Sulton Said Xon
| Султон Саид Хон | |
| Ёркент хонлиги | |
| Ҳукмронлигининг бошланиши: | 1514 |
|---|---|
| Ҳукмронлигининг тугаши: | 1533 |
| Ўтмишдош: | Мансур Хон |
| Ворис: | Абдурашид Хон |
| Туғилган санаси: | 1487 |
| Вафот санаси: | 1533 |
| Вафот жойи: | Қорақурам тог`лари |
Султон Саид Хон (хитойча: 薩亦德; 1487-йилда туғилган) 1514-йил сентабрдан 1533-йил июлгача Ёркент хонлигини бошқарган. У ХВ аср охирида Мўғулистонда туғилган ва 1348-йилда Мўғулистон давлатига асос солиб, 1363-йилгача ҳукмронлик қилган биринчи Мўғул хони Туғлуг Темурнинг бевосита авлоди бўлган. Бу даврда мўғуллар исломни қабул қилиб, турклашган эдилар.
Баъзи инглиз манбаларида бу ҳукмдор Абусаид деб аталади.
Дастлабки йиллар
Шарқий ва Ғарбий Туркистонни ўз ичига олган Чиғатой улуси парчаланиши натижасида икки давлат вужудга келди. Улардан биринчиси 1370-йилда Буюк Темур ҳокимият тепасига келган Ғарбий Туркистондаги пойтахти Самарқанд бўлган Мовароуннаҳр. Иккинчиси эса пойтахти Или водийсидаги ҳозирги Ғулжа шаҳри яқинидаги Олмалиқ шаҳри бўлган Мўғулистон ҳудуди эди. Мўғулистон Шарқий Туркистондаги ўтроқ ҳудудлар билан бир қаторда Тангритоғдан шимолда жойлашган кўчманчи ерларгача қамраб олган. Ўтроқ ерлар ўша вақтларда Манглаи Собе ёки Мангалай Суяҳ яъни „Ялтироқ ер“ ёки Қуёшга қараган ривожланган ер номи билан аталган. Бу ҳудудларга ғарбий ва марказий Тарим воҳаси — Хўтан, Ёркент, Янгиҳисор, Қашғар, Оқсув, Уч Турпон каби шаҳарлар киради; Шарқий Тангритоғ воҳаси — Куча, Қорашаҳр, Турпан ва Кумул каби шаҳарлар деярли бўйсунмасди. Уларда маҳаллий уйғур маъмурияти ва буддист аҳолиси ўз давлатларига асос солишган эди. Кўчманчилар яшайдиган ҳудудлар ҳозирги Қирғизистонни ва Қозоғистоннинг бир қисмини, жумладан, Еттисувни ўз ичига олган.
Оқсув ҳукмдори, дуғлат амири Пўладчи 1347-йилда Или водийсидан 18 ёшли Туғлуқ Темурни олиб келиб, қурултойда уни 1282—1307-йилларда Чиғатой хонлигини бошқарган Дувахоннинг набираси, Чиғатойхоннинг эвараси сифатида ҳукмдор деб эълон қилди. Пўладчи барча мўғулларни Туғлуқни хон деб тан олишга мажбур қилди. Чингизхоннинг иккинчи ўғли Чиғатойдан Туғлуқ Темургача бўлган хонлар „Чағатой хонлари“, Туғлуқ Темурдан бошлаб унинг авлодлари „Мўғул хонлари“ номи билан машҳур.
Мўғулистон тахминан 100 йиллар мавжуд бўлиб, кейин уч қисмга бўлинади: пойтахти Ёркент бўлган Ғарбий Қошғаристоннинг барча ўтроқ ерларини қамраб олган Ёркент давлати, Тенгри Тоғдан шимолий кўчманчилар ерларини қамраб олган Мўғулистон ва Шарқий Қашғария, Турпан ва Кумул ҳавзаларининг ўтроқ ерларини ўз ичига олган Уйғуристон.
