Тагетес эреcта, ацтек мариголди, мексикалик мариголд, катта мариголд, cемпазúчитл ёки cемпасúчил,[1] — гулли ўсимликларнинг Тагетес туркумига мансуб ўсимлик. Америка қитъасида келиб чиққанига қарамай, у кўпинча Африка мариголд деб аталади[2]. Мексикада бу ўсимлик Мексика, Мичоаcан, Пуэбла ва Веракрус штатларида ёввойи табиатда учрайди.

Тагетес эреcта
Илмий таснифлаш
Ўсимликлар
Юксак ўсимликлар
Гулли ўсимликлар
Икки уруғпаллалилар
Астеридс
Астералес
Астераcеаэ
Тагетес
Т. эреcта
Бинар номи
Тагетес эреcта

Синонимлар
Лист
  • Тагетес cорймбоса Сwеэт
  • Тагетес эрнстии Ҳ.Роб. & Ниcолсон
  • Тагетес эхcелса Соуле
  • Тагетес ҳетероcарпҳа Рйдб.
  • Тагетес мажор Гаэртн.
  • Тагетес патула Л.
  • Тагетес ремотифлора Кунзе
  • Тагетес тенуифолиа Миллсп.

Азтеклар ёввойи ўсимликни йиғиб, уни дори ва маросимларда безак сифатида ишлатиш мақсадида етиштиришган. У кенг кўламда тижорат мақсадларида етиштирилади, кўплаб навлари безак ўсимликлари сифатида[3] ишлатилади[4][5].

Баъзи расмийлар Тагетес патулани (франсуз мариголд) Тагетес эреcтанинг синоними деб ҳисоблашади[6].

Тавсиф

Бу баландлиги 30 дан 110 см гача бўлган бир йиллик ёки кўп йиллик ўт ўсимликИлдизи силиндрсимон, айланувчи, толали ва саёз шохланиш тизимига эга. Пўстлоғида смола каналлари бўлиб, сиқилганда хушбўй ҳид тарқатади. Барглари қарама-қарши жойлашган[7].

Гулларнинг асосий хусусияти шундаки, улар кичик бошчаларда ёки якка тўпгулларда тўпланган. Мева ва уруғлар: чизиқли 7 дан 10 гача мм узунликда, силлиқ ёки бурчакларида қаттиқ туклар билан қопланган. Ёз ва кузда давом этадиган узоқ гуллаш даврига эга. У уруғлар билан осонгина кўпаяди[8].

Тарқалиши ва ўсиш жойи

Мексикадан келиб чиққан бўлса-да, улар Марказий Америка ва Кариб денгизи, Белиз, Боливия, Колумбия, Коста-Рика, Куба, Эквадор, Салвадор, Гватемала, Гаяна, Гондурас, Ямайка, Никарагуа, Панама, Пуэрто-Рико ва Венесуэлада ҳам учрайди[9].

Ёввойи шаклда улар Балзас ҳавзасида ва Мексиканинг ғарбий қисмида ва тропик баргли ўрмонлар, тиканли ўрмонлар, булутли ўрмонлар ва қарағай эман ўрмонлари каби турли хил экотизимларда опсадилар[10].

Табиийлаштирилган тур сифатида уни Хитой, Ҳиндистон, Замбия, Зимбабве, Австралияда топиш мумкин.

Тарихи

Ботаника иллюстрацияси.

Тагетес эреcтада ҳақидаги археологик маълумотлар худди шу оиланинг бошқа турлари каби кўп эмас. Масалан, Мехико шаҳридаги Темпло Маёр қолдиқларидан топилган тутатқиларнинг кимёвий таҳлил қилиш орқали улар яуҳтли деб атаган хушбўй ўсимлик сифатида Мексикада Тагетес луcидадан фойдаланишганини аниқлаш мумкин бўлди[11]. Наҳуатлча „cемпоалхóчитл“ атамаси гулларнинг бир нечта турларини ифодалаш учун ишлатилган, улар иккаласини ҳам ўз ичига олади: Тагетес эреcта, Тагетес луcида, Тагетес патула, Тагетес лунулата, Тагетес тенуифолиа, Тагетес педунcуларис ва Тагетес элонгата. Бундай атама ишлатилганда, бу бир турнинг ва бошқа турнинг фарқланишини мураккаблаштиради, аммо Тагетес эреcта биринчи навбатда бу атама билан аталган.

Ацтек санъатида тасвирланган баъзи гулларнинг Тагетес эреcтани эканлигини аниқлаш мумкин. Темпло Маёрда топилган ваза ичида ўсимлик худоси кийган маржонларнинг бир қисми сифатида Тагетес патула ҳам тасвирланган. Испанларнинг Мексикага келиши билан Тагетес эреcтадан тантанали ва доривор фойдаланиш ҳақидаги ҳужжатли ёзувлар кўпайди, унда гул Бернардино де Саҳагун томонидан тасвирланган[12]:

Бу гуллар Cемпоалхóчитл деб аталади. Улар сарғиш, хушбўй ҳидли, кенг ва чиройли. Улар икки хил, баъзилари урғочиларни Cемпоалхóчитл деб аташади, улар катта ва чиройли, бошқалари эса Cемпоалхóчитл деб аталадиган эркаклар унчалик чиройли ва унчалик катта эмас.

Култивация

У кенг тарқалган манзарали ўсимлик бўлиб, боғдорчиликда ишлатиладиган кўплаб навлар мавжуд. „Инcа Оранге“ нави Қироллик боғдорчилик жамиятининг Боғдаги хизматлари учун мукофотига сазовор бўлди[13][14].

Тагетес эреcта

Мексикада у ўлганлар куни байрамларида, қурбонгоҳлар ва қабрларни безаш учун ишлатилади. Бироқ, қадим замонлардан бери у озиқ-овқат ва доривор мақсадларда ҳам ишлатилган.

Тагетес эреcта
Боғ марказидаги Тагетес эреcта

Фойдаланиш

Маросимлар

Унинг гули, мексикада cемпасúчил, флор де муэртос деб аталади („ўликларнинг гули“) ва ҳар 2-ноябрда Дíа де Муэртос маросимида қўлланади. Гулнинг умумий номи cемпазúчитл сўзи (шунингдек, cемпасúчил деб ёзилган) ацтек тилида, сўзма-сўз „йигирма гул“ деб таржима қилинган[15][16]. Таиланд тилида у даоРуанг [ДаоРуанг] ёки „Доw Руанг“ деб аталади, сўзма-сўз „юлдуз порлаши“ деб таржима қилинади[17]. Гулнинг хушбўй эфир мойи билан сингдирилган сув Гондурасда жасадларни ювиш учун ишлатилган ва гул ҳали ҳам қабристонларда экилади.

Дори

Қадимги даврлардан бери бу ўсимлик доривор мақсадларда ишлатилган.  Чироқилар уни сариқ бўёқ сифатида ишлатган[18]. Тагетларнинг пигментларига каротеноидлар ва лутеин киради, булар катаракт ва макула дегенерацияси каби ёшга боғлиқ кўз касалликларининг ривожланишининг олдини олиши мумкин. Баъзи тадқиқотлар коронар артерия касаллиги, юрак хуружи, иммунитет реаксияси, қарилик ва саратон касаллигининг олдини олишда унинг самарадорлигини кўрсатади. Мексиканинг баъзи минтақаларида у ошқозон оғриғи, шунингдек диарея, колит, жигар муаммолари, сафро, қусиш ва диспепсия каби овқат ҳазм қилиш касалликларида қўлланади. Ўсимликдан ичак паразитлари ва қуртларга қарши фойдаланиш мумкин, бир тадқиқот унинг антҳелминтик дори левамисолидан фарқли механизмга эга эканлигини кўрсатади[19]. Бошқа доривор таъсирлари орасида грипп, бронхит ва бурун тиқилиши каби нафас олиш касалликлари, шунингдек, гинекологик муаммоларни даволаш кабилар бор[20].

Ушбу ўсимликнинг эфир мойида антиоксидант аниқланган[21]. Пратйленчус пенетранс нематодаларига қарши энг самарали ҳисобланади.

Пазандачилик

Рай гуллари ранг ва маъза қўшиш учун салат ва бошқа овқатларда ишлатилган. Гуллар каротеноидларга бой ва шунинг учун озиқ-овқат ва озуқа пигментларини тайёрлаш учун ишлатилади[22]. Тухум сариғи ва бройлер пўстлоғининг яхши бўялишини таъминлаш учун, сариқ маккажўхори бўлмаганда, кукун ҳолида майдаланган қуритилган гул барглари парранда озуқасида ишлатилади[23]. Бу ишлар бугунги кунда ҳам қўлланилмоқда. Бундан ташқари, қисқичбақасимонларнинг рангини яхшилаш учун ишлатилади, масалан, Тинч океани оқ қисқичбақаси (Литопенаэус ваннамеи)[24].

Эфир мойлари

Гулнинг эфир мойи таркибида антиоксидантлар мавжуд[25]. Атирларга олма ҳидини бериш учун қўшилиши мумкин.

Бўёқ

Бундан ташқари, у тўқимачиликда табиий бўёқ сифатида ишлатилади[26].

Галерея

Манбалар

  1. ↑ „Тагетес эреcта | Африcан мариголд Аннуал Биэнниал/РҲС Гарденинг“.
  2. ↑ Флоридата
  3. ↑ „НC Стате Ҳортиcултуре“. 3-октабр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-ноябр 2022-йил.
  4. ↑ Флора оф Чина, Тагетес эреcта Линнаэус, 1753. 万寿菊 wан шоу жу
  5. ↑ Алтервиста Флора Италиана, Тагете эретта, Тагетес эреcта Л.
  6. ↑ „Тагетес патула“. Тҳе Плант Лист. Қаралди: 1-декабр 2018-йил.
  7. ↑ Рзедоwски, Ж.. Фанерогамиc Флора оф тҳе Валлей оф Мехиcо, 1ст, Мехиcо Cитй: Натионал Счоол оф Биологиcал Сcиэнcес, ИПН, Институте оф Биологй, 2005. 
  8. ↑ Вáзқуэз-Гарcíа, Л. М.; Вíверос-Фарфáн, И. М. Г.; Саломé-Cастаñэда, Э. (2002). „Cемпасúчил (Тагетес спп.)“. Орнаментал Пҳйтогенетиc Ресоурcес оф Мехиcо. Университй оф тҳе Стате оф Мехиcо. 28–67-бет.
  9. ↑ Вилласеñор, Р.. Cаталог оф wеэдс оф Мехиcо. Мехиcо Cитй: Натионал Аутономоус Университй оф Мехиcо, Натионал Cонсултативе Пҳйтосанитарй Cоунcил, Фунд оф Эcономиc Cултуре, 1998. 
  10. ↑ Ҳейден, Дорис (1987). Сймболисм оф cерамиcс фром тҳе Темпло Маёр. Тҳе Азтеc Темпло Маёр: А Сймпосиум ат Думбартон Оакс. Думбартон Оакс. ИСБН 9780884021490. 
  11. ↑ „Wайбаcк Мачине“. wеб.арчиве.орг (13-март 2016-йил). 13-март 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-ноябр 2022-йил.
  12. ↑ Жäгер, Эcкеҳарт Ж.. Эхcурсион флора оф Германй. Фоундед бй Wернер Ротҳмалер. Мüллер: . Берлин / Ҳеиделберг: Спрингер, Спектрум Аcадемиc Публишер, 2008 — 603-бет. ИСБН 978-3-8274-0918-8. 
  13. ↑ „РҲС Плантфиндер - Тагетес 'Инcа Оранге'“. Қаралди: 1-декабр 2018-йил.
  14. ↑ „АГМ Планц - Орнаментал“. Роял Ҳортиcултурал Соcиэтй (2017-йил июл). Қаралди: 1-декабр 2018-йил.
  15. ↑ „Дай оф тҳе Деад Флоwерс“. Cопал, Мехиcан Фолк Арт ат иц бест Онлине.. 2022-йил 1-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-апрел 2020-йил.
  16. ↑ „Мариголд: тҳе тйпиcал флоwер то cелебрате тҳе Дай оф Тҳе Деад“ (ЭН). www.флоралдаилй.cом. Қаралди: 3-апрел 2020-йил.
  17. ↑ Ху, Ли-Wеи; Wанг, Гуо-Йинг; Ян-Пинг, Ши (2011-йил май). „Чемиcал cонституэнц фром Тагетес эреcта флоwерс“. Чемистрй оф Натурал Cомпоундс. 47-жилд, № 2. 81–283-бет. дои:10.1007/с10600-011-9905-5. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  18. ↑ Этҳноботанй
  19. ↑ Пиñа-Вáзқуэз, ДМ; Маёрал-Пеñа, З; Гóмез-Сáнчез, М; Салазар-Оливо, ЛА; Ареллано-Cарбажал, Ф (18-апрел 2017-йил). „Антҳелминтиc эффеcт оф Псидиум гуажава анд Тагетес эреcта он wилд-тйпе анд Левамисоле-ресистант Cаэнорҳабдитис элеганс страинс“. Жоурнал оф Этҳнопҳармаcологй. 202-жилд. 92–96-бет. дои:10.1016/ж.жеп.2017.03.004. ПМИД 28286043.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  20. ↑ Э. Принз: „Деинг планц - Инструcтионс фор деинг, усе ин cултуре анд медиcине“ Верлаг Счwеизербарт, Стуттгарт 2009, ИСБН 978-3-510-65258-7, п 53.
  21. ↑ Олабийи, Т. И.; Э. Э. А. Оедунмаде (2007). „Мариголд (Тагетес эреcта Л.) ас интерплант wитҳ cоwпеа фор тҳе cонтрол оф нематоде песц“ (ПДФ). Африcан Cроп Сcиэнcе Cонференcе Проcеэдингс. 8-жилд. 1075–1078-бет. 2012-04-25да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2022-11-01.
  22. ↑ Ҳеузé В., Тран Г., Ҳассоун П., Лебас Ф., 2017.
  23. ↑ W. Леигҳ Ҳадден; Рутҳ Ҳ. Wаткинс; Луис W. Левй; Эдмундо Регаладо; Диана М. Риваденеира; Ричард Б. ван Бреэмен; Стевен Ж. Счwартз (1999). „Cаротеноид cомпоситион оф мариголд (Тагетес эреcта) флоwер эхтраcт усед ас нутритионал супплемент“. Жоурнал оф Агриcултурал анд Фоод Чемистрй. 47-жилд, № 10. 4189–4194-бет. дои:10.1021/жф990096к. ПМИД 10552789.
  24. ↑ Ж. Т. Понcе-Палафох; Ж. Л. Арредондо Фигуэроа; Э. Ж. Вернон Cартер (2006). „Cаротеноидс фром планц усед ин диэц фор тҳе cултуре оф тҳе Паcифиc wҳите шримп (Литопенаэус ваннамеи)“ (ПДФ). Ревиста Мехиcана де Ингениэрíа Қуíмиcа. 5-жилд, № 2. 157–165-бет. 2012-03-23да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
  25. ↑ Роса Мартҳа Пéрез Гутиéррез; Ҳелиодоро Ҳернáндез Луна; Сергио Ҳернáндез Гарридо (2006). „Антиохидант аcтивитй оф Тагетес эреcта эссентиал оил“. Жоурнал оф тҳе Чилеан Чемиcал Соcиэтй. 51-жилд, № 2. 883–886-бет. дои:10.4067/С0717-97072006000200010.
  26. ↑ Вастрад, Жёти В.; Wалмики, Леэла Н.; Гоудар, Гиридҳар (2017). „Деинг оф cоттон ярн wитҳ мариголд (Тагетес эреcта) петалс: Ан эмпҳасис он пре-треатменц анд морданц“ (ПДФ). Жоурнал оф Апплиэд анд Натурал Сcиэнcе. 9-жилд, № 2. 1282–1286-бет. дои:10.31018/жанс.в9и2.1354. Қаралди: 3 Април 2020.