Тагетес луcида – Мексика ва Марказий Америкадан келиб чиққан кўп йиллик ўсимлик. Доривор ўсимлик ва ошпазликда зиравор сифатида ишлатилади. Барглари арпабодиёнга ўхшаш ҳидга эга ва у Шимолий Америкадаги питомник савдосига шеролғин ўрнини босувчи восита сифатида кирди. Умумий номлар орасида ширин мариголд, Мексика мариголди, Мексика ялпиз мариголди, Мексика шеролғони, Техас шеролғини, периcон ва ербаниз киради.

Тагетес луcида
Ботанисчер Гартен Эрланген, Германй
Илмий таснифлаш
О'симликлар
Юксак ўсимликлар
Гулли ўсимликлар
Икки уруғпаллалилар
Астеридс
Астералес
Астераcеаэ
Тагетес
Т. луcида
Бинар номи
Тагетес луcида

Сйнонймс[1][2]
  • Тагетес анетҳина Сессé & Моc.
  • Тагетес флорида Сwеэт
  • Тагетес гиллетии Де Wилд.
  • Тагетес луcида ф. флорида (Сwеэт) Восс
  • Тагетес пинеда Ла Ллаве
  • Тагетес счиэдеана Лесс
  • Тагетес селери Рйдб.
Тагетес луcида – МҲНТ
Тагетес луcида

Тавсиф

Тагетес луcида бўйи 45–75 cм (18–30 ин) гача ўсади ва тўлиқ қуёш нурини талаб қилади[3]. Навига ёки тупроқ турига қараб, ўсимлик жуда тик бўлиши мумкин, бошқа шакллар эса кўплаб шохланмаган поялари билан бута кўринишида бўлади. Барглари чизиқсимон чўзинчоқ, узунлиги тахминан 7.5 cм (3 ин) ранги порлоқ яшил, франсуз шеролғини каби кўк-яшил эмас (Артемисиа драcунcулус вар. сатива). Ёзнинг охирида у пояларнинг учларида кичик олтин сариқ гул бошлари тўдаларини ҳосил қилади[4]. Гуллари икки жинсли (эркак ва урғочи органларга эга) ва ҳашаротлар томонидан чангланади[5].

Анъанавий фойдаланиш

Тагетес луcида ацтеклар томонидан Яуҳтли деб номланувчи тутатқи ва ёмғир худоси Тлāлоc бағишланган қурбонликда ишлатилган[6][7]. Тагетес луcида бугунги кунда ҳам асосан совуқни, ичакдаги газни ва диареяни даволаш учун чой сифатида қўлланади[8].

Археологлар майялар Тагетес луcидадан тамаки аралашмаларига қўшимча сифатида фойдаланганликларини аниқладилар[9][10].

Тагетес луcида, шунингдек, Азтеклар томонидан кўплаб таомларда қўлланган, шу жумладан шоколадли ичимликни тайёрлаш учун қўшилган ингредиэнтлардан бири бўлиб, унга аччиқ таъм берган[11]. Янги ёки қуритилган барглар шўрвалар ва соусларни хушбўйлаш учун шеролғин ўрнини босувчи сифатида ҳам ишлатилади. Қуритилган барглар ва гул бошлари ёрдамида ёқимли қизилмиянинг таъмли чой тайёрланади. Бу асосан Мексика ва Марказий Америкада тиббий мақсадларда қўлланади[12].

Гуллардан сариқ бўёқ ҳам олиниши мумкин. Ўсимлик қуритилган тутатқи сифатида ва ҳашаротларни ҳайдаш учун ишлатилади[13].

Бир тадқиқотда гулдан олинган метанол экстракти Стапҳйлоcоccус ауреус, Э. cоли ва Cандида албиcанс култураларининг ўсишига тўсқинлик қилди. Бу таъсир ултрабинафша нурлар таъсирида кучайган. Илдизлари, пояси ва барглари ултрабинафша нурлар билан нурлантирилганда ҳам худди шундай таъсир кўрсатди[14].

Фитокимё

Ўсимлик қуйидаги бирикмаларни ўз ичига олади:

Манбалар

  1. ↑ „Тагетес луcида“. Гермпласм Ресоурcес Информатион Нетwорк (ГРИН). Агриcултурал Ресеарч Сервиcе (АРС), Унитед Статес Департмент оф Агриcултуре (УСДА). Ретриэвед 2011-10-09.
  2. ↑ Тҳе Плант Лист, Тагетес луcида Cав.
  3. ↑ „Гроwинг Мехиcан Таррагон: Тагетес луcида“. Гарден Ораcле.
  4. ↑ Чристман. „#614 Тагетес луcида“. Флоридата (27-феврал 2004-йил).
  5. ↑ „Тагетес луcида - Cав.“. Планц Фор А Футуре. 2013-йил 24-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 2-ноябр.
  6. ↑ „Тагетес луcида - Мариголдс- Америcас то Аргентина“. Энтҳеологй. Қаралди: 30-август 2008-йил.[сайт ишламайди]
  7. ↑ Граулич, Мичел. Ле Саcрифиcе ҳумаин чез лес Азтèқуэс. Парис: Фаярд, 2005. 
  8. ↑ Давидоw, Жоиэ. Инфусионс оф ҳеалинг: а треасурй оф Мехиcан-Америcан ҳербал ремедиэс. Неw Ёрк: Симон & Счустер, 1999. ИСБН 0684854163. 
  9. ↑ Зиммерманн, Марио; Броwнстеин, Корей Ж.; Пантожа Дíаз, Луис; Анcона Арагóн, Илиана; Ҳуцон, Сcотт; Киддер, Баррй; Тушингҳам, Шаннон; Ганг, Давид Р. (15-январ 2021-йил). „Метаболомиcс-басед аналйсис оф миниатуре фласк cонтенц идентифиэс тобаccо михтуре усе амонг тҳе анcиэнт Мая“. Сcиэнтифиc Репорц (инглизча). 11-жилд, № 1. 1590-бет. Бибcоде:2021НатСР..11.1590З. дои:10.1038/с41598-021-81158-й. ИССН 2045-2322. ПМC 7810889. ПМИД 33452410.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  10. ↑ Ратнер. „Арчаэологисц идентифй cонтенц оф анcиэнт Маян друг cонтаинерс“ (инглизча). Биг Тҳинк (18-январ 2021-йил). Қаралди: 25-феврал 2021-йил.
  11. ↑ „Мехиcан Таррагон Тагетес луcида“. Тҳе Ҳерб Соcиэтй оф Америcа. 2020-йил 9-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 2-ноябр.
  12. ↑ Лаферриèре, Жосепҳ Э., Чарлес W. Wебер анд Эдwин А. Коҳлҳепп. 1991б.
  13. ↑ „Мехиcан Таррагон (Тагетес луcида)“. УИC Ҳеритаге Гарден.
  14. ↑ Надер, Лаура. Накед Сcиэнcе: Антҳропологиcал Инқуирй Инто Боундариэс, Поwер, анд Кноwледге. Роутледге, 1996 — 61-бет. ИСБН 978-0-415-91465-9. 
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 Биcчи, Cарло; эт ал. (4-декабр 1998-йил). „Cонституэнц оф Тагетес луcида Cав. ссп. луcида Эссентиал Оил“. Флавоур анд Фрагранcе Жоурнал. 12-жилд, № 1. Жоҳн Wилей & Сонс, Лтд. 47–52-бет. дои:10.1002/(СИCИ)1099-1026 (199701)12:1<47::АИД-ФФЖ610>3.0.CО;2-7. {{cите магазине}}: Чеcк |дои= валуэ (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  16. ↑ Cиccиó ЖФ (2004-йил декабр). „А соурcе оф алмост пуре метҳйл чавиcол: волатиле оил фром тҳе аэриал парц оф Тагетес луcида (Астераcеаэ) cултиватед ин Cоста Риcа“. Рев. Биол. Троп. 52-жилд, № 4. 853–7-бет. ПМИД 17354394. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  17. ↑ 17,0 17,1 Окун, Роналд. Пҳармаcологй & Тохиcологй Аннуал Ревиэw. Аннуал Ревиэwс, Инcорпоратед, 1977 — 656-бет. ИСБН 978-0-8243-0417-1. 
  18. ↑ Боҳм, Бруcе А.. Флавоноидс оф тҳе сунфлоwер фамилй (Астераcеаэ). Спрингер, 2007 — 597-бет. ИСБН 978-3-211-83479-4. 

С