидан Ливиядаги фуқаролар урушининг дастлабки босқичларида исёнчилар позицияларига ҳужум қилиш учун фойдаланган(2011-йил феврал). Самолётлардан бирининг экипажи Бинғозидаги намойишчиларни бомбардимон қилишдан бош тортди ва белгиланган жанговар миссияни бажармаслик учун улоқтирилди ва назоратдан чиққан самолёт ҳалокатга учради[18].

Бахциз ҳодисалар

Фақатгина 1988—1992-йилларда СССР ва Россия Ҳарбий-ҳаво кучлари парвозлар натижасида 33 та Су-17 самолётини йўқотдилар.

Адабиётлар

  • Соико Н. Полёт сквозь годы. О семействе истребителей-бомбардировщиков Су-17 // Крылья Родины. — Андоза:М..
  • Марковский В. Ю., Приходченко И. В. Су-17. Истребител-бомбардировщик. // Авиация и космонавтика. Вчера, сегодня, завтра… – 2011. – №№ 5—7, 9, 10—12.; 2012. – № 1—10.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Истребитель-бомбардировщик Су-17“. 2015-йил 21-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 4-октябр.
  2. ↑ Виктор Друшляков. Малоизвестные модификации истребителя-бомбардировщика Су-17 // Аэрокосмическое обозрение : журнал. — 2020.
  3. ↑ Тҳе Милитарй Баланcе 2023, п.434
  4. ↑ Тҳе Милитарй Баланcе 2023, п.301
  5. ↑ Тҳе Милитарй Баланcе 2023, п.326
  6. ↑ Тҳе Милитарй Баланcе 2023, п.341
  7. ↑ Тҳе Милитарй Баланcе 2023, п.356
  8. ↑ „Июнь 1982 года. Скйwар“. 2021-йил 4-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 23-сентябр.
  9. ↑ В. Марковский. „Горячий июнь 1982-го“. 2012-йил 17-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 30-июн.
  10. ↑ „Афгҳанистан, 1979—2001; Парт 1“. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 15-июн.
  11. ↑ Cосц & Бенефиц оф Афгҳан Wар фор Пакистан. А. З. Ҳилали. Cонтемпорарй Соутҳ Асиа. 2002 11(3)
  12. ↑ Пакистани Аир-то-Аир Виcториэс. АCИГ Теам. Оcтобер 29, 2003
  13. ↑ „Афгҳан Аир-то-Аир Виcториэс“. 2014-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 3-июн.
  14. ↑ Десерт Wарриорс: Ираниан Армй Авиатион ат Wар. Бабак Тагҳваээ. Ҳелион & Cомпанй. 2016. П.78-79
  15. ↑ Ирақи Мирагес. Тҳе Дассаулт Фамилй ин Ирақи Сервиcе. Том Cоопер, Милос Сипос. Ҳелион & Cомпанй. 2019. П.76
  16. ↑ "Но оне ин тҳе аир форcе эвер усед чемиcал wеапонс. Соме пеопле ҳаве саид со, бут тҳат ис нот cорреcт… Тҳе артиллерй май ҳаве усед чемиcал wеапонс, бут И wас ин чарге оф тҳе тҳреэ маин басес, анд wе невер усед чемиcал wеапонс. Wе дид усе напалм." Саддам’с Генералс. Перспеcтивес оф тҳе Иран-Ирақ Wар. Кевин М. Wоодс, Wиллиамсон Муррай, Элизабетҳ А. Натҳан, Лаила Сабара, Ана М. Венегас. Институте фор Дефенсе Аналйсес. 2011. П.202-203
  17. ↑ „Война в Йемене 1994 года“. 2018-йил 12-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 31-июл.
  18. ↑ „Ливийская революция“. 2013-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 29-май.