Taktil alifbo
Тактил алифбо — тегиниш орқали кўрларни идрок этиш учун мўлжалланган ёзиш тизими. Брайл тизими ҳозирда энг оммабоп бўлиб, баъзида Ой тизими қўлланади. Тарихий жиҳатдан бошқа кўплаб шрифтлар мавжуд эди.
Хронология
Тактиле ёзувини ишлаб чиқиш ва уни ўқиш/ёзиш учун воситалар соҳасида илмий ва технологик тараққиёт ва инсон фикрининг асосий босқичлари ва ютуқларининг қисқача хронологияси ва даврийлиги:
Қоғозга ёзиш
- ИВ асрдан-бугунги кунгача сақланиб қолган энг қадимги асарлар туфайли кўрлар учун Тактиле алифбоси юнон олими теолог Дидим-Слепз томонидан ишлаб чиқилган — биринчи тингловчи ва кейин Искандария илоҳиёт мактабида мураббий (тўрт ёшида кўр болиб қолиб ва Миср ҳудудида яшаган, кейинчалик Рим империясининг бир қисми бўлган), бу рамзлар билан боғлиқ, ёғоч ўймакорлиги ёки суяк орқали ахборот юзаси[1]. Ахборот ташувчиси сифатида ихтирочи ёғоч, суяк, металлни плиталар шаклида ишлатган. Алифбо кўр ва кўрлар ўртасидаги мулоқотни осонлаштириш учун олим томонидан ишлаб чиқилган. Ўша давр жамияти ихтиронинг аҳамиятини тўлиқ баҳолашга тайёр эмас эди, бунинг натижасида технология кенг қўлланилмади ва кейинчалик йўқолди. Олимнинг шу кунгача қўллаган алифбоси етарли даражада қайта тикланмаган ва илмий жиҳатдан ўрганилмаган[2].
- 1517-йил — испан ихтирочи Сарагосалик лотин тилида суяк ва ёғоч ўймакорлиги техникасини ишлаб чиқди. Тарихий хроникадан маълумки, у ишлаб чиққан тизим кўр болаларни ўқитиш учун ишлатилган[2][3].
- 1517-йил — Сарагосалик испан ихтирочи Франсиско Лука лотин тилида суяк ва ёғоч ўймакорлиги техникасини ишлаб чиқди. Тарихий хроникадан маълумки, у ишлаб чиққан тизим кўр болаларни ўқитиш учун ишлатилган[3].
- 1554-йил — италиялик олим Героламо Кардано Межиа ғояларига ўхшаш тавсиялар тўпламини таклиф қилди[3].
- 1575-1580 — италян новатори Френсис Лука томонидан ишлаб чиқилган ва Меиа ва Кардано томонидан таклиф қилинган техникани такомиллаштирди. У ахборот ташувчиси сифатида фақат дарахтдан фойдаланган, лотин ҳарфлари манбага нисбатан ҳажми катталашган[2][3].
Рўйхат
Бўрттирма лотин алифбосига асосланган тизимлар
- Валентин Хаюй тизими курсив услубидаги релеф лотин алифбоси.
- „Учбурчак алифбоси“ Жеймс Галл Ср., ўзига хос услубдаги катта ва кичик лотин ҳарфларидан фойдаланган ҳолда. 1826-йилда кўрлар учун инглиз тилидаги биринчи китобни яратишда қўлланган.
- Эдмунд Фре тизими катта лотин ҳарфларидир.
- Жоҳн Алстон тизими катта лотин ҳарфларидир.
- Жаcоб Снидер, Жр. тизими — Гуюи ёзувига ўхшаш юмалоқ ҳарфлар. 1834-йилда АҚШда кўрлар учун биринчи китоб бўлган Марк Хушхабарининг нашрида ишлатилган.
- "Бостон лине леттер" Самуэл Ҳоwей томонидан — кичик ўткир бурчакли ҳарфлардан фойдаланган ҳолда, Галли алифбосининг аниқ таъсири билан, лекин стандарт лотин алифбосига ўхшаш.
- Пҳиладелпҳиа Лине, Жулиус Реинҳолд Фриэдландер томонидан, Элстон алифбосига ўхшаш катта ҳарфлардан фойдаланилган "Пеннсйлваниа Институтион фор тҳе Инструcтион оф тҳе Блинд"да ишлатилган. Филаделфияда.
- Wиллиам Чапин тизими (шунингдек, Пенсилваниядаги кўрлар учун таълим муассасасидан), у кичик Бостон белгиларини катта Филаделфия белгилари билан бирлаштирган (1868-йилда) Н. Б. Кнеасс, Жр., Н. Б. Кнеасс, Жр.
Ихтиёрий белгиларга асосланган тизимлар
- Томас Лукаснинг стенография ва фонетик ёзувга асосланган тизими.
- Жамес Ҳатлей Фрере тизими, Лукаснинг стенограмма тизимига ўхшаш, лекин боустропҳедон ёрдамида (жуфт ва тоқ қаторларда ёзиш йўналишини ўзгартириш).
- Неw Ёрк Поинт — Уилям Уэйт томонидан яратилган нуқтали шрифт, у бир вақтлар Брайл алифбоси билан муваффақиятли рақобатлашди.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Эванс, Мичелле ; Wҳиттакер, Андреw. Сенсорй Аwаренесс анд Соcиал Wорк. (Инглизча) — Соутҳернҳай Эаст, Эхетер: Леарнинг Маттерс Лтд, 2010. — П.37 — 160 п. — ИСБН 978-1-84445-291-0.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Ҳаннинен, Кеннетҳ А. Тҳе Ҳоризонс оф Блинднесс. (Инглизча) — Детроит, Мич.: Блинднесс Публиcатионс, 1982. — П.36 — 143 п.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Лоwенфелд, Бертҳолд. Тҳе Чангинг Статус оф тҳе Блинд: Фром Сепаратион то Интегратион. (Инглизча) — Спрингфиэлд, Илл.: Чарлес C Тҳомас, 1975. — П.46 — 336 п. — ИСБН 0-398-03189-4.