Ёркент давлатининг асосчиси дуглат қабиласидан бўлган мирзо Абу Бакр эди. 1465-йилда у қўзғолон кўтариб, Ёркент, Қашғар ва Хўтанни эгаллаб, ўзини мустақил ҳукмдор деб эълон қилади. Абу Бакр қалмиқларга қарши юриши вақтида Мўғулистон ҳукмдорлари Юнусхон ва унинг ўғли „Қассоб“ лақабли Аҳмад Алоқнинг ҳужумларини муваффақиятли қайтарди. 1462-йилда мўғул хони Дўст Муҳаммад кўчманчи турмуш тарзини инкор этиб, Оқсувда муқим истиқомат қила бошлади ва натижада Шарқий Қашғаристоннинг Оқсув, Учтурпан, Бай, Куча, Қорашар, шунингдек, Турпан ва Кумул каби шаҳарлари Шарқий хонлик ёки Уйғуристон сифатида ажралиб чиқади.
Дуғлат амирлари ХИИИ аср ўрталаридан бошлаб Тарим ҳавзасидаги Тангритоғдан жанубда жойлашган мамлакатни Чиғатойхон ва унинг авлодлари номидан бошқаришган. Тўғридан-тўғри Чағатойдан ерларни олган биринчи дуғлат ҳукмдори амир Бобдаган ёки Тархон эди. Амирликнинг пойтахти Қашқар шаҳри бўлиб, мамлакат " Мамлакати Қашғар " номи билан машҳур эди. Шарқий Туркистоннинг ўтроқ аҳолиси давлати бўлган амирлик расман мўғул хонлари тасарруфида бўлса-да, дуғлат амирлари қарамликка чек қўйишга ҳаракат қилиб, тез-тез қўзғолон кўтариб туришган, шулардан бири Қашғарнинг Мўғулистондан 15 йилдан зиёд (1416-1435) ажралишига сабаб бўлди.
Мирзо Абу Бакр Ёркентни 48 йил бошқарган ва унинг ҳукмронлик даври бошқа мамлакатларда бўлмаган ноёб ва юқори самарали ижро этиш тизимини яратгани билан ажралиб туради. Мирзо Абу Бакр эски Ёркент шаҳрида қазишлар вақтида олтин қум ва кумуш тангалар (Балиш) билан тўлдирилган 29 та катта косани топгач, бутун мамлакат бўйлаб барча эски шаҳарларда ва Такламакан чўлининг кўплаб жойларида қазиш ишларини бошлашни буюрди. Оммавий қазиш ишларини олиб боришда ишчи кучи сифатида у ҳар қандай ёшдаги эркак ва аёл маҳкумлардан фойдаланди. Қазилган жойлар Қазиқ номини олди ва маҳкумлар учун кўплаб казармалар барпо этилиб, қўриқчилар тайинланди. Судланганлар мамлакатнинг турли бурчакларидан босқичма-босқич Қазиққа жўнатилди ва қазиш ишлари йил давомида тўхтовсиз давом эттирилди. Ушбу мажбурий меҳнат тизимидан фойдаланиб, у ўз ҳукмронлиги даврида жуда катта миқдордаги хазина тўплаб, юзлаб ва ҳатто минг йиллик нодир ва қимматбаҳо буюмларга эга бўлди.
1514-йил май ойида Юнусхоннинг набираси (1462—1487-йилларда Мўғулистон ҳукмдори) Аҳмадхоннинг учинчи ўғли Султон Саидхон атиги 5000 нафар қабиладошлари (9 мўғул қабиласи — Дуглат, Духтуй, Барлос, Ёрки, Ўрдабеги, Итарчи, Кончи, Чурас ва Бекчи) билан Андижондан Қашғарга қарши юриш қилди. Қашғарни жанубий томондаги ҳимоя қал’аси Янгиҳисорни эгаллаб, Мирзо Абу Бакрни тахтдан тушириб, шаҳарни эгаллади. Кўп ўтмай Ёркент давлатининг бошқа шаҳарлари — Ёркент, Хўтан, Оқсув ва Уч Турпон ҳам унга қўшилиб, Султон Саидхонни ҳукмдор деб тан олди ва Олтишаҳр деб номланган олтита шаҳардан иборат иттифоқ тузди. Султон Саидхоннинг кутилмаган муваффақиятига аҳолининг мирзо Абу Бакрнинг ҳукмронлигидан норозилиги ва дуғлат амирларининг Чиғатойхон авлодидан бўлган шахсга қарши курашишни истамагани сабаб бўлди. Амирлар қаршилик ўрнига собиқ ҳукмдорнинг бошини кесиб, Султон Саид Хон ҳузурига келтиришга қарор қиладилар. Ушбу ғалаба Дуғлат амирларининг Ғарбий Қошғария (1219-1514) шаҳарларида деярли 300 йиллик (номинал ва ҳақиқий) ҳукмронлигига чек қўйди. Ўз хазиналарини 900 та эшакка ортиб, ўз тарафдорлари билан Ёркентдан Ладахга қочиб кетаётган Абу Бакр мирзо Султон Саидхон юборган Дуғлат ва Барлос амирлари томонидан таъқиб қилинди. Улар унга Карангутоғ тоғларида етиб олишди, лекин Мирзо Абу Бакр 900 та эшакнинг ҳаммасини ўлдириб, барча хазинани Қорақош дарёсига ташлаб, қочишга муваффақ бўлди. Қочиш пайтида у Кашмир ва Кичик Тибетда (Ладах) жойлаштирилган барча гарнизонлардаги қўшинлар тарқаб кетганини кўради. Ладахда қолишнинг иложи йўқлигини англаб, орқага қайтиб Султон Саидхонга таслим бўлишга қарор қилади. Аммо Ёркентга қайтаётганида унга хиёнат қилган Дуғлат амирлари томонидан қўлга олиниб, ўлдирилади.
Ҳаёти
Бу вақтда деярли бутун Ғарбий Туркистон (Мовароуннаҳр) Шайбонийхоннинг кўчманчи ўзбеклари томонидан босиб олинди, улар Буюк Темур ва Чиғатойхоннинг барча авлодларини қириб юборишди. Султон Саидхон ўз зодагонлари билан Қашғарга кўчиб ўтиб жонини сақлаб қолади. 1516-йилда у 1543-йилда вафот этган Чалиш ва Турпан (Уйғуристон) мўғул хони Мансурхон билан сулҳ шартномаси тузади. Натижада мамлакатнинг шарқий қисми Тангритоғ жануби ва қисман шимоли, жумладан, Бай, Куча, Чалиш (Қорашаҳр), Урум (Урумчи), Турпан, Кумул, Шажоу (Дунхуан) шаҳарлари унинг давлатига қўшилди. Ушбу ХИИИ аср ўрталарида Мўғул империясининг Бешинчи Улуси деб аталадиган собиқ Уйғурия (856-1335) давлатининг собиқ ҳудудлари. Бешинчи улус дейилишининг сабаби Уйғуриянинг собиқ ҳукмдори идикут Баурчук Арт Текин Чингизхоннинг қизи Алтун Бегига уйланган. Хон 1211-йилда Чингиз томонидан унинг бешинчи ўғли деб эълон қилинган[1]
Ёркент хонлиги ва Мин сулоласи ўртасидаги муносабатлар яхши ривожланмаган эди. Мансурхоннинг муқаддас юришлари, жумладан, сариқ уйғурларга қарши уюштирилган юришлари туфайли Ёркентнинг узоқ шарқий чегаралари Буюк Хитой деворининг ғарбий томонидаги Жиаюгуан довонигача етиб борди. Сариқ уйғурлар — ёки Югурлар деб аталган 1529-йилда Мансурхоннинг муқаддас юришларидан қочиб, Минларнинг Гансу вилоятида паноҳ топган тибет буддизмига сиғинадиган уйғурлар. Бу вақтга келганда Ипак йўли савдосининг тўлиқ йўқ бўлиб кетишини ушбу юришлар билан ҳам изоҳлаш мумкин.
Султон Саид Хон қарийб 20 йиллик ҳукмронлик даврида Тангритоғдан жанубдаги Қашғардан Қумулгача келиб чиқиши ва тили бир хил бўлган барча ўтроқ ўлкаларни ягона марказлашган давлат — Ёркент хонлигига бирлаштирди. Шунингдек, Кашмир ва Болор каби тоғли ҳудудлар Ёркентхонлигига қарам бўлиб, солиқ тўлаб, "Абул Фатҳ Султон Саидхон Ғозий " номи билан кумуш ва тилла тангалар зарб қилган. Замондош адиб, дуғлат амири Мирзо Муҳаммад Ҳайдарнинг таъкидлашича, Султон Саидхон даврида зулмга асосланган ҳокимият (Мирзо Абу Бакр ҳукмронлиги) қонун ва тартиб ҳокимиятига ўзгартирилган эди. Мулкни ўғирлаш катта жиноят ҳисобланиб, қаттиқ жазога, жумладан, қатл қилишга ҳукм қилинарди. Деҳқонларга ишдан кейин асбоб-ускуналарини далада қолдириш, уй хўжаликлари эгаларига эса уйларининг эшикларини қулфламаслик тавсия этилган. Чет эллик савдогарлар исталган шаҳарга етиб келгач, юкларини тўғридан-тўғри кўчада қолдиришлари мумкин эди ва бир неча кун дам олиб, қайтиб келгач, ўз молларини қолдирган жойларида — хавфсиз ва дахлсиз ҳолатда топишлари мумкин эди.
Саидхон Ёркент хонлигидан Ҳимолай ва Қоракорам тизмаси бўйлаб чегарада жойлашган Бобурийлар империясининг асосчиси, амакиваччаси Бобур билан яқин муносабатда бўлган[2].
Султон Саидхон уюштирган ҳарбий юришлари учун баъзида Ғозий унвони билан тилга олинади[3]. Султон Саидхон ҳукмронлиги даврида хожалар таъсир доираси ошди[4].
Унинг ҳукмронлиги даврида 1527—1528-йилларда ўғли Рашид ва Мирзо Муҳаммад Ҳайдар қўмондонлигида Болорга,[5][6] 1529-йилда[7] маҳаллий аҳолининг илтимосига кўра Бадахшонга юришлар бўлган. Бу вақтда Бадахшон Бобуркасал бўлиб қолганлиги ва ўзининг тўнғич ўғли Ҳумоюн мирзони Бадахшондан (1520—1528-йилларда Бадахшонда ҳукмронлик қилган) вафот этган тақдирда вориси бўлиши учунАграга чақириб олгани ва Султон Саидхоннинг Бадахшондаги ҳуқуқларини Шоҳ Бегнинг набираси сифатида тан олгани сабабли ҳукмдорсиз қолган эди. Султон Саидхон Бадахшонга келганида, Бобурнинг кенжа ўғли Ҳиндол мирзо аллақачон Бадахшон пойтахти Зафар қўрғонида, олдиндан қўшин билан Бадахшонга жўнатилган Мирзо Муҳаммад Ҳайдар эса қалъани қамал қилаётган эди. Зафар қал’асини қамал қилиш 3 ой давом этди. Бобур Аграда Давлат кенгашини йиғди ва Бобурийлар империяси ва Яркент хонлиги ўртасидаги урушнинг олдини олиш тўғрисида қарор қабул қилинди. Ҳиндал Мирзо Аграга чақириб олинди. 1520-йилда вафот этган Бадахшон ҳукмдори Мирзо Вайсхоннинг ўғли Сулаймон Шоҳ Бадахшоннинг қонуний ҳукмдори этиб ҳокимиятга тикланди. Мирзо Вайсхон — темурий Султон Маҳмуд Мирзо ва Султон Нигорхонимнинг(Юнусхон ва Шоҳ Бегимнинг қизи) ўғли.
Ладахга экспедиция ва вафоти
Саид Хон 1532-йилда Ладах ва Кашмирга талончилик юришларини бошлади[7] Бу ҳарбий юриш ҳақидаги маълумотни Султоннинг амакиваччаси бўлган саркардаси Муҳаммад Ҳайдар Дуғлат „Тарих-и-Рашидий“ асарида ёзиб қолдирган[8].
1531-йилнинг кузида (ҳижрий 938-йил сафар ойи) Султон Саидхон Ҳайдар ва бир неча минг киши билан Ёркентни тарк этди. Султон Қорақурумни биринчи марта кесиб ўтганида оғир баландлик касаллигига дуч келди, аммо у тузалиб кетди. Бир неча ойлик юришлар давомида улар Нубра водийсини талон муваффақ бўлишди. Қиш яқинлашганда кучларни бўлишди. Султон Балтистонга жўнаб кетди; Ҳайдар Кашмирга жўнаб кетди. Балтистонда Султон меҳмондўст мусулмонлар жамоасига дуч келади, лекин уларни ўлдирди ва қул қилди. Бунинг сабаби балки улар Ёркент суннийларига душман бўлган шиалар эканлиги бўлиши мумкин. Кашмирга боришда Ҳайдар Зожи Ла яқинида Драсни эгаллашди. Кашмирда у ва унинг қўшинлари Сринагар қироли томонидан қабул қилинди. Баҳорда иккала қўшин ҳам Марюлда қайта бирлашди. Султон Ёркентга қайтишга қарор қилди, лекин у қайтишидан олдин Ҳайдарга Тибетни Ислом учун забт этишни буюрди[9][10].
Султон Саидхон Ёркентга қайтаётганда Даулат бег Олди ҳудудида вафот этгани айтилади[11][12][3]. У 1533-йилда баланд тоғда ўпка шиши туфайли вафот этди[7][13]. Генри Валтер Беллюнинг таъкидлашича, унинг ўлими Даулат Бег Олдида содир бўлган. Султоннинг ўлими ҳақидаги хабар Абдурашидхоннинг тахтга чиқишида қонли воқеаларга сабаб бўлди. Абдурашидхон Тибетдаги кучларни чақириб, Ҳайдарни сургун қилишга қарор қилди. Бу вақтга келганда Ҳайдар Барянгнинг Чангпа тибетликларига қарши бир қанча муваффақиятларга эришаётган, лекин унинг қўшинлари баландлик ва ноқулайликлардан жуда кўп жабр кўрган эди. Қўшин Ёркентга қайтганида, дастлабки бир неча минг кишилик қўшиндан ўнтадан камроқ одам қолган эди. Сургундаги Ҳайдар Бадахшондаги холасиникидан паноҳ олади. Охир-оқибат у Бобурийлар империяси томонига ўтади ва у ерда „ Тарих-и-Рашидий“ асарини ёзди[9][10].
Кейинги воқеалар
Султон Саидхондан сўнг Ёркентда 1533—1560-йилларда ҳукмронлик қилган ўғли Абдурашидхон тахтга ўтирди.
Тарихчи Мирзо Муҳаммад Ҳайдар 1546-йилда Кашмирда ёзган машҳур „Тарих-и Рашидий“ китобида мамлакатнинг шарқий қисмини „Шарқий хонлик ёки Уйғуристон“ деб атаган. Бу давлатнинг пойтахти Ёркент бўлиб, Эрон манбаларида мамлакати Саидия, мамлакати Ярканд, мамлакати Мўғулия номлари билан машҳур бўлган. Ушбу мамлакат ХВ-ХВИ асрларда Тангритоғдан шимолдаги барча Мўғул ерларини босиб олган қирғиз, қозоқ ва жунғорларнинг кўчманчи қабилалари томонидан йўқ қилинди. Мўғулларнинг авлодлари (асосан барлас, чура ва арлат қабилаларидан бўлган 5000 га яқин оила) Қошғарияга кўчиб ўтиб, маҳаллий 1 000 000 уйғур аҳолиси билан аралашиб кетишди. Мўғулларнинг 30 000 кишилик бир гуруҳи Темур авлоди Бобурга қўшилди. Ҳиндистондаги Бобурлар давлати 1529-йилда (Бобур ва Султон Саидхон Бадахшон атрофидаги масалани тинч йўл билан ҳал қилганларида) Ёркент хонлигини тан олган. Мовароуннаҳрдаги Шайбонийлар давлати эса 1538-йилда тан олади.
Балхлик тарихчи Махмуд ибн Валийнинг ёзишича, бу ўлка кейинчалик „Қашғар ва Уйғуристон“ номи билан машҳур бўлган („Баҳр ал-асрор“, „ Сирлар денгизи“, 1641-1644). Қашғар тарихчиси Муҳаммад Имин Садр Қошғарий 1780-йилда ўзининг „Босқин излари“ („ Асар ал-футуҳ“) китобида мамлакатни Уйғуристон деб тилга олган (у Мўғулистон деб атаган Жунғория ва Бағистон (Боғлар мамлакати) деб атаган Или дарёси водийсидан фарқли ўлароқ). Унинг ёзишича, бу буюк мамлакат Тангритоғдан жанубда жойлашган олтита шаҳар — Қашғар, Янгиҳисор, Ёркент, Хўтан, Оқсув (Ардабил) ва Уч Турпон (Сафидкуҳ) — Олтишаҳр деб аталадиган шаҳарлар, шунингдек, Куча, Чалиш (Қорашаҳр), Турпан ва Қумулдан иборат. Унинг сўзларига кўра, мамлакат ташқи душманлар ҳужуми туфайли эмас, балки унинг диний етакчилари хўжаларнинг шахсий амбициялари туфайли қулаган. Хожалар 1678-йилда жунғорларни таклиф қилиб, шахсий ҳокимиятга эга бўлиш мақсадида сўнгги Мўғул хонларидан бири Исмоилхонни тахтдан ағдарган оқ тоғликлар (оқ тоғликлар) ва қора тоғликлар (қора тоғликлар) бир-бирларидан нафратланадиган ва бир-бирларини ўлдирадиган икки душман гуруҳга бўлинган.
Манбалар
- ↑ Юан Ши, волуме 122 wҳич cонтаинс тҳе биограпҳй оф Баурчук Арт Текин, cомпосед ин 1370 бй оффиcиал Буреау оф Ҳисторй ин Минг Дйнастй Чина ас тҳе оффиcиал чрониcле оф Юан Дйнастй.
- ↑ Бано, Мажида (2002). „Мугҳал релатионс wитҳ тҳе Кашгҳар Кҳанате“. Проcеэдингс оф тҳе Индиан Ҳисторй Cонгресс. 63-жилд. 1116–1119-бет. ЖСТОР 44158181. „Бабур, тҳе фоундер оф тҳе Мугҳал Эмпире, анд Са'ид Кҳан wере cоусинс, анд тҳе релатионшип wас реcогнисед ин Бабу'р мемориэс. Ин а сенсе тҳе Кҳанате анд тҳе Мугҳал Эмпире wере буилт тогетҳер, тҳоугҳ тҳере cоулд бе но милитарй cооператион бетwеэн тҳе тwо, гивен тҳе ҳеигҳц оф тҳе Ҳамалаяс анд тҳе Каракорам Ранге тҳат сепаратед тҳе тwо статес.“
- ↑ 3,0 3,1 Бҳаттачаржи, Ромеш. Ладакҳ - Чангинг, ет Унчангед. Рупа Публиcатионс Пвт Лтд, 7-июн 2012-йил. ИСБН 978-8129117618. „Соме 400 еарс эарлиэр, ин ад 1527, а Ярканди инвадер, Султан Саиад Кҳан Гҳази (алсо кноwн ас Даулат Бег) оф Ярканд, бриэфлй cонқуэред Кашмир афтер фигҳтинг а баттле алонг тҳис пасс. Ҳе диэд ин 1531 ат Даулат Бег Олди (меанинг, wҳере Даулат Бег диэд) ат тҳе фоот оф тҳе Каракорам пасс, афтер ҳе wас ретурнинг фром ан унсуccессфул аттемпт то инваде Тибет.“
- ↑ Гроуссет, п. 500
- ↑ Ҳолдич, Сир Тҳомас Ҳунгерфорд. Тибет: Тҳе Мйстериоус. Фредериcк А. Стокес, 1906 — 61-бет.
- ↑ Cаcопардо, Алберто М.. Гатес оф Перистан: Ҳисторй, Религион анд Соcиэтй ин тҳе Ҳинду Куш. Иституто Италиано пер л'Африcа э л'Ориэнте, 2001 — 47-бет. ИСБН 9788863231496. „Мирза Ҳаидар wҳо лед ин 934/1527-28 ан Исламиc инcурсион инто "Балур", десcрибинг ит ас "ан инфидел cоунтрй (Кафиристан)" инҳабитед бй "моунтаинеэрс" wитҳоут анй "религион ор а cреэд" (Мирза Ҳаидар 1895: 384), лоcатед "бетwеэн Бадакҳшан анд Кашмир" (ибид.: 136).“
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Баумер, Чристопҳ. Ҳисторй оф Cентрал Асиа, Тҳе: 4-волуме сет. Блоомсбурй Публишинг, 2018. ИСБН 978-1838608675.
- ↑ Беллеw, Ҳенрй Wалтер. Тҳе ҳисторй оф Кáшгҳариа. Cалcутта: Фореигн Департмент Пресс, 1875 — 66–67-бет. „(п66) Даулат Бег Уилд... "Тҳе лорд оф тҳе Стате диэд"... (п67) Ҳйдар... wроте тҳе Тарикҳи Рашиди фром wҳич тҳесе детаилс аре деривед“
- ↑ 9,0 9,1 Коҳли, Ҳариш. Аcросс тҳе Фрозен Ҳималая: Тҳе Эпиc Wинтер Ски Траверсе фром Каракорам то Липу Лекҳ. Индус Публишинг, 2000 — 66–67-бет. ИСБН 978-81-7387-106-1. „Аccординг то Ҳ.W. Беллеw, ҳе wас но ординарй травеллер бут а греат wарриор, а партисан оф Бабур, тҳе cонқуэрор оф Фергҳана анд тҳе кинг оф Ярканд анд Кашгар.“
- ↑ 10,0 10,1 „Беллеw, Ҳенрй Wалтер (1875). "Кашмир анд Кашгҳар. А нарративе оф тҳе жоурней оф тҳе эмбассй то Кашгҳар ин 1873-74". Трубнер & Cо. пп. 95–98. Ретриэвед 3-январ 2020-йил – виа Интернет Арчиве.“.
- ↑ Алберт вон Ле Cоқ. Буриэд Треасурес оф Чинесе Туркестан: Ан Аccоунт оф тҳе Аcтивитиэс анд Адвентурес оф тҳе Сеcонд анд Тҳирд Герман Турфан Эхпедитионс. Тайлор & Франcис, 14-декабр 2018-йил — 292-бет. ИСБН 978-0-429-87141-2. „Даулат Бак Олди (тҳе роял принcе диэд ҳере), cлосе то тҳе Каракорум пасс, ис со cаллед беcаусе тҳе Султан Саид Кҳан оф Кашгар, он ҳис ретурн фром а суccессфул cампаигн агаинст Wест Тибет, диэд ҳере фром моунтаин сиcкнесс (Плате 50)“
- ↑ Ҳоwард, Неил; Ҳоwард, Катҳ (2014), „Ҳисториc Руинс ин тҳе Гя Валлей, Эастерн Ладакҳ, анд а Cонсидератион оф Тҳеир Релатионшип то тҳе Ҳисторй оф Ладакҳ анд Марюл“, ин Ло Буэ, Эрберто; Брай, Жоҳн (муҳ.), Арт анд Арчитеcтуре ин Ладакҳ: Cросс-cултурал Трансмиссионс ин тҳе Ҳималаяс анд Каракорам, 68–99-бет, ИСБН 9789004271807: "Wҳен ҳис Кҳан деcидед то ретурн ҳоме беcаусе оф илл ҳеалтҳ, леавинг Мирза Ҳаидар то дестрой „тҳе идол темпле оф Урсанг (и.э. Лҳаса)“, ҳе „сет оут фром Марюл ин Тибет, фор Ярканд“. Ҳе „cроссед тҳе пасс оф Сакри“, wҳич муст бе тҳат абове Сакти (нот тҳе Кардунг пасс ас Элиас анд Росс суггест), десcендед то Нубра анд диэд ат а cампинг плаcе намед Даулат Бег Улди wҳич ис тwо-анд-а-ҳалф ҳоурс белоw тҳе Каракорам Пасс."
- ↑ Расулй-Палеcзек, Габриэле. Cентрал Асиа он Дисплай: Проcеэдингс оф тҳе ВИИ Cонференcе оф тҳе Эуропеан Соcиэтй фор Cентрал Асиан Студиэс Кацчниг: . ЛИТ Верлаг Мüнстер, 2005 — 29-бет. ИСБН 978-3-8258-8586-1. Қаралди: 2-январ 2020-йил. „Он тҳе 16тҳ дҳу-л-ҳидджжа 939/Жулй 9тҳ, 1533, он тҳе wай баcк фром cампаигн ин Минор Тибет (Ладакҳ) тҳе фоундер оф тҳе Могҳулийя-Чагҳатаид стате ин Эастерн Туркестан, Султан Саид-кҳан диэд.“
Адабиётлар
- Мирзо Муҳаммад Ҳайдар Дуглат. Тарих-и-Рашидий. Элиас ва Денисон Росс томонидан таржима қилинган ва таҳрирланган (Лондон, 1898)
- Маҳмуд ибн Валий. „Баҳр ал-асрор“ (Сирлар денгизи). 1641—1644-йилларда Балхда 7 жилдда ёзилган. Балх асл матнидан Б. Аҳмедов таржима қилган. (Тошкент, 1977)
- Муҳаммад Имин Садр Қошғарий. Асор ал-футуҳ (Босқин излари). Асл қўлёзма (ҳеч қачон нашр этилмаган, 1780-йилда Самарқандда уйғур тилида сургун қилинган муаллиф томонидан ёзилган) Ўзбекистон Фанлар Академиясининг 753-рақамли, Тошкент шаҳридаги, Ўзбекистон.
- Кутлуков, М. Шарқий Туркистонда мўғуллар ҳукмронлиги. (Москва, Наука, 1970)
- Қутлуков, М. Ёрканд давлатининг вужудга келиши ҳақида. (Алмати, Гйм, 1990)