Су-33 (завод коди Т-10К; илгари Су-27К номи билан танилган; НАТО кодификациясига кўра: Фланкер-Д — "Фланкер-Д") — Совет/Россия авиаташувчисига асосланган тўртинчи авлод қирувчиси. Сукҳои дизайн бюросида Михаил Симонова бошчилигида Россия денгиз флоти учун ишлаб чиқилган.

Су-27К нинг илк парвози 1987-йил 17-августда бўлган. Шуни ҳам айтиб ўтиш лозимки, 1989-йил 1-ноябрда Су-27К СССРда биринчи марта „Совет Иттифоқи флоти адмирали Кузнецов“ самолёт ташувчи крейсерига „самолётда“ кўтарилган ва қўнган. 1998-йил 31-августда жанг учун фойдаланишга яроқли деб қабул қилинган[1].

Гарчи Россия Ҳарбий-денгиз флотининг ҳозирги режалари янги МиГ-29К ташувчи самолётларини қуриш бўлса-да, уларнинг ихчамлиги ва Совет Иттифоқи флотининг „Адмирал Кузнецов“ самолёт ташувчиси ҳаво гуруҳини кўпайтириш имконияти туфайли ҳозирги флотида янада каттароқ юк кўтариш имкониятини яратиш ҳамда Су-33 самолётларини сақлаб қолиш ва модернизация қилиш режалаштирилган: Шу сабабдан 2016-йилда Су-33[2] учун АЛ-31Ф серияли 3 двигателларини ишлаб чиқариш яна бошланди ва СВП-24 кўриш тизимини ўрнатиш орқали самолёт ҳам модернизация қилинди[3].

Су-33 нинг ўзига хос хусусияти УПАЗ осилган контейнери туфайли танкер самолёти сифатида ишлаш қобилияти деб қаралади. Шунингдек, самолётнинг ўзида ҳавода ёқилғи қуйиш учун стандарт ускуналар бор. Яъни, УПАЗли Су-33 ҳам МиГ-29К, ҳам бошқа Су-33 га ёнилғи қуйиши мумкин.

Яратилиш тарихи

Су-33 қирувчиси, 1984-йил 18-апрелдаги[4] фармонга кўра, тўртинчи авлод Су-27 оғир қирувчи самолёти асосида ишлаб чиқилиши керак эди, у ўша вақтга қадар синовдан ўтган ва оммавий фойдаланишга топширилган. Су-33 асосий Су-27 қирувчи самолётининг барча афзалликлари ва дизайн ва жойлашув ечимларини сақлаб қолиши керак бўлган[4]. Шунингдек, денгиз флоти авиацияси қўмондони генерал-полковник Кузнецов бошчилигидаги буюртмачи комиссияси ер усти нишонларини йўқ қилиш бўйича вазифаларни бажаришда юқори самарадорликни таъминлаш талабини олдинга қўйган[4]. Натижада, дастлабки лойиҳани якунлагандан сўнг, 1985-йил феврал ойида Су-27К лойиҳаси СССР Ҳарбий — ҳаво кучлари ва денгиз флоти бош қўмондонлари томонидан маъқулланган[4].

Прототиплари

1986-йилда Сухой конструкторлик бюросининг экспериментал ишлаб чиқаришида биринчи прототипни йиғиш бошланди, у қатланадиган қанот ва горизонтал қуйруқ билан таъминланмаган[5]. Самолётни йиғиш 1987-йилда якунланди, самолёт Т-10К-1 белгисини олди ва ўша йилнинг 17-августида синов учувчиси В. Г. Пугачев томонидан бошқариладиган машина биринчи марта парвозни амалга оширди[5]. Тажрибавий самолётни қуришда барча янги қисмлар Сухой тажриба заводида ишлаб чиқарилган ва КнААПО[6] ишлаб чиқаришидан этказиб берилган „оддий“ Су-27 нинг баъзи бирликлари ҳам ишлатилган. Олти ой ўтгач, иккинчи Су-27К Т-10К-2 белгисига эга бўлган парвоз синовларига қўшилди, у аллақачон қатланадиган қаноти ва горизонтал думидан фойдаланган[5]. Иккинчи нусханинг биринчи парвози 1987-йил 22-декабрда амалга оширилди[5]. 1988-йилнинг ёзида биринчи парвоз модели[5] ҳам қатланадиган қанот ва горизонтал дум билан жиҳозланган эди, аммо 1988-йил 27-сентябрда (унинг парвоз синовлари бошланганидан бир ой ўтгач) самолёт гидравлик тизимларининг носозлик туфайли ерга қулаган[5].

Су-33 „Совет Иттифоқи флоти адмирали Кузнецов“ ТАКР иккинчи учиш позициясида.
Су-33 „Совет Иттифоқи флоти адмирали Кузнецов“ ТАКР кемасига қўнди.
Су-33 ТАКР кемасидаги „Совет Иттифоқи флоти адмирали Кузнецов“

1989-йил 20-октябрда ТАКР „Тбилиси“ (ҳозирги „Совет Иттифоқи флоти адмирали Кузнецов“) биринчи марта Қора денгиз кемасозлик заводини тарк этди ва денгизга чиқди[7]. Кема ҳали барча [[7][7] радар ускуналари ва ракета қуроллари билан жиҳозланмаган эди, лекин у аллақачон учиш, қўниш ва самолётларга техник хизмат кўрсатишни амалга оширишга имкон берадиган барча авиация техник жиҳозларига эга бўлган. Хусусан кемада тўхтатувчи, ишга туширишни кечиктириш, газ дефлекторлар, самолёт лифтлари, шунингдек, „Резистор-К42“ радио қўниш тизими, „Луна-3“ оптик қўниш тизими, видео кузатув тизими ва кема радарлари мавжуд бўлган[7].

Тбилиси авиаташувчиси учирилганидан роппа-роса бир ҳафта ўтгач, синовчи Виктор Пугачев самолёт ташувчиси устидан 1500 м баландликда учиб ўтди, шундан сўнг у кемадан 30 м баландликда унинг атрофида бир неча марта айланиб, Саки аэродромига қайтди[7]. Кейинги ҳафтада синов парвозлари Су-33 ва МиГ-29К қирувчи самолётларининг самолёт ташувчиси, шу билан бирга, ташувчига асосланган авиация учун ишлайдиган кеманинг радар тизимларини синовдан ўтказган учиш лабораториялари устида давом этган[7]. Шу кунларда самолётлар 2-3 метр баландликда, баъзан ҳатто унга тегиб, бутун узунлиги бўйлаб ўтиб кетишди[7]. Бундай парвозлар 1989-йил 31-октябргача давом этган[7], шундан кейин самолёт ҳам, синовчи Виктор Пугачев ҳам, самолёт ташувчиси ҳам кемага биринчи „ҳақиқий“ қўнишни амалга оширишга тайёр бўлишган[7]. Эртаси куни маҳаллий авиация тарихида биринчи бўлиб оддий самолётнинг самолёт ташувчиси кемасига қўниши юз берди[7]. Худди шу куни яна иккита янги ташувчи самолёт — МиГ-29К ва Су-25УТГ Тбилиси кемасига биринчи қўнишни амалга оширишган[7].

Кўргазмада букланган қанотли Су-33 ва ГО
Двигател АЛ-31Ф
Су-33 кабинаси

Лойиҳалар ва ўзгартиришлар

Модел номи Қисқача хусусиятлар, фарқлар.
Су-27К 1143.5 лойиҳасининг самолёт ташувчи крейсерларини жиҳозлаш учун Су-27 негизида ташувчига асосланган қирувчи самолёт лойиҳаси.
Су-27К 1160 „Эагле“ лойиҳасининг самолёт ташувчиларини жиҳозлаш учун Су-27 асосидаги ташувчига асосланган қирувчи самолёт лойиҳаси. У асл машинадан фақат конструктив жиҳатдан фарқ қилар эди (мустаҳкамланган қўниш мосламаси, тормоз канcаси, йиғиладиган қанот панеллари).
Су-27КИ 1153 Эагле лойиҳасининг самолёт ташувчи крейсерларини жиҳозлаш учун Су-27 асосидаги ташувчига асосланган қирувчи самолёт лойиҳаси, кейинчалик 1143.5 лойиҳасининг ТАКР нинг дастлабки версияси учун.
Су-27КПП Ташувчига асосланган икки ўриндиқли тиқилинчли самолёт лойиҳаси.
Су-27КРТ Ташувчига асосланган икки ўриндиқли разведка ва мақсадли самолёт лойиҳаси.
Су-27КТ/Су-27КТЗ Ташувчига асосланган икки ўриндиқли танкер самолёти лойиҳаси.
Су-27КУ Ташувчига асосланган икки ўриндиқли ўқув самолёти лойиҳаси.
Су-27КШ 1153 Эагле лойиҳасининг самолёт ташувчи крейсерларини жиҳозлаш учун Су-27 негизида ташувчига асосланган ҳужумчи самолёт лойиҳаси, кейинчалик эса 1143.5 лойиҳасининг ТАКР нинг дастлабки версияси учун.
Су-28К 1160 „Эагле“ лойиҳасининг самолёт ташувчиларини жиҳозлаш учун палубага асосланган икки томонлама ҳужум самолёти лойиҳаси. Бу Су-27К нинг махсус қуролларни бошқариш тизими (СУВ) билан модификацияси бўлиб, у ҳаводан кемага, ҳаводан эрга ва ҳаводан радарга турли хил йўқ қилиш воситаларидан фойдаланишга имкон берди. У бир қатор модификациялар учун асос бўлиб хизмат қилди — разведка нишони (Су-28КРЦ), РЛДН самолётлари ва бошқалар.
Су-28КРТ Прожеcт 1160 Эагле самолёт ташувчиларини жиҳозлаш учун ташувчига асосланган разведка ва мақсадли самолёт лойиҳаси. Бу Су-28К нинг модификацияси эди.
Су-29К 1160 „Эагле“ лойиҳасининг самолёт ташувчиларини жиҳозлаш учун ташувчига асосланган қирувчи-тўхтатувчининг лойиҳаси. Бу Су-27К нинг такомиллаштирилган СУВ билан модификацияси бўлиб, у узоқ масофали ҳаво-ҳаво ракеталаридан К-33 фойдаланишга имкон берди.
Су-33 Су-27К қирувчи самолётларини фойдаланишга топширилгандан кейин белгилаш. Су-33 самолётлари ТАКР " Адмирал Кузнецов " ҳаво гуруҳи таркибига киради.
Су-27КУБ/Су-33УБ Су-27КУ ва Су-27КТ даги ишланмалар асосида ташувчига асосланган икки ўриндиқли жанговар ўқув самолёти лойиҳаси. Битта парвоз модели қурилди (Т-10К-4 дан ўзгартирилди). Дастур ёпиқ.

Ҳодисалар

Умуман олганда, Су-33 самолётининг биринчи парвозидан буён 8 та авария содир бўлган, улардан 5 таси самолётнинг техник носозликлари туфайли юзага келган.


Техник хусусиятлари

  • Экипаж : 1 киши
  • Узунлиги : 21,18 м
  • Қанотлари кенглиги: 14,7 м
    • букланган қанот: 7,40 м
    • учларида осилган ракеталар билан: 14,948 м
  • Орқа ўтиш оралиғи : 9,9 м
    • стабилизаторлар букланган ҳолда: 7,40 м
  • Баландлиги : 5,72 м
  • Қанот майдони: 67,84 м²
  • Қанот профили : П44М
  • Қанотлар нисбати: 3.48
  • Қанотнинг конуснинг нисбати: 3,76
  • Этакчи чекка суриш бурчаги : 42,5 °
  • Шасси базаси: 5,87 м
  • Шасси йўли: 4,44 м
  • Бўш вазн: 19600 кг
  • Бўш оғирлиги: 20440 кг (2 × Р-27Э + 2 × Р-73)
  • Оддий парвознинг оғирлиги:
    • қисман тўлдириш билан: 26000 кг
    • тўлиқ юкланган: 29940 кг
  • Максимал учиш оғирлиги: 33000 кг
  • Ёқилғи массаси: 9400 кг
    • асосий тўлдириш опсияси: 5350 кг
  • Ёқилғи бакларининг ҳажми: 12100 л
  • Оддий қўниш оғирлиги: 22400 кг
  • Максимал қўниш оғирлиги: 26000 кг
  • Двигател:
    • Двигател тури: ёндиргичли турбожетли айланма
    • Модел: " АЛ-31Ф 3 серияли "
    • суриш :
      • максимал: 2 × 7670 кгф (74,5 кН)
      • ёндиргич : 2 × 12,500 кгф (122,6 кН)
      • фавқулодда режим: 2 × 12800 кгф (125,5 кН)
    • бйпасс нисбати : 0,571
    • Двигател оғирлиги: 1520 кг

Парвоз хусусиятлари

  • Максимал тезлик :
    • баландликда: 2300 км / соат (М = 2.17)
    • ерга / денгиз юзасига яқин: 1300 км / соат (М = 1.09)
  • Қўниш тезлиги: 235-250 км/соат
  • Парвоз оралиғи:
    • қуруқлик/денгиз юзаси яқинида: 1000 км
    • баландликда: 3000 км
  • 250 км масофада патрулнинг давомийлиги: 2 соат
  • Амалий шифт : 17000 м
  • Қанот юки:
    • нормал учиш оғирлигида:
      • қисман тўлдириш билан: 383 кг/м²
      • тўлиқ юкланган: 441 кг/м²
    • максимал учиш оғирлиги: 486 кг / м²
  • Кутишдан кейинги ёндиргичдаги тортишишнинг оғирлик нисбати:
    • нормал учиш оғирлигида:
      • қисман тўлдириш билан: 0,96
      • тўлиқ юкланган: 0,84
    • максимал учиш оғирлигида: 0,76
  • Учиш югуриш: 105 м (трамплин билан)
  • Югуриш узунлиги: 90 м (тўхтатувчи билан)
  • Максимал иш юки : 8,5 г (ёки 8 )

Қуролланиши

  • Тўп : 1 × 30 мм ГШ-30-1 тўпи (150 ўқ-дори)
  • жанговар юк:
    • максимал: 6500 кг
    • В-В варианти: 3200 кг (8 × Р-27Э ёки 6 × Р-73)
  • Қуролланишнинг қаттиқ нуқталари : 12
    • УРВВ :
      • 4 × Р-73
      • 4-6 × Р-27Р/ЭР
      • 2 × Р-27Т/ЭТ
    • урвп :
      • Х-41 „Пашша“
      • П-800 „Оникс“
    • Бошқарилмайдиган ракеталар:
      • Б-8М1 блокларида 80 (4 × 20) × 80 мм С-8КОМ/С- 8БМ ёки
      • Б-13Л блокларида 20 (4 × 5) × 122 мм С-13Т ёки
      • 4 × 266 мм С-25-ОФМ-ПУ
    • Бомбалар : турли мақсадлар учун эркин тушиш, бомба кассеталари
      • 8 × 500 кг (ФАБ-500, РБC-500, ЗБ-500) ёки
      • 28 × 250 кг (ФАБ-250, РБC-250 ва бошқалар) д.) ёки
      • 32×100 кг

Авионика

  • Радар : РЛПК-27К
    • Антенна:
      • Тури: Ҳ001К
      • Диаметри: 1075 мм
    • Кўриш майдони:
      • баландлиги: ± 50 °
      • азимутда: ±60°
    • Ҳаво нишонини аниқлаш диапазони ЭПР = 3 м²:
      • томон: 100 км
      • таъқибда: 40 км
    • Бир вақтнинг ўзида кузатилган нишонлар сони: 10
  • ЭКО: ОЭПС-27К
    • Тури: ОЛС-27К („46Ш“)
    • Кўриш майдони:
      • баландлиги: −15°/+60°
      • азимутда: ±60°
    • Кўриш майдони: 120 × 75 °
    • Кўриш бурчаги: 60×10°, 20×5°, 3×3°
    • Иссиқлик контрастли ҳаво нишонини кузатиш диапазони:
      • томон: 40 км
      • таъқиб қилишда: 100 км
    • Ўлчанган диапазонлар диапазони: 6 км
  • Дубулғага ўрнатилган нишон тизими: „Шчел-3УМ-1“

Манбалар

  1. ↑ Корабелний истребител Су-33: 10 лет на вооружении российской армии
  2. ↑ {{{заглавие}}}.
  3. ↑ {{{заглавие}}}.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Фомин А., 2003, стр. 70,71
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Фомин А., 2003, стр. 80-81.
  6. ↑ Фомин А., 2003, стр. 73-74.
  7. ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 Фомин А., 2003, стр. 91-97.
  8. ↑ Тҳе Милитарй Баланcе 2019, c.204