Tallin
Таллин эстонча: Таллинн | |
|---|---|
| республика аҳамиятига эга шаҳар | |
 | |
 Байроқ  Герб | |
| 59°26′0″Н 24°45′0″Э / 59.43333°Н 24.75000°Э | |
| Мамлакат | Эстония |
| Ҳукумат | |
| • Мер | Килварт Михайил[1] |
| Асос солинган | 1154-йил |
| Аввалги номлари |
Колван Ревел |
| Майдон | 1,592 км2 (615 кв ми) |
| Расмий тил(лар)и | эстон тили |
| Аҳолиси (2019) |
434 562 |
| Зичлиги | 2828,5 киши/км2 |
| Миллий таркиб | эстон (55,2%), рус(38,6%), украин(3,8%) ва бошқа (3,3%) |
| Вақт минтақаси | УТC+2 |
| Телефон коди | +372 |
| Почта индекс(лар)и | 10001—19100, 74021 |
| Автомобил коди | А;Б |
Таллинн ёки Таллин (эстонча: Таллинн) — Эстония Республикасининг пойтахти, йирик юк ташиш ва денгиз порти ҳисобланади.
Эстониянинг сиёсий, илмий, иқтисодий ва маданий маркази. Республика ҳукуматининг барча тармоқлари шаҳарда жойлашган, мамлакатнинг кўпгина олий ва ўрта махсус касб-ҳунар мактаблари жамланган.
Географияси
Таллин Шимолий Европада, Финландия кўрфазининг жанубий қирғоғида, Хелсинки шаҳридан 80 км жанубда жойлашган. Географик ва маданий жиҳатдан Шимолий Эстониянинг бир қисми. Таллиннинг энг катта кўли — Улемисте (9,6 км²). Бу шаҳарнинг ичимлик сувининг асосий манбаи. Харку кўли — иккинчи энг катта (майдони — 1,6 км²). Кўпгина йирик шаҳарлардан фарқли ўлароқ, Таллиндаги ягона муҳим дарё Пирита шаҳар марказидан узоқда жойлашган (Пирита шаҳар майдони). Унинг ҳовузи гўзал манзара туфайли ҳимояланган.
Соҳил чизиғи 46 километрни ташкил қилади. Пойтахт ичида у учта йирик яриморолни ташкил этади: Копли, Паляссааре ва Какумаэ; Тўртта кўрфаз: Таллин, Паляссааре, Коплийский ва Какумае.
Иқлими
Ўртача йиллик ҳарорат +5,9 °C. Ўртача йиллик шамол тезлиги 4,1 м/с Ўртача йиллик ҳаво намлиги 80%.
Аҳолиси
Таллин шаҳарининг аҳолиси ҳар йили ўсиб бормоқда.2013-йил 1-январ ҳолатига кўра, Таллиннинг доимий аҳолиси 395 392 кишини ташкил этган[2]. 2016-йил 1-сентабр ҳолатига кўра шаҳар аҳолиси 441 961[3] кишига етган.
Маъмурий бўлиниши
Таллин Эстониянинг энг йирик маҳаллий маъмурияти бўлиб, у Ҳарюма округи таркибига киради.
Совет даврида шаҳар тўрт туманни ўз ичига олган: Калининский (собиқ Коплинский), Ленинский, Морской, Октабрский. 1993-йил 4-мартда маҳаллий бошқарувни ислоҳ қилиш жараёнида тўрт тумандан шаҳарнинг саккиз қисми ташкил этилди.
Шаҳарнинг ҳар бир қисмидаги кенгашнинг бошлиғи оқсоқол (эст. Линнаосаванем) бўлиб, уни Таллин шаҳар кенгаши шаҳарнинг қисм қисмларининг маъмурий кенгашлари билан маслаҳатлашгандан сўнг мернинг таклифига биноан тайинлайди. Шаҳар қисмлари маъмурий кенгашларининг вазифаси шаҳар маъмуриятига ва шаҳар ассамблеясининг доимий қўмиталарига муниципал муаммоларни ҳал қилиш ва ҳаракатлар режасини ишлаб чиқиш бўйича тавсиялар тайёрлашдан иборат.
Тарихи
Биринчи минг йилликнинг иккинчи ярмида замонавий Таллиндан унчалик узоқ бўлмаган жойда қадимги Ира шаҳарчаси қад кўтарди. ХИ аср ўрталарида у эътибордан йўқолган.[4].Ҳозирги Таллин ўлкасида жойлашган аҳоли пункти биринчи марта 1154-йилда араб географи Ал-Идрисининг Қуолуванй асарида тилга олинган бўлиб, уни „катта шаҳарча, қал’ага ўхшаш кичик шаҳар“ деб таърифлаган. Рус йилномаларида қал’а Колйван деб номланади
Дания даври
1219-йилда данияликлар томонидан босиб олинган. Латвиянинг Хайнрихнинг Ливоник хроникасида айтилишича, 1219-йилнинг ёзида қирол Валдемар ИИ бошчилигидаги катта армия Риавал ерига келиб қўшилган, данияликлар "илгари риваларанс яшайдиган Линданисда жойлашиб, эски шаҳарни вайрон қилганлар[5].
Дания бўлгандан кейин, шаҳар эстонлар томонидан доимий рейдлар ва Германия Қилич ордени билан шуғулланган, улар шу пайтгача замонавий Латвия ва замонавий жанубий Эстония ҳудудларини ўзлаштириб олишган.
1227-йилда Ревел қиличли рицарлар томонидан қўлга олинган. 1238–1346-йилларда у яна Данияга тегишли эди. 1334-йилда Муқаддас Руҳ касалхонаси ташкил этилди[6].
Ганзей даври
ХВ асрнинг боши — ХВИ аср ўрталари — қадимги Ревалнинг олтин даври. Шаҳар Ганзей лигасининг бир қисми бўлган ва Болтиқ денгизи минтақасида муҳим рол ўйнаган. Ўша даврдаги иқтисодий юксалиш нафақат шаҳар чегараларини мустаҳкамлашга ёрдам берди, балки фаол ижодкорлик, меъморий ва бадиий қадриятларни яратиш учун барча шарт-шароитларни яратди. Ислоҳотлар ҳаракати тарқалди. Бироқ, Ливония тартибининг заифлашиши ва Ливон уруши даврида иқтисодий таназзул шаҳарнинг аввалги аҳамиятини йўқотишига олиб келди.
Швеция таркибида
1561-йилдаги Ливон уруши пайтида Ливон орденининг мавжудлиги тўхтади. Рус қўшинлари Ревел чегараларига яқинлашдилар. Янги ҳомий қидириб, Ревел ёрдам сўраб Полша ва Швецияга мурожаат қилишди. Полшадан ҳарбий ёрдам кутмасдан, 1561-йил 6-июнда шаҳар Швеция қироли Эрик ХИВга содиқлик ҳақида қасамёд қилди. Шу билан бирга, Ревел Швеция Қироллигининг йирик савдо шаҳри бўлиб, Швеция, Стокголмнинг ташқи савдо ҳажми ва капиталидан каттароқ бўлди[7].
1568-йилда шаҳар Полша флоти томонидан денгиз блокадасига дучор бўлган, 1569-йилда — Дания флоти томонидан бомбаланган ва 1570-1571-йилларда — Дания шаҳзодаси Магнуснинг қўшинлари томонидан қамал остида бўлганлиги Ливониянинг қироли деб эълон қилинган. 1577-йил бошида рус қўшинлари яна Ревелни қамал қилдилар, аммо уч ойлик қамал муваффақияциз тугади. Ўша йили ўлат эпидемияси бошланди. Ливон уруши натижасида Ревелдаги савдо таназзулга юз тутди ва шаҳар ҳозирги Нарва орқали ўтган Россия билан транзит савдосида муҳимлигини йўқотди.
1583-йилда рус-швед тинчлиги битими тузулгандан сўнг, Эстониянинг шимолий қисми Швеция тасарруфида қолди ва унинг маркази Ревалда жойлашган Эстландия Герсоглиги деб номланди. Шаҳар Любек шаҳар қонуни кучида қолди, унинг имтиёзлари сақланиб қолди, лекин швед қироллари вақти-вақти билан шаҳарни чеклаб қўйишга ва швед қонунларини киритишга ҳаракат қилдилар[7].
ХВИИ асрда Ревел янги юксалишни бошдан кечирди, ҳунармандларнинг фаолияти кенгайди, биринчи ишлаб чиқаришлар пайдо бўлди, ўқув юртлари сони кўпайди. Швеция даврининг охирига келиб, аксарият фуқаролар саводли эдилар. 1637-йилда Эстонияда биринчи китоб нашр этилди. 1689-йилда биринчи Ревалисче Пост-Зеитунг газетаси чиқди.
Швеция ҳукмронлиги йилларида Ревел транзит савдосида олдинги аҳамиятини қайта тиклай олмади ва кўплаб имтиёзларни йўқотиб, мустақил шаҳар-давлатдан вилоятнинг маъмурий марказига айланди[7].
Россия империяси таркибида
Шимолий уруш даврида Ревелни 1710-йил 18-августда шаҳарга яқинлашган генерал Р. Х. Баур қўмондонлиги остида рус қўшинлари қўлга олди. Ихтиёрий таслим бўлиш учун шаҳарга барча имтиёзлари сақланиб қолиши ваъда қилинган. Эстландия губернаторининг ўринбосари Д. Паткул бу таклифни рад этиб, шаҳар атрофларини бузиб ташлаш ва ёндиришни буюрди. Бу вақтда шаҳарда вабо эпидемияси бошланиб, ўлим даражаси юқори бўлган. 1710-йил декабр ойида магистратура маълумотларига кўра, шаҳарда 1962 киши истиқомат қилган, шу вақтга қадар 5,887 фуқаро ўлатдан вафот этган[7].1710-йил 30-сентабррда Ревел таслим бўлди. Швед гарнизонининг қолдиқлари Буюк денгиз дарвозаси орқали шаҳарни тарк этишди, рус қўшинлари эса шаҳар собори дарвозаси орқали шаҳарга киришди.тзар Пётр И зодагонлар ва шаҳар атрофларига низомлар берди. Шаҳардаги вабо 1711-йилгача давом этди. Баъзи маълумотларга кўра, у 15000 га яқин одамнинг ҳаётига зомин бўлган[8].
1871-йилда Болтиқбўйи темир йўлини қургандан сўнг, савдо ҳажми сезиларли даражада ошди, йиллик оборот 100 миллион рублни ташкил этди[8].
Эстониянинг биринчи мустақиллик даври
1918-йил 18-февралда Германия истилоси бошланди. 23-феврал (Парну шаҳрида) ва 1918-йил 24-февралда Ревалда Эстониянинг мустақиллиги эълон қилинди. 3-март куни Брест-Литовск тинчлик шартномаси (ИВ-модда) шартларига биноан Германия ва РСФСР ўртасида немислар томонидан Эстониянинг босиб олиниши ўрнатилди.
1919-йилда Ревел расмий равишда Эстониянинг замонавий Таллин номини олди.
Совет Иттифоқи таркибида
Совет давридан кейинги давр
Маданияти, диққатга сазовор жойлар
Қадимги шаҳар
Александр Невский собори
Авлиё Николай черкови
Гумбаз собори
Музейлар
Зоопарк
Таллин телиминораси
Таллин ботаника боғи
Иқтисодиёти
Туризм
Таллин дўконлари
Спорт
Соғлиқни сақлаш
Қабристонлар
Манбалар
- ↑ „Таллинн саи ууэ линнапеа“ (эт). Таллинн.ээ (2019-йил 11-апрел). 2019-йил 11-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 11-апрел.
- ↑ „База данных о населении по полу, возрасту и административному статусу или типу населённого пункта“ (эн). 2013-йил 5-ноябрда асл нусхадан архивланган. „статистической службы Эстонии“ (эн). 2012-йил 24-июлда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Население Таллинна продолжает расти“. делфи (2016-йил 1-сентябр). 2016-йил 4-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 1-сентябр.
- ↑ [таллинн.ээ „таллинн.ээ“].
- ↑ Генрих Латвийский. „Двадцать первый год епископства Альберта“, . Хроника Ливонии, 2-е издание, Москва — Ленинград: Издательство Академии Наук СССР, 1938. (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-12-28 санасида архивланган)
- ↑ Знаменательные и юбилейные даты истории медицины и здравоохранения 2019 года (ПДФ), 2019-06-02да асл нусхадан (ПДФ) архивланди, қаралди: 2019-07-27
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Бачурина Ю., Кац Й.. Таллинн времён шведского господства и Европа (1561—1710), серия: Урок-Ўппетунд.. Таллинн: издательство «КПД», 2002. ИСБН 9985-899-21-0.
- ↑ 8,0 8,1 „Осада и сдача Ревеля в 1710 году. Беитраэге зур Кунде Эст.-Лив.- и. Курландс, стр. 26—64“. 2010-йил 1-июлда асл нусхадан архивланган.
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |