Surxon-Sherobod vodiysi sahifasining manbasini koʻrish

{{maʼnolari|Surxon (maʼnolari)}}'''Surxon-sherobod vodiysi''' - [[Oʻrta Osiyo]]ning [[janub|janubi]]dagi [[togʻ|tog]] oraligʻi [[vodiy]]si. Asosan, [[Oʻzbekiston]]da, shimoliy sharqiy qismigina [[Tojikiston]]ga qaraydi. Hududining chekka qismlari baland togʻlar bilan oʻralgan (jan. bundan mustasno), oʻrta qismi [[shimol|shimoli]]dan janubi-ga nishab [[tekislik (maydon)|tekislik]].

Vodiy [[tektonik harakatlar]] natijasida vujudga kelgan. [[Alp burmalanishi|Alp]] [[togʻ hosil boʻlishi]] [[jarayon]]ida ([[neogen]] va [[toʻrtlamchi sistema|toʻrtlamchi davr]]) qadimgi geologik [[dengiz]] oʻrnida ulkan togʻ tizmalari va togʻ oraligʻi vodiylari paydo boʻlgan. Togʻlardan oqib tushgan [[daryo]]lar [[oʻzan]]larini tobora kengaytirib va chuqurlashtirib borishi natijasida turli geologik davrlarga mansub [[tub jinslar]]i ochila borgan, choʻkmalar esa akkumulyativ jinslar bilan tuldirilgan. Vodiyning hozirgi [[morfologiya|morfologik]] [[tuzilma|tuzilishi]]da [[Yer]]ning ichki ([[endogen jarayonlar|endogen]]) kuchlari bilan birga tashqi kuchlar — [[oqar koʻl|oqar]] [[suv]], [[shamol]], [[nurash]] va h.k.ning taʼsiri ham katta boʻlgan.

Vodiy mustaqil 2 dare vodiysi — [[Surxondaryo (daryo)|Surxon]] va [[Sheroboddaryo|Sherobod]] vodiylaridan tashkil topgan. Har ikkala vodiy meridianal yoʻnalishga ega. Surxon vodiysi birbiriga teng [[Qoratogʻdaryo|Qoratog]] va [[Toʻpolondaryo|Toʻpolon]] vodiylari bilan boshlanadi. [[Hisor tizmasi]] [[muzlik]]laridan (bal. 4000 m chamasi) boshlanadigan bu vodiylarning [[uzunlik|uz.]] 100&nbsp;km dan ortadi. Vodiylar boshlanishida tor boʻlib, tekislikka tomon kengaya boradi. Ular Krratogʻ va Sarijoʻy [[qishloq|qishlok]]laridan keyin keng tekisliklar boʻylab davom etib, Oqostona qishlogʻi yonida ([[mutlaq balandlik|mutlaq balandligi]] 5556 m) oʻzaro tutashadi va Surxon vodiysi [[nom]]ini oladi.

Jan., janubigʻarbiy yoʻnalishda 196&nbsp;km ga choʻzilgan Surxon vodiysi [[Termiz]] [[shahar|sh.]] yaqinida (mutlaq balandligi 302 m) [[Amudaryo]] vodiysiga tutashib ketadi. Surxon vodiysida birbiridan yaqqol ajralib turadigan 4 tagacha [[allyuviy|allyuvial]] [[terrasa]] (koʻhna [[qayir]]) bor.

Sherobod vodiysi Chakchar va [[Boysuntogʻ|Boysun togʻlari]] tarmoqlarining tugunidan (mutlaq balandligi 3700 m) boshlanadi. [[Archazor|Archa oʻrmonlari]] bilan qoplangan togʻlar orasvdan Quyi Mochay kishlogʻigacha janubi-gʻarbiy yoʻnalishda davom etadi. Sherobod vodiysi quyi tomon kengayib, avval Boysun togʻlarini, soʻngra [[Sherobod-Sariqamish qirlari|Sherobod Sariqamish qator tepalarini]] kesib oʻtadi. Togʻlar orasida 175&nbsp;km ga choʻzilgan bu vodiy [[Sherobod]] sh. yaqinida (mutlaq balandligi 444 m) keng tekislikka aylanadi va yana 40&nbsp;km ga davom etadi.

S Surxon-Sherobod vodiysining tekislik qismi qariyb 200&nbsp;km boʻlib, shimolidan janubi-ga tomon pasayib va kengayib boradi. Vodiyning nishabi oʻrta qismida 1&nbsp;km da 1 m, yuqori va quyi qismlarida kamroq. Vodiyning tekislik qismi [[ekin maydoni|ekin maydonlari]]ga aylantirilgan.

S.Surxon-Sherobod vodiysi oʻziga xos geografik oʻrni, [[relyef]]i va [[iqlim|iqiim]]i bilan oʻrta Osiyoning boshqa geografik rayonlaridan birmuncha farq qiladi.

Iqlimi [[kontinental iqlim|kontinental]] [[subtropik mintaqalar|subtropik]]: [[qish]]i qisqa va iliq, [[yoz]]i uzoq, [[issiqlik|issiq]]. Relyefining xilmaxilligi [[temperatura]] rejimi va [[yogʻinlar]] [[taqsimot]]iga keskin taʼsir koʻrsatadi. Vodiyning eng issiq rayonlari uning janubiy qismlarida. Yillik oʻrtacha temperatura Sherobodda 18°, Termizda 17,4°. Oʻzbekistondagi eng yuqori temperatura ham shu yerda (Termizda 49,5°) qayd qilingan. Vodiyda yuqoriga tomon [[havo]] temperaturasi orta boradi: yillik oʻrtacha temperatura [[Denov]]da 15,6°, [[Boysun]]ning togʻli qismida 14,5°. Mutlaq balandlik 1200 m dan past joylarda [[yanvar]]

ning oʻrtacha temperaturasi 0° dan yuqori. Issiq [[kun]]lar S.Surxon-Sherobod vodiysida erta kelib uzoq davom etadi. [[Iyul]] [[oy (vaqt birligi)|oy]]ining oʻrtacha temperaturasi tekislik qismida 28—32°, mutlaq balandligi 2500 m dan yuqori togʻli qismlarida bu davrda oʻrtacha temperatura 17— 18° dan pasaymaydi. Yogʻinning yil davomidagi taqsimlanishi relyefga, shuningdek, nam [[havo massasi|havo massalari]]ning yoʻnalishiga qarab turlicha. Yillik oʻrtacha yogʻin vodiyning quyi qismida 130–150&nbsp;mm boʻlsa, Denovda 360&nbsp;mm, Boysunda 445&nbsp;mm, Sangardakda 790&nbsp;mm.

SSH.v.ni togʻlardan boshlanadigan dare va soylar suv bilan taʼminlaydi. Yirik daryolari: Surxondaryo (irmoqlari Qoratogʻ, Toʻpolondaryo, [[Sangardakdaryo]], [[Xoʻjaipok]]) va Sheroboddaryo (irmoqdari Shoʻrob, Sayrob, Maydon). Daryolarning asosiy suv sarfi martiyun oylariga (60% dan ortiq) toʻgʻri keladi. Daryolar suv sarfini tartibga solish maqsadida Janubiy Surxon, [[Uchqizil suv ombori|Uchqizil]], Degrez [[suv ombori|suv omborlari]] barpo qilingan.

Katta [[zaxira]]larga ega boʻlgan [[yer osti suvlari]] ham muhim [[suv]] [[manba]]laridir. Hozirgi vaqtda [[artezian suvlari]] va [[koriz]] [[quduq]]lari suvidan qisman qishloqlarni toza suv bilan taʼminlashda, ekin maydonlari va [[chorva]] [[mol]]larini [[sugʻorish]]da foydalanilmoqda.

S.Surxon-Sherobod vodiysining togʻli va togʻoldi zonalari suv bilan yetarli miqdorda taʼminlangan. Biroq keng tekislik qismida suv tanqisligi kuzatiladi. Vodiyning [[tabiiy geografiya|tabiiy geografik]] sharoitidagi farqlar, uning [[tuproq]]lari, [[fauna|hayvonot]] va [[flora|oʻsimlik dunyosi]]ning geografik tarqalishida ham aks etgan. Vodiyning tekislik qismida pastdan yuqoriga tomon [[taqir tuproqlar|taqirsimon]], tipik [[boʻz tuproqlar]] hamda qumoq, [[shoʻrxoklar|shoʻrxok]] tuproq tiplari birbiri bilan oʻrin almashinib boradi. Yogʻin kam tushadigan bunday yerlarda [[yantoq]], [[shuvoq]], [[shoʻra]], burgan, [[yulgʻun]], turli xil [[efemeroidlar|efemeroid oʻsimliklar]] keng tarqalgan.

Allyuvial [[botqoqi tuproqlar|botqoq tuproqli]] daryo terrasalari va keng qayirlar, asosan, [[qamish]], [[qiyoq]], [[qoʻgʻa]], [[ajriq]], [[miya]] kabi [[oʻt]]lar, [[tol]], turangʻil, [[jiyda]], patta, yulgʻun kabi [[daraxt]][[buta]]dan tashkil topgan [[toʻqay]]lar, changalzorlar bilan band. Asosan, tipik boʻz tuproqlar keng tarqalgan [[adirlar|adir]] va togʻ oldi zonasida (mutlaq balandligi 500–1200 m) nixatak, [[qashqarbeda]], [[betaga]], qoʻzigul, [[lolaqizgʻaldoq]], [[ismaloq]], [[qoʻngʻirbosh]], [[chalov]], [[naʼmatak]] kabi turli efemeroid [[oʻt]] va [[buta]]simon oʻsimliklar oʻsadi. Togʻli qismida boʻz va jigarrang tuproq turlari keng tarqalgan. Bu tuproqdarda yovvoyi [[arpa]], [[kiyikoʻt]], togʻ [[lola]]si, [[kovrak|kavrak]], sernam yerlarda qamish, yulgʻun, butasimonlardan [[doʻlana]], [[naʼmatak]], yovvoyi [[bodom]], [[olcha]], [[olma]], yovvoyi [[tok (ekin)|tok]] kabilar aralash holda oʻsadi. Oʻrtacha balandlikdagi togʻ zonasida (1700–1300 m) arpa, lista, [[yongʻoq]], [[irgʻay]], [[zarang]]lar katta maydonlarni egallaydi. Undan yuqorisini esa [[subalp mintaqa|subalp]], [[alp mintaqasi|alp]] [[oʻtloq]]lari egallagan.

S.Surxon-Sherobod vodiysining xayvonot dunyosi qam xilma-xil. [[Boʻri]], [[tulki]], [[chiyaboʻri]], [[qobon]], [[quyon]] barcha mintaqalarga xos. Faqat togʻ va togʻ oldi zonalarida uchraydigan nodir [[kiyiklar|kiyik]], [[ayiq]], [[boʻrsiq]] kabi [[hayvonlar]]ning soni tobora kamayib bormoqda. [[Qargʻa]], [[chumchuq]], [[chugʻurchuqlar|chugʻurchiq]], [[soʻfitoʻrgʻay]], [[loyxoʻraklar|loyxoʻrak]], [[oʻrdak]], [[bulbul]], [[chil]], [[kalxatlar|kalxat]], [[lochin]], [[burgut]] kabi [[qushlar]] vodiyning hamma joyida uchraydi. [[Sudralib yuruvchilar|Sudraluvchilar]]dan [[kaltakesaklar]] va [[ilonlar]], [[toshbaqalar|toshbaqa]]; [[kemiruvchilar]]dan [[yumronqoziq]], [[sugʻurlar|sugʻur]], [[dala sichqonlari]], boshqa hayvonlardan [[tipratikanlar|tipratikan]], [[jayralar|jayra]], [[baliqlar|baliklar]]dan [[sazan]], [[zogʻora baliq|zogora baliq]] yashaydi.


{{OʻzME}}    


{{chala}}

[[Turkum:Oʻrta Osiyo]]
[[Turkum:Tojikiston vodiylari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston vodiylari]]