Ziyosfera

Tamarillo

Тамарилло (Соланум бетаcеум) — Соланаcеаэ гулли ўсимликлар оиласига кирувчи кичик дарахт ёки бута шаклида ўсувчи ўсимлик. У тухум шаклидаги тамарилло меваси сабабли қадрланади[1]. Ўсимликнинг помидор дарахти, қон меваси, чилто ва таморо, теронг Беланда (Голландия бақлажони) номи билан ҳам танилган. У бутун дунё бўйлаб машҳур, айниқса Перу, Колумбия, Янги Зеландия, Эквадор, Руанда, Бурунди, Австралия, Бутан ва Қўшма Штатларда .

Тамарилло
Илмий таснифлаш
Ўсимликлар
Юксак ўсимликлар
Гулли ўсимликлар
Икки уруғпаллалилар
Астеридс
Соланалес
Итузумдошлар
Соланум
С. бетаcеум
Бинар номи
Соланум бетаcеум

Синонимлар
  • Cйпҳомандра бетаcеа (Cав.) Сендтн.
  • Cйпҳомандра cрассифолиа (Ортега) Ж.Ф. Маcбр.
  • Пионандра бетаcеа (Cав.) Миэрс
  • Соланум бетаcеа Cав.
  • Соланум cрассифолиум Ортега
  • Соланум инсигне Лоwе

Тавсиф

Ўсимликларнинг келиб чиқиши ва етиштириш минтақалари

Тамариллонинг ватани Эквадор, Колумбия, Перу, Чили, Аргентина ва Боливиянинг Анд тоғлари. Бугунги кунда у маҳаллий ишлаб чиқариш учун боғлар ва кичик иссиқхоналарда етиштирилади[2][3]. Бурунди, Кения, Руанда, Жанубий Африка, Нагаланд, Манипур, Ҳиндистон, Непал, Гонконг, Хитой, Америка Қўшма Штатлари, Австралия, Бутан ва Янги Зеландиядаги Сикким каби бошқа субтропик ҳудудларда ҳам ўстирилади.

1993-йил ҳолатига кўра, Янги Зеландияда 200 гектар майдонда тахминан 2000 тонна мева ишлаб чиқарилган ва АҚШ, Япония[4] ва Европага экспорт қилинган. Экспорт қилиш учун киви учун ишлаб чиқилган мавжуд маркетинг каналларидан фойдаланилади. Австралияда биринчи халқаро сотиладиган тамарилло ҳосили тахминан 1996-йилда олинган. Тамарилло, шунингдек, Малайзия ва Филиппиннинг баланд тоғларида ва Пуэрто-Рикода ўстирилади[3]. Иссиқ тропик пасттекисликларда у фақат кичик мевалар ҳосил қилади.

1967-йилгача мева „дарахт помидори“ номи билан танилган, аммо Янги Зеландия дарахти помидорини тарғиб қилиш кенгаши уни оддий боғ помидоридан фарқлаш ва экзотик жозибадорлигини ошириш учун уни „тамарилло“ деб атаган[1]. Бироқ, „тамарилло“ номи ҳамма жойда қўлланилмайди ва бу ўсимлик кўплаб минтақаларда турли хил номларга эга.

Ўсимлик

Гуллар тўплами

Ўсимлик тез ўсадиган дарахт бўлиб, 5 метргача ўсади. Умр кўриш давомийлиги 5 йилдан 12 йилгача. Дарахт одатда ён шохлари бўлган битта тик танани ҳосил қилади. Гуллар ва мевалар ён шохлардан осилиб туради. Барглари катта, оддий ва кўп йиллик бўлиб, кучли ўткир ҳидга эга. Гуллари пушти-оқ, 10 тадан 50 тагача гулдан иборат тўда ҳосил қилади. Ўсимликлар ўзаро чангланишсиз мева бериши мумкин, аммо гуллар хушбўй ва ҳашаротларни ўзига тортади. Ўзаро чанглатиш ҳосилни яхшилайди[5]. Илдизлари саёз ва унчалик чуқур эмас, шунинг учун ўсимлик қурғоқчиликка тоқат қилмайди ва кучли шамоллардан зарарланиши мумкин.

