Suhbat usuli
Суҳбат усули — бу психологик оғзаки-коммуникатив усул бўлиб, у психолог ва респондентдан маълумот олиш учун мавзуга асосланган мулоқотни ўтказишдан иборат.
Умумий маълумот
Оғзаки нутқий мулоқот ҳолатларида коммуникаторлар ўз нутқлари билан шуғулланадилар. Тингловчи нутқни сўзловчининг артикуляр аппарати ҳаводаги жараёнларни қандай қўзғатаётганига мос равишда шакллантиради. Тингловчи автоматик равишда олдиндан тузилган, уларга мос келадиган нейродастурларни танлайди, ишга туширади ва бажаради, у суб’эктив равишда маърузачи нутқи сифатида қабул қилади. Сўзловчининг ўзига хос жараёнлари бор, улар тингловчининг мулки бўла олмайди. Маърузачи ўз фикрларини тингловчига этказаётганини, уни хабардор қилаётганини, маълумотларини узатаётганини тасаввур қилиши мумкин. Тингловчи фақат ўз фикрлаш жараёнларига эга бўлиши мумкин, уларнинг натижалари маърузачига мос келиши ёки мос келмаслиги мумкин, аммо бу натижалар ҳам тўғридан-тўғри маърузачига берилмайди. У вазиятнинг йўналтирилган моделларига эга бўлган ҳолда улар ҳақида тахмин қила олади.
Оғзаки мулоқот ҳолатларини кўрсатишнинг етарли эмаслиги кўпчилик одамларга хосдир. Психологлар бундан мустасно эмас. Радишчев даврида „суҳбат“ „ўқиш“ деб талқин қилинган бўлар эди. Агар биз тегишли конвенцияларни қабул қилсак, у ҳолда М. Фасмер биз топамиз: „… Суҳбат -“ суҳбат, ўргатиш "…[1]. Рефлектив тинглашни сўзловчининг гапини тўхтатиб қўйиш эмас, балки акс эттириш, яъни ўзини тинглаш, ўзига эътибор бериш, ўз идрокини таҳлил қилиш ҳолатида кўрсатиш сифатида тушуниш мумкин. Саволнинг ечими: сизнинг моделингиз маърузачи сиздан нимани хоҳлаётганига мос келадими, сиз ушбу моделга мос келадиган нарсага мос келадими, шекилли, акс эттирувчи тинглаш деб ҳисоблаш мумкин.
Суҳбат турлари
Суҳбатлар бажарилган психологик вазифага қараб фарқланади. Қуйидаги турлари мавжуд:
- Терапевтик суҳбат
- Экспериментал суҳбат (экспериментал гипотезаларни текшириш учун)
- Автобиографик суҳбат
- Субектив анамнез тўплами (суб’эктнинг шахсияти тўғрисидаги маълумотлар тўплами) — суҳбат
- Об’эктив тарихни тўплаш (мавзунинг танишлари ҳақида маълумот тўплаш)
Рефлектив ва акс эттирмайдиган тинглаш
Суҳбатнинг иккита услуби мавжуд ва уларнинг бири контекстга қараб бошқасини алмаштириши мумкин.
Рефлектив тинглаш
Рефлектив тинглаш — бу психолог ва респондент ўртасидаги фаол оғзаки мулоқотни ўз ичига олган суҳбат услуби.
Олинган маълумотни идрок этишнинг тўғрилигини аниқ назорат қилиш учун рефлектив тинглаш қўлланади. Суҳбатнинг ушбу услубидан фойдаланиш респондентнинг шахсий хусусиятлари билан боғлиқ бўлиши мумкин (масалан, мулоқот қилиш қобилиятининг паст даражаси), маърузачи ёдда тутган сўзнинг маъносини аниқлаш зарурати, маданий анъаналар (Респондент ва психолог тегишли бўлган маданий муҳитда мулоқот одоб-ахлоқ қоидалари).
Суҳбатни давом эттириш ва олинган маълумотларни назорат қилишнинг тўртта асосий усули:
- Тушунтириш (аниқлаштирувчи саволлар ёрдамида)
- Парафразлаш (респондентнинг ўз сўзлари билан айтганларини шакллантириш)
- Психологнинг респондентнинг ҳис-туйғуларини оғзаки акс эттириши
- Хулоса
Рефлектив бўлмаган тинглаш
Рефлекссиз тинглаш — бу психолог томонидан мақсадга мувофиқлик нуқтаи назаридан минимал сўзлар ва оғзаки бўлмаган мулоқот усулларидан фойдаланадиган суҳбат услуби.
Рефлекссиз тинглаш мавзуни гапиришга имкон бериш зарурати туғилган ҳолларда қўлланади. Бу, айниқса, суҳбатдош ўз нуқтаи назарини билдириш истаги пайдо бўлган, ўзини қизиқтирган мавзуларни муҳокама қиладиган ва муаммоларни ифода этишда қийналадиган, психологнинг аралашуви билан осонгина чалкашиб кетган ва ўзини қуллик билан тутадиган ҳолатларда фойдалидир[2].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. Т. 2 — М. : Прогресс, 1986. — С. 160.
- ↑ „Исследователи продемонстрировали курсор, контролируемый силой мысли — нейробиология — Новости науки“. 4-октабр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-май 2011-йил.