Su Song
Су Сонг - Зиронг хитойлик полиматик олим ва давлат арбоби. Сонг сулоласи давридаги давлат арбоби ҳисобланади .
| Су Сонг | |
|---|---|
 | |
| Таваллуди |
1020 неар Қуанзҳоу cитй |
| Вафоти | 1101 (ёши 80–81) |
| Касби |
Счолар-буреауcрат
|
| Су Сонг |
|---|
Су Сонг ўрта асрларда Каифенг шаҳридаги гидромеханик астрономик соат минорасининг муҳандиси бўлган. Танг сулоласи буддист роҳиби Йи Хинг ва ҳукумат амалдори Лианг Лингзан томонидан милоддан аввалги 725 - йилда сув билан ишлайдиган армиллер сферасини бошқариш учун ихтиро қилинган эди. Соат минорасида соатларни кўрсатиш ва овоз бериш учун 133 хил соат уяси мавжуд эди. Су Сонгнинг минора ҳақидаги рисоласи 1092- йилда ёзма шаклда ва 1094 - йилда расмий босма нашрдан бери сақланиб қолган. Китоб инглиз биокимёгари, тарихчи ва синолог Жозеф Нидхем каби кўплаб тарихчилар томонидан таҳлил қилинган. Бироқ, соатнинг ўзи эрамизнинг 1127- йилда босқинчи Журчен армияси томонидан демонтаж қилинган .
Хинйи Хиангфаяо Сунинг энг машҳур рисоласи ҳисобланади. У бир нечта юлдуз хариталарининг катта самовий атласини, бир нечта йэр хариталарини, шунингдек, фармакология бўйича рисолани тугатди. Иккинчиси минералогия, зоология, ботаника ва металлургияга оид мавзуларни муҳокама қилди.
Маттео Риccи ва Николас Тригаулт каби Хитойга ташриф буюрган европалик иэзуитлар ғилдиракли хитой соатлари ҳақида қисқача ёзган. Лекин бошқалар хитойлар ҳеч қачон клепсйдра, тутатқи соати ва қуёш соати босқичидан ўтмаган ўйлашади. Минг сулоласининг (1368-1644) замонавий хитойча матнлари Сонг давридагидек машҳур бўлмаса-да, ХИИИ асрдан ХВИ асргача бўлган Хитойда механик соатларнинг нисбатан узлуксиз тарихини тасвирлаб берган. Бироқ, Су Сонгнинг соат минораси ҳали ҳам уни қувватлантириш учун сув ғилдирагидан фойдаланишга таянган .
Ҳаёт ва ишлар
Су Сонг ўрта асрлар Қуанчжоу шаҳри яқинидаги замонавий Фуцзян шаҳрида туғилган. Хоккиэн аждодидан бўлган. Ўзининг замондоши Шен Куо (1031–1095) сингари Су Сонг ҳам билимдон бўлиб, унинг тажрибаси турли хил та'лим соҳаларини қамраб олган. Унинг кичик ҳамкасби ва ханлин олими Е Менгде (1077–1148) томонидан ёзилишича, Су ёшлигида у вилоят имтиҳонларини устаси бўлган ва умумий тамойиллар ва тузилишга оид энг яхши мақола ёзгани учун имтиҳон рўйхатида биринчи ўринга кўтарилган. Ёшлигидан астрономия ва тақвим фанларига бўлган қизиқиши уни давлат бюрократи сифатида таниқли шахс бўлишига сабаб бўлди. У бўш вақтларида шеър ёзишни яхши кўрар эди. У, шунингдек, антиквар ва олдинги сулолаларнинг эски сан'ат асарларини йиғувчи эди.
Ма'мурий бошқарув масалаларида у Каифенг пойтахтида элчи ва Кадрлар вазирлигининг президенти даражасига эришган ҳамда ма'мурият ва молия соҳасида мутахассис сифатида ҳам танилган. Кадрлар вазирлигида ишлагандан сўнг, 1086- йилда Адлия вазири бўлди. У Олимлар академиясига таниқли муҳаррири этиб тайинланди, у ерда 1063- йилда Хан сулоласининг Ҳуаинанзи классик асарига муҳаррирлик қилди, таҳрир қилди, шарҳлади ва муқаддима қўшди. Охир-оқибат, Су канцлер котибияти вице-президенти лавозимига кўтарилди. Унга берилган кўплаб шарафли лавозим ва унвонлар орасида Су Сонг ҳам "Вариоснинг тарбиячи ўринбосарларидан" бири эди.
Астрономия
Су Сонг самовий атласни ҳам яратди . Бундан ташқари, Су Сонг ўзининг сиёсий рақиби ва замонавий астроном Шен Куонинг астрономик топилмаларидан фойдаланган бўлиши керак. Су Сонгнинг тўртинчи юлдуз харитаси қутб юлдузининг ўрнини Тян Шу (−350 даража) ва ҳозирги Поларис ўртасидаги ярмига қўяди; Бу Шен Куо қутб юлдузини уч ой давомида ўзининг кенглиги яхшиланган кўриш трубкаси билан кузатганида амалга оширган аниқроқ ҳисоб эди (3 даражага). Сонг китобидан олдин жуда кўп юлдуз хариталари ёзилган эди, аммо Су томонидан нашр этилган юлдуз хариталари босма шаклдаги энг қадимги юлдуз хариталарини ифодалайди.
Фармакология, ботаника, зоология ва минералогия
1070-йилда Су Сонг ва бир гуруҳ олимлар фармацевтика ботаника, зоология ва минералогия бўйича янги рисола бўлган Бенcао Тужинг (“Иллустратед Пҳармаcопоэиа”) асарини туздилар ва таҳрир қилганлар. Фармацевтика билимлари учун ма'лумотларни йиғишда Су Сонг Чжан Юхи, Лин Йи, Чжан Донг ва бошқалар каби таниқли олимлар билан ишлаган.
Ушбу рисола кенг кўламли фармацевтика амалиётларини, жумладан, эфедринни дори сифатида ишлатишни ҳужжатлаштирган. У ХИ аср Хитойда металлургия ва пўлат ва темир саноати ҳақидаги қимматли ма'лумотларни ўз ичига олади. У турли хил минералларни рўйхатга олиш ва уларни доривор аралашмаларда қўллаш, масалан, овқат ҳазм қилиш орқали касалликларни даволаш учун ишлатилиши мумкин бўлган слюданинг барча ма'лум шакллари каби тизимли ёндашувни яратди. У шунингдек,маҳаллий кинобарнинг субконхоидал синиши, руда қатламлари белгилари ҳақида ёзган. Кейинги немис олими Георгиус Агрикола томонидан ёзилган ер ости сувларининг айланиши натижасида ҳосил бўлган руда каналларига ўхшаб, Су Сонг мис карбонат ҳақида баёнотлар берган. Сунинг китоби, шунингдек, Хитойда зиғир, Уртиcа тҳунбергиана ва Cорчоропсис томентоса ўсимликларини тасвирлаш учун ёзилган биринчи фармацевтика рисоласидир. Эдвард Х. Счафернинг сўзларига кўра, Су нозик реалгарнинг шаффоф сифатини, унинг тошлоқ дарё дараларида жойлашган кўзалардан келиб чиқишини, унинг матрицаси тешиклари ва чуқур қизил, деярли бинафша рангга эга эканлигини ҳамда минералнинг ўлчамлари бўйича ҳар хиллигини аниқ тасвирлаб берган.
Чжен Сюаннинг қадимий асаридан далиллар келтирган ҳолда, Су қадимги Чжоу сулоласи шифокорлари реалгарни яраларни даволовчи восита сифатида ишлатишган. Су даврида Чжоу даври шифокорлари бу мақсадда ишлатган "бешта заҳар" кинобар, реалгар, халкантит, алум ва магнетит деб ҳисобланган. Су ҳайвонлар ва улар топилиши мумкин бўлган атроф-муҳит ҳудудларини, масалан, турли хил чучук сув, денгиз ва қирғоқ қисқичбақаларининг тизимли тавсифларини беради. Масалан, у Эриочер синенсис чучук сув қисқичбақаси турини Анхуйдан оқиб ўтадиган Хуай дарёсида, пойтахт яқинидаги сув йўлларида, шунингдек, Хебей сув омборлари ва ботқоқларида топиш мумкинлигини та'кидлади. Су китоби сақланиб қолган ва Минг сулоласининг шифокори ва фармакологи Ли Шизҳен Бенкао Гангмуга кўчирилган.
Су Сонгнинг қочиш механизми
Су Сонгнинг сув ғилдирагини боғловчи қурилмасида, қочишни ушлаб туриш ва бўшатиш ҳаракати чекланган ўлчамдаги сув билан тўлдирилган идишларнинг узлуксиз оқими сифатида вақти-вақти билан та'сир қиладиган тортишиш орқали эришилди. Эволюциянинг ягона чизиғида Су Сонг соати клепсйдра ва механик соат тушунчасини механика ва гидравлика томонидан бошқариладиган битта қурилмага бирлаштирди.
Ҳаволалар
- Чжан Хен, иккинчи асрда сув билан ишлайдиган қуролли сфера ихтирочиси
- Соат минораси
- Сонг сулоласининг технологияси
- Сув соати
- Картографлар
- Минералоглар
- Хитой ёзувчилари
- Хитой ихтиролари ва кашфиётлари
Адабиётлар
- ↑ Неэдҳам, Волуме 3, 208.