Мева

Пишмаган мевалар
Пишган мевалар

Меваси тухумсимон, узунлиги тахминан 4-10 сантиметр. Уларнинг ранги сариқ, тўқ сариқдан қизил ва бинафша ранггача ўзгаради. Қизил мевалар кўпроқ нордон, сариқ ва тўқ сариқ мевалар ширинроқ бўлади. Мева эти қаттиқ тузилишга эга ва оддий помидорга қараганда кўпроқ ва каттароқ уруғларни ўз ичига олади[6]. Меваларда витаминлар ва темир жуда кўп ва калория миқдори паст (ҳар бир мева учун атиги 40 калория)[7].

Мева таркиби, баъзи муҳим компонентлар[2]
Компонент [г/100г] Диапазон Компонент [мг/100г] Диапазон
Сув таркиби 81-87 А витамини 0,32-1,48
Протеинлар 1,5-2,5 С витамини 19,7-57,8
Ёг ' 0,05-1,28 Калций 3,9-11,3
Эляф 1,4-6,0 Магний 19,7-22,3
Умумий кислоталилик 1,0-2,4 Темир 0,4-0,94

Култивация

Тупроқ ва иқлим талаблари

Тамарилло субтропик иқлимни афзал кўради, ёғингарчилик 600 дан 4000 миллиметргача ва йиллик ҳарорат 15 дан 20 ° C гача бўлган жойда яхши ўсади[2]. Совуққа чидамайди (-2 °C). Мева тўпламига тунги ҳарорат таъсир қилиши мумкин. Тамарилло ўсимликлари енгил, чуқур, унумдор тупроқларда яхши ўсади[2]. Улар табиий равишда пҲ 5 дан 8,5 гача бўлган тупроқларда ўсади.

Ўсиш

Уруғлар ёрдамида ҳам кўпайтириш мумкин[8][9]. Уруғлар билан кўпайтириш осон. Бироқ, турли хил навдаги ўсимликлар ўсадиган боғларда ўзаро чангланиш содир бўлади ва навларнинг хусусиятлари аралашиб кетади. Кўчатлар 1 дан 1,5 метргача баландликка етгунча питомникда сақланиши керак, чунки улар совуққа жуда сезгир.

Қаламчалардан ўстирилган ўсимликлар эртароқ шохланади ва очиқ жойларда ўстиришгс кўпроқ мос келадиган бутага айланади. Қаламчаларда патоген вируслар бўлмаслиги керак. Қаламчалардан ўстирилган ўсимликлар 0,5 дан 1 метргача бўлган баландликка етгунча питомникда сақланиши керак.

Дарахт жуда тез ўсади ва 1,5-2 йилдан кейин мева бера олади[10]. Ўсимлик кун узунлигига сезгир эмас. Агар дарахт буталмаган бўлса, ҳамма мевалар бир вақтнинг ўзида пишмайди. Битта дарахт йилига 20 кгдан ортиқ ҳосил бериши мумкин[5]. Яхши тупроқдаги битта етук дарахт бир оила 3 ой ичида ейиши мумкин бўлганидан кўра кўпроқ мева беради.

Тамарилло дарахти
Тамарилло кўчатлари, 6 ойлик

Ўсимликлар шамолдан ҳимояланган бўлиши керак. Уларнинг саёз илдиз тизими етарлича барқарорликни таъминламайди ва ён шохлари мўрт бўлиб, осонликча синади[2].

Зараркунандаларга қарши кураш

Тамарилло дарахти, помидор каби экинларга қараганда, зараркунандаларга нисбатан анча чидамли. Шунга қарамай, интенсив ишлаб чиқариш тизимларида хавфни камайтириш учун баъзи зараркунандаларга катта зарар етказмаслик учун назорат қилиш керак.

Зараркунандалар Қўшимча маълумот Мисоллар
Вируслар
  • Кўпгина ишлаб чиқариш жойларида энг муҳим касалликлар
  • Дарахтнинг кучини ва ҳосилдорлигини камайтиринг
  • Меваларда қорақўтирлар қолдиринг ва шунинг учун мева сифатини пасайтиринг
 Тамарилло мозаик вируси (ТаМВ)
Нематодалар
  • Фақат бир нечта нематодалар топилган
  • Ёш дарахтларга жиддий зарар
  • Вирусларнинг векторлари бўлиши мумкин
 Мелоидогйне инcогнита, М. жаваниