Суши (японча: すし, 寿司, 鮨, 鮓?) — сиркаланган гуруч, шакар, одатда хом денгиз масаллиқлари, сабзавот ва бошқа масаллиқлардан тайёрланадиган махсус таом. Сушининг ҳар хил турлари мавжуд, лекин уларнинг орасида умумий бир жиҳат бу суши гуручидир (японча: しゃり, шари?) ёки (японча: 酢飯, сумеши?)[1].

Суши
Асосий компонентлари

Замонавий суши ихтирочиси 1824-йилда Эдо даврида (1603-1867) денгиз маҳсулотлари қўлда сиқилган сиркали гуручга солиб, нигири-зуши ихтиро қилган Ҳаная Ёҳей эканлигига ишонилади. Бу Эдо давридаги чōнин синфининг тез тайёрланадиган таоми эди[2][3][4].

Суши анъанавий равишда ўрта донли оқ гуручдан тайёрланади, аммо уни жигарранг гуруч ёки майда донли гуруч билан тайёрлаш мумкин. Кўпинча калмар, илон балиқ, сариқ қуйруқ, қизил икра, оркинос ёки қисқичбақа гўшти каби денгиз маҳсулотлари билан тайёрланади. Сушининг кўп турлари вегетариан таом ҳисобланади. Кўпинча занжабил, васаби ва соя соуси билан дастурхонга тортилади. Даикон турп ёки майдаланган даикон (такуан) таом учун машҳур ёндош таом ҳисобланади.

Сушини баъзан сашими билан ҳам адаштиришади[5].

Тарихи

Президент Барак Обама ва Бош вазир Синдзо Абе Сукиябаши Жирода
Ҳиросиге тайёрлаган суши

Бир вақтнинг ўзида бир неча ой давомида ферментланган гуручда сақланадиган нарезуши деб номланувчи таом япониялик гуручни хом балиққа қўллаш амалиётига дастлабки таъсирлардан бири сифатида тилга олинган[6]. Балиқ гуруч сиркаси, туз ва гуруч билан ферментланган, ундан кейин гуруч ташлаб юборилган.

Фақат Эдо даврига қадар (1603-1868) янги балиқ сиркаланган гуруч ва нори билан истеъмол қилинган. Бугунги нигиризушининг ўзига хос услуби Эдода (замонавий Токио) 1820 ёки 1830-йилларда машҳур бўлди. Нигиризуши келиб чиқиши ҳақидаги кенг тарқалган ҳикоялардан бирида у 1824-йилда Рёгокудаги дўконида суши тайёрлаш усулини ихтиро қилган ёки такомиллаштирган ошпаз Ҳаная Ёҳей (1799–1858) билан боғлиқ[7]. Таом дастлаб Эдомаэ зуши деб номланган, чунки у Эдо-маэ (Эдо ёки Токио кўрфази) дан янги тутилган балиқлардан фойдаланган; Эдомаэ нигиризуши атамаси бугунги кунда ҳам, таркибий қисмларининг келиб чиқишидан қатъи назар, сифатли суши учун қўшимча сўз сифатида ишлатилади[8][9].

Оксфорд инглиз луғатида тасвирланган инглиз тилида суши ҳақида энг қадимги ёзма эслатма 1893-йилдаги „А Жапанесе Интериор“ китобида бўлиб, у ерда суши „балиқ, денгиз ўти ёки бошқа хушбўй ҳидли совуқ гуручдан тайёрланган рулет“ сифатида тилга олинади[10][11]. Суши ҳақида аввалроқ Жамес Ҳепбурннинг 1873-йилдаги японча-инглизча луғатида[12] ва 1879-йилда Нотес анд Қуэриэс журналида япон пазандалиги ҳақидаги мақолада эслатиб ўтилган.

Турлари

Суши лаганда

Сушининг барча турларининг умумий таркибий қисми сиркали суши гуручидир. Қўшимчалар, зираворлар ва тайёрлаш усуллари жуда хилма-хилдир[13].

Чирашизуши

Чирашизуши хом ашё билан

Чирашизуши („ちらし寿司“, баразуши деб ҳам аталади) гуручни идишга солиб, унинг устига турли хил хом балиқ ва сабзавотли гарнирлар қўйилади. Бу жуда машҳур, чунки у тез ва осон тайёрланади. У ҳар йили март ойида Ҳинамацури ва май ойида Кодомоноҳида истеъмол қилинади.

Инаризуши

Уч бўлак инаризуши

Инаризуши (稲荷寿司) одатда фақат суши гуруч солинган қовурилган тофу қопчаси. Эртакларда айтилишича, инаризуши Шинто худоси Инари шарафига номланган.

Конусли суши — бу Гавайида пайдо бўлган инаризуши тури бўлиб, у учбурчак шаклидаги абура-аге бўлагига ўралган гуруч билан бирга яшил ловия, сабзи ёки инаризуши ўз ичига олиши мумкин. У кўпинча оказу-я (япон делислари) ва бенто қутиларининг таркибий қисми сифатида сотилади[14][15][16].

Макизуши

Макизуши (巻き寿司, "ўрама суши), норимаки (海苔巻き, „нори рулети“, одатда бошқа таомлар учун ҳам қўлланади) ёки макимоно (巻物, „турли хил рулетлар“) силиндрсимон бўлак бўлиб, бамбук гиламча ёрдамида шакл берилади. Макизуши одатда нори (денгиз ўтлари) билан ўралади, лекин вақти-вақти билан юпқа омлет, соя қоғози, бодринг ёки шисо (перилла) баргларига ҳам ўралиши мумкин. Макизуши одатда олти ёки саккиз қисмга бўлинади, бу битта рулон тартибини ташкил қилади. Майда донли оқ гуруч одатда ишлатилади. Макизуши гуручида камдан кам ҳолларда ширин гуруч аралаштирилади.


Замонавий нарезуши

Фуна-зуши (нигоробуна тайёрланган нарезуши)

Нарезуши энг машҳур нави Шига префектурасининг махсус таоми сифатида тақдим этиладиган таомлардир[17]. Унда, хусусан, сазан балиқларидан тайёрланган фуна-зуши, унинг асл нусхаси нигоробуна фойдаланишни талаб қилади[18].

Нигиризуши

Нигиризуши
Бир неча турдаги нигиризуши, турли хил денгиз маҳсулотлари билан қўлда сиқилган гуруч, жумладан оркинос, илон балиғи ва денгиз гунканмаки

Нигиризуши (握り寿司, „қўлда босилган суши“) суши гуручидан иборат бўлиб, ошпаз овал шаклидаги тўпни ҳосил қилиш учун кафтлари орасига босади ва тўп устига ўралади. Одатда, бир оз васаби билан тортилади; Қўшимчалар одатда лосос, тунец ёки бошқа денгиз маҳсулотлари каби балиқлар ҳисобланади.

Ғарб услубидаги суши

Норвегиялик тадбиркор 1980-йилларда Японияга лососдан суши таркиби сифатида фойдаланишни киритган[19].

Ғарбий таъмга мос келадиган бошқа суши турлари дастлаб Калифорния рулети (қисқичбақа ёки тақлид қисқичбақа, бодринг ва авакадо билан норимаки) солиб тайёрланган. Ўшандан бери турли хил машҳур рулетлар (норимаки ва урамаки) ривожланди. „Норвегия рулети“ тамаго (омлет), қисқичбақа ва бодринг билан тўлдирилган, шисо барглари ва нори билан ўралган, норвег лосослари бўлаклари билан қопланган, лимон ва маёнез билан безатилган урамакизуши ҳам яна бир вариантидир[20].

Урамаки

Урамакизуши рулетлари

Бразилияда урамаки ва бошқа суши қисмлари ўз рецептларида крем пишлоқни ўз ичига олади. Анъанавий рецепт учун одатий бўлмаган бу мамлакатда суши тайёрлашда ишлатиладиган энг кенг тарқалган масаллиқ тури. Темаки кўпинча кўп миқдорда крем пишлоқни ўз ичига олади ва ресторанларда жуда машҳур[21].

Америка услубидаги макизуши

Камалакли рулет, урамаки, жумладан, қисқичбақалар темпураси, қизил икра, авакадо, манго, гуруч билан аралаштирилган тобико

Озиқ-овқат ва фармацевтика идораси қоидаларига кўра, Қўшма Штатларда тақдим этилган хом балиқлар паразитларни ўлдириш учун дастурхонга тортилишдан олдин музлатилиши керак[22].

Рулетлар кўпинча буюртма асосида тайёрланганлиги сабабли, мижознинг керакли масаллиқларни аниқ белгилаши одатий ҳол ҳисобланмайди (масалан, қизил икра рулети, бодринг рулети, авакадо рулети, оркинос рулети, қисқичбақалар ёки оркинос темпура рулети ва бошқалар). Суши рулетлари ёки роллари номлари:

Суши рулетининг номи Таъриф
Аляска Таркибида дудланган қизил икра билан ёки ташқи томондан қатламга эга Калифорния рулетининг варианти[23].
Бостон Қисқичбақа ўрнига оқ балиқ билан урамаки Калифорния рулети [24]
Британия Колумбияси Грилда ёки мангалда пиширилган қизил икра териси, бодринг, ширин соус, баъзан гўштли ролл. Бундан ташқари, баъзан Канаданинг Британия Колумбиясидан ташқарида қизил икра тери роллари деб ҳам аталади[25].
Калифорния Авакадо, кани кама (тақлид қисқичбақа/ қисқичбақа таёқчаси) (шунингдек, „премиум“ навларда ҳақиқий қисқичбақа ҳам бўлиши мумкин), бодринг ва тобико бўлган рулон, кўпинча урамаки (ташқи томони гуруч, ички томони нори билан)[26].
Динамит Сариқ қуйруқ (ҳамачи) ёки қисқичбақа темпураси ва ловия новдалари, сабзи, авакадо, бодринг, чили, аччиқ маёнез ва гўшт каби масаллиқларни ўз ичига олган ролл[27].
Гавайи шōю оркинос (консерваланган), тамаго, канпйō, камабоко ва ўзига хос қизил ва яшил ҳана эби (қисқичбақа кукуни) ўз ичига олган ролл[28].
Манго Авакадо, қисқичбақа гўшти, темпура қисқичбақаси, манго бўлаклари ва устига қаймоқли манго пастаси билан тўлдирилган ролл[29].
Мичиган Аччиқ оркинос, эритилган гуруч, аччиқ соус, авакадо ва суши гуруч каби пломбаларни ўз ичига олган ролл. Аччиқ оркинос роллининг ўзгариши[30].
Ню-Мексико Ню-Мексикода пайдо бўлган ролл; Ню-Мексико яшил чили (баъзан темпура қовурилган), терияки соуси ва гуручни ўз ичига олади[31][32]. Баъзан давлат ичида оддийгина „яшил чили (темпура) ролл“ деб аталади[33][34].
Филаделфия Хом ёки дудланган лосос, қаймоқли пишлоқ (номи Филаделфия крем пишлоқини билдиради), бодринг ёки авакадо ёки пиёздан иборат ролл[35].
Камалак Калифорниялик урамаки ролли бир нечта балиқ турлари (одатда сариқ қуйруқ, оркинос, қизил икра, снаппер, оқ балиқ, илон балиғи ва бошқалар) ва унга ўралган авакадо[36].
Сиэтл Бодринг, авакадо, қаймоқли пишлоқ ва хом ёки дудланган қизил икрадан иборат ролл[37].
Аччиқ оркинос Срирача маёнези билан аралаштирилган хом оркинос
Ўргимчак Қовурилган юмшоқ қисқичбақа ва бодринг, авакадо, даикон ниҳоллари ёки марул, гуруч ва баъзан аччиқ маёнез каби бошқаларни ўз ичига олган ролл[38].
Суши буррито Қўшма Штатлардаги бир қатор „суши буррито“ ресторанларида таклиф қилинадиган катта, мослаштирилган ролл[39].

Суши тайёрлашда ишлатиладиган идишлар

Тайёрлаш учун асбоблар
Идиш Таъриф
Фукин Дастурхон
Ҳангири Гуруч бочкаси
Ҳочо Ошхона пичоқлари
Макису Бамбукдан ясалган тўшама
Рёрибаши ёки саибаши Пишириш таёқчалари
Шаможи Ёғочдан ясалган гуруч идиши
Макиякинабе Тўртбурчак омлет идиши
Ошизушиҳако Ошизуши тайёрлаш учун ишлатиладиган қолип

Галерея

Манбалар

  1. ↑ „Суши - Ҳоw-То“ (эн-УС). ФинеCоокинг (1998-йил 1-май). 2019-йил 4-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 4-ноябр.
  2. ↑ „Тҳе Мйстериэс оф Суши - Парт 2: Фаст Фоод“. Тоё Кеизаи (2015-йил 23-май). 2017-йил 9-сентябрда асл нусхадан архивланган.
  3. ↑ „Wҳен Суши Беcаме а Неw Фаст Фоод ин Эдо“. Ниппон.cом (2020-йил 22-декабр). 2021-йил 18-январда асл нусхадан архивланган.
  4. ↑ „Суши“. Ниҳонбаши. 2021-йил 28-декабрда асл нусхадан архивланган.
  5. ↑ „Сашими вс Суши – Дифференcе анд Cомпарисон | Диффен“ (эн). www.диффен.cом. 2019-йил 5-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 5-июн.
  6. ↑ Леэ, Черл-Ҳо. Фиш ферментатион течнологй (Энглиш). Токё: Унитед Натион Университй Пресс, 1993. ОCЛC 395550059. Қаралди: 2021-йил 17-июн. 
  7. ↑ Бестор, Тҳеодоре C.. Цукижи: Тҳе Фиш Маркет ат тҳе Cентер оф тҳе Wорлд, 2004-07-13 — 141-бет. ИСБН 9780520923584. 
  8. ↑ Лоwрй, Даве. Тҳе Cонноиссеур'с Гуиде то Суши. РеадҲоwЁуWант.cом, 2010 — хвии-бет. ИСБН 978-1458764140. Қаралди: 2020-йил 1-ноябр. „А нуггет оф риcе wас сеасонед wитҳ винегар анд топпед бй а сливер оф сеафоод фреш фром тҳе бай тҳат wас онлй а феw блоcкс аwай. Тҳат ис wҳй а сйнонйм фор нигири суши ис Эдомаэ суши: Эдомаэ ис "ин фронт оф Эдо", и.э., тҳе бай.“ 
  9. ↑ Моурицен, Оле Г.. Суши: Фоод фор тҳе Эе, тҳе Бодй анд тҳе Соул. Спрингер, 2009 — 17-бет. ИСБН 978-1441906182. Қаралди: 2020-йил 1-ноябр. „Эдомаэ-зуши ор нигири-зуши? Нигири-зуши ис алсо кноwн ас Эдомаэ-зуши. Эдомаэ реферс то тҳе смалл бай ин Эдо ин фронт оф тҳе олд палаcе тҳат стоод он тҳе саме сите ас тҳе пресент-дай империал преcинcт ин Токё. Фреш фиш анд шеллфиш cаугҳт ин тҳе бай wере усед лоcаллй то маке суши, wҳич wас кноwн ас Эдомаэ-зуши. Ит ҳас, ҳоwевер, беэн манй еарс синcе тҳесе wатерс ҳаве беэн а соурcе оф сеафоод. Ноw тҳе эхпрессион Эдомаэ-зуши ис эмплоед ас а сйнонйм фор ҳигҳ қуалитй нигири-зуши.“ 
  10. ↑ "Суши", Охфорд Энглиш Диcтионарй, Сеcонд эдитион, 1989; онлине версион Деcембер 2011. Аccессед 23 Деcембер 2011.
  11. ↑ Баcон, Алиcе Мабел. А Жапанесе интериор. Ҳоугҳтон, Миффлин анд Cомпанй, 1893 — 271-бет. „п. 271: "Суши, а ролл оф cолд риcе wитҳ фиш, сеа-wеэд, ор соме отҳер флаворинг" п. 181: "Wҳиле wе wере wаитинг фор мй лорд анд мй ладй то аппеар, доместиcс сервед ус wитҳ теа анд суши ор риcе сандwичес, анд тҳе еар-олд бабй wас броугҳт ин анд эхҳибитед." п. 180: "Алл тҳе суши тҳат И ҳад беэн унабле то эат wере сент оут то мй курума, неатлй доне уп ин wҳите папер."“ 
  12. ↑ Жамес Cуртис Ҳепбурн, Жапанесе–Энглиш анд Энглиш–Жапанесе диcтионарй, Публишер: Рандолпҳ, 1873, 536 пагес ( паге 262)
  13. ↑ Каwасуми, Кен. Тҳе Энcйcлопедиа оф Суши Роллс. Грапҳ-Ша, 2001. ИСБН 978-4-88996-076-1. 
  14. ↑ Анн Кондо Cорум, Этҳниc Фоодс оф Ҳаwаии (2000). Бесс Пресс: п. 54.
  15. ↑ Жоан Намкоонг, Го Ҳоме, Cоок Риcе: А Гуиде то Буйинг анд Cоокинг тҳе Фреш Фоодс оф Ҳаwаии (2001). Несс Пресс: п. 8.
  16. ↑ Жоан Намкоонг, Фоод Ловер’с Гуиде то Ҳонолулу (2006), Бесс Пресс, п. 37.
  17. ↑ Стеинкраус, Кеитҳ Ҳ.. Cомпарисон оф Ферментед Фоодс оф тҳе Эаст анд Wест. Унитед Натионс Университй Пресс, 1993 — 132-бет. ИСБН 9788970530031. Қаралди: 2018-йил 16-март. : „стилл беинг продуcед прототйпиcал форм.. ароунд Лаке Биwа“.
  18. ↑ Ҳоскинг, Ричард (1998), „Фром Лаке анд Сеа. Голдфиш анд Мантис Шримп Суши“, Фиш: Фоод фром тҳе Wатерс, Охфорд Сймпосиум: 160–161, ИСБН 978-0-9073-2589-5, 2021-01-10да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2018-03-16
