Су-34 (маҳсулот „Т-10В“, НАТО кодификациясига кўра: Тўлиқ ҳимоячи — „Ҳимоячи“) — Совет / Россия кўп функцияли фронтал товушдан тез қирувчи-бомбардимончи, самолёт қуроллари билан душман нишонларига тезкор ва тактик чуқурликдаги зарбалар бериш учун мўлжалланган. Душман ҳаво ҳужумига қарши мудофаа тизимларининг кучли қаршиликларига ва замонавий электрон урушлардан фойдаланишга[1], шунингдек, душман ҳаво нишонларини йўқ қилишда асосий ҳаракатларни тўқнашув чизиғидан 150-600 км масофада жамлаш, оддий ва қийин метеорологик шароитларда кечаю кундуз учишга мослашган. Ўзининг жанговар қобилиятига кўра Су-34 4++ авлодига тегишли[2] ва ҳавода мустақил маневр қилиш имконини берувчи юқори жанговар фазилатлари туфайли унга асосий жанговар вазифаларни қопловчи қирувчи самолётлар кузатувисиз бажаришга имкон беради. Ҳар қандай мавжуд душман жангчилари билан тенг шароитларда жанг қила олади.

Су-34
Тавсифи
Ўлчамлари
Су-34 Викиомборда
Су-34

Яратилиш тарихи

Су-34

Самолёт сўнгги йилларда қуролли тўқнашувларда муваффақиятли қўлланган Су-24 фронт бомбардимончи самолётининг ўрнини босувчи сифатида яратилган[3]. Самолётни ишлаб чиқиш Ф-15 ва Ф-16 типидаги кўплаб замонавий тўртинчи авлод қирувчиларининг потенциал душмани мавжудлиги ва шунга мос равишда ишлаб чиқилган самолётларга бўлган эҳтиёж фонида амалга оширилди. 4-авлод самолётлари учун тенг имкониятларга эга бўлган мудофаа ҳаво жангларини ўтказиш имкониятига эга бўлиш[4].

Самолётни ишлаб чиқишда „бўйлама учбурчак“ аэродинамик схемасидан фойдаланилган, бу эса оддий схемага нисбатан самолётнинг маневр қобилиятини оширишга имкон яратади.

Самолётни яратиш 1986-йил 19-июнда Т-10В (Су-27ИБ „қирувчи-бомбардимончи“) код номи остида бошланди[5]. Муваффақиятли Су-27 қирувчиси лойиҳасининг асоси самолётни ишлаб чиқиш учун асос бўлди, у билан таққослаганда, бомба юки ва ёқилғи таъминоти оширилди.

Т-10В-1, Су-34 прототипининг биринчи парвози 1990-йил 13-апрелда бўлиб ўтди. 1993-йилда серияли заводда — А.И. Чкалов номидаги Новосибирск АПОда қурилган самолёт парвоз қилди.

Самолётнинг Су-32ФН белгиси остида биринчи оммавий намойиши 1995-йил баҳорида Франсияда Ле Буржедаги халқаро авиасалонда бўлиб ўтди. Кейин статик синов стендига иккита парвоз ва битта намуна миқдорида экспериментал самолётлар ишлаб чиқарилди.

Улардан кейин 6 та рейс миқдорида ишлаб чиқаришдан олдинги самолётлар ва статик синов стендлари учун яна битта намуна (кейинчалик олтинчи ишлаб чиқаришдан олдинги самолёт ҳозирда Москвадаги 929-ГЛИТда жойлашган ишлаб чиқариш моделига ўзгартирилди).

Россия Ҳарбий-ҳаво кучлари учун давлат буюртмаси бўйича қурилган серияли Су-34 самолётининг биринчи парвози 2006-йил 12-октябрда В. П. Чкалов номидаги НАПО аэродромидан амалга оширилди. Самолётни синовчи учувчилар Евгений Рудакас ва Рустем Асадуллинлар бошқарган[6].

Давлат синовлари дастури 2006-йил 30-октябрдан 2011-йил 19-сентябргача самолётни ишлаб чиқариш билан бир вақтда бир неча босқичда ўтказилди[7][8].

2014-йил 20-мартда Су-34 Россия ҳаво кучлари томонидан қабул қилинган.

Конструкцияси

Су-34
Су-34
Су-34

Иккита серияли АЛ-31Ф турбофан двигателига эга икки ўриндиқли Су-34 самолёти олдинги ва орқа томонлари бўйлаб механизациялашган консол адаптив қанотига, икки бурчакли вертикал думга, олдинги горизонтал думга (ПГО), ҳар томонлама ҳаракатланувчи стабилизаторга, уч ғилдиракли шасси қўниш мосламасига эга. Асосий таянчлар „тандем“ схемасига мувофиқ жойлаштирилган ғилдираклари бўлган икки ғилдиракли божига эга. Самолётнинг корпуси интеграл схема бўйича қилинган, унинг бош қисми ўткир ён қирралари бўлган эллиптик шаклга эга бўлган радио-шаффоф пардадан бошланади. ПГО консоллари ўрнатилган ривожланган қовурғалар билан жиҳозланган, ўртада жойлашган кичик чўзилган трапезоидал қанот фюзелаж билан силлиқ боғланиб, аэродинамик сифат ва самолётнинг кўтарилиш коэффициэнтининг юқори қийматларини таъминлайдиган ягона юк кўтарувчи корпусни ҳосил қилади. Зирҳли қўш кабина битта зирҳли капсула кўринишида ишлаб чиқарилади ва учувчи ҳамда навигаторнинг ёнма-ён туришини таъминлайди. Унга кириш ўрнатилган нарвон ёрдамида олдинги қўниш мосламасининг уяси орқали амалга оширилади.

Самолётни ишлаб чиқиш самарали тарқалиш майдонини (ЭСР) камайтириш учун замонавий талабларни ҳисобга олган ҳолда амалга оширилди. Шу мақсадда самолётни ишлаб чиқаришда композит материаллар ишлатилган, бу эса радар ютувчи қопламалар туфайли радар тўлқинларининг акс этиш даражасини пасайтиришга имкон берди, интеграциялашган аэродинамик схемани лойиҳалашда аэродинамик тизмалар (вентрал кеэллар) чиқариб ташланди. ва ҳаво корпусининг геометрияси махсус ҳисоблаб чиқилган.

„Ўрдак“ лақабли самолётнинг текисланган олд қисми икки ўринли кабина билан жиҳозланган бўлиб, у узоқ муддатли парвозлар пайтида экипажнинг қулайлигини ошириш усулларини амалга оширади.

Планер

Самолёт бўйлама учбурчак бўлиб, у ажралмас схемага эга. Режа бўйича трапезоидал қанот фюзелаж билан узвий боғланган ва олдинги четида 42 даража супуришга эга. Қанотнинг олдига қўшимча горизонтал қуйруқ мосламаси ўрнатилган бўлиб, у бутунлай айланади. Плумаге — вертикал икки кеэл. Стабилизатор дифференсиал равишда бурилиш хусусиятига эга. Электр станциялари марказий қисмда ўрнатилган иккита наcеллесда жойлашган. Фюзелажнинг олдинги қисми эллипсоидал кесимга эга, бу ерда ҳаво радар станцияси жойлашган. Орқа фюзеляжда двигателлар ўртасида электрон жиҳозлар билан жиҳозланган бўлинма мавжуд[3].

Шасси схемаси Су-34 самолётларини асфалтланмаган аэродромлардан фойдаланиш имкониятини ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилган. Самолётда асосий подшипникларда ғилдиракларнинг тандем жойлашувига эга бўлган янги божи шассиси ишлатилган, бу самолётни ёмон тайёрланган аэродромларда яхши маневр қобилиятини таъминлайди, ярим тутқичли турдаги олдинги қўниш мосламаси мустаҳкамланган ва иккита ғилдирак билан жиҳозланган. Асосий таянчлар боғлар бурилган ҳолда марказий қисмдаги бўшлиқларга тортилади. Орқа токчалар тормоз тизимлари билан жиҳозланган.

Двигател

Самолёт иккита АЛ-31Ф турбофан двигатели билан жиҳозланган, уларнинг ҳар бири 12 500 кгф қувватга эга ва 1900 км/соат тезликка эга.

Самолёт ТА14-130-35 ёрдамчи газ турбинали электр стансияси билан жиҳозланган бўлиб, у ердан ишга туширгичлардан фойдаланмасдан двигателни автоном ишга тушириш имконини беради[9]. Автоном қувват манбасининг мавжудлиги самолётни ишга тушириш ускуналари бўлмаган тайёрланмаган аэродромлардан фойдаланишга имкон беради, бу эса жанговар радиусни сезиларли даражада кенгайтиради[9].


Фалокатлар

2022-йил 17-октабр куни Россиянинг Эйск шаҳрида аҳоли яшаш пунктида қирувчи самолёти қулади.

Манбалар

  1. ↑ „Фронтовой бомбардировщик Су-34, Фронт-лине бомбер Су-34“. бастион-карпенко.народ.ру. 2015-йил 15-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-июл.
  2. ↑ „В Южный военный округ поступила очередная партия истребителей-бомбардировщиков Су-34“. ИТАР-ТАСС/Михаил Сырица.
  3. ↑ 3,0 3,1 „Сухой Су-34“. www.аирwар.ру. Қаралди: 2017-йил 24-декабр.
  4. ↑ „Сукҳои Су-34 Фуллбаcк; Руссиа'с Неw Ҳеавй Стрике Фигҳтер“. www.аусаирпоwер.нет. Қаралди: 2016-йил 6-январ.
  5. ↑ Самолёти — Воэнная авиация — Су-32 — Историческая справка (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-10-14 санасида архивланган) // ОАО "Компания „Сухой“"
  6. ↑ Пресс-служба компании. „В небе Су-34!“. Новости компании. ПАО "Компанич Сухой" (2006-йил 12-октябр). 2016-йил 15-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-июл.
  7. ↑ „Интенсивность государственных совместных испытаний (ГСИ) многоцелевых ударных самолётов Су-34 по сравнению с прошлым годом возросла почти вдвое — ОРУЖИЕ РОССИИ“. 2014-йил 1-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 15-октябр.
  8. ↑ „ВВС в 2012 году примут на вооружение бомбардировщики Су-34“. Лента.ру (2011-йил 20-сентябр).
  9. ↑ 9,0 9,1 Испитания нових опсий для Су-34 завершаця в 2010 году(рус.)

Адабиётлар

Николай Якубович Сирийская премера. Многоцелевиэ самолёти Су-30, Су-34 и Су-35. — Москва: ЭКСМО:Яуза, 2018. — 144 с. — ИСБН 978-5-04-089924-1