  19. ↑ Жианг, Жесс. „Ҳоw тҳе Десперате Норwегиан Салмон Индустрй Cреатед а Суши Стапле“. Алл Тҳингс Cонсидеред. НПР (2015-йил 18-сентябр). 2019-йил 24-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 19-сентябр.
  20. ↑ „Норwай Ролл оф Умегаока Суши Но Мидори Соҳонтен Шибуя“. 2016-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 9-май.
  21. ↑ „Традиçãо Х модернидаде на cомида жапонеса | О ТЕМПО“. www.отемпо.cом.бр. 2021-йил 17-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 17-июн.
  22. ↑ Жулиа Москин. „Суши Фреш Фром тҳе Деэп. .. тҳе Деэп Фреэзе“. Неw Ёрк Тимес (2004-йил 8-апрел). 2014-йил 6-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 23-декабр. „Мост wоулд бе эвен море сурприсед то леарн тҳат иф тҳе суши ҳас нот беэн фрозен, ит ис иллегал то серве ит ин тҳе Унитед Статес. Фоод анд Друг Администратион регулатионс стипулате тҳат фиш то бе эатен раw – wҳетҳер ас суши, сашими, севиче, ор тартаре – муст бе фрозен фирст, то килл параситес.“.
  23. ↑ „Аласка Ролл“. Суши Сама. 2013-йил 18-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-декабр.
  24. ↑ „Бостон Ролл Реcипе“. Суши Энcйcлопедиа. 2014-йил 9-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 15-октябр.
  25. ↑ „Wҳат ис а БC Ролл?“. Тҳе Суши Индех. 2014-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-декабр.
  26. ↑ „Cалифорниа Ролл“. Суши Сама. 2013-йил 18-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-декабр.
  27. ↑ „Дйнамите Ролл Реcипе“. Жапанесе Суши Реcипес. 2013-йил 13-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-декабр.
  28. ↑ Фрисч. „Жапанесе анд Wестерн Тйпес оф Суши“. Фоод Сервиcе Wареҳоусе. 2013-йил 15-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-декабр.
  29. ↑ Де Лаурентиис. „Cраб, Авоcадо анд Манго Ролл“. Фоод Нетwорк. 2013-йил 19-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-декабр.
  30. ↑ „Мичиган Ролл Реcипе“. Тҳе Суши Энcйcлопедиа. 2014-йил 17-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-декабр.
  31. ↑ Ромеро. „Греэн чиле проминентлй феатуред ин суши ролл“. КРҚЕ (2015-йил 13-июл). 2016-йил 6-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 16-май.
  32. ↑ Гардуñо. „И Лове Суши – Албуқуэрқуэ, Неw Мехиcо“. Гил'с Тҳриллинг (Анд Филлинг) Блог (2011-йил 29-октябр). 2016-йил 10-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 16-май.
  33. ↑ „Суши ордер форм“. Жапанесе Китчен Албуқуэрқуэ. 2016-йил 1-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 16-май.
  34. ↑ „Суши ордер форм“. Нагоми Рестаурант АБҚ. 2016-йил 2-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 16-май.
  35. ↑ „Пҳиладелпҳиа Ролл Реcипе“. Суши Энcйcлопедиа. 2016-йил 28-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-декабр.
  36. ↑ „Раинбоw Ролл Реcипе“. Суши Энcйcлопедиа. 2013-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-декабр.
  37. ↑ „Спиcй Сеаттле Туна Роллс“. Бон Аппетит (2011-йил 12-июл). 2014-йил 7-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-декабр.
  38. ↑ Моонен. „Спидер Ролл“. Фоод Нетwорк. 2013-йил 17-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 11-декабр.
  39. ↑ Кеарнс, Ландесс. „Суши Бурритос Прове Ёу Реаллй Cан Ҳаве Ит Алл“. Ҳуффингтон Пост (2015-йил 19-июн). 2017-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 14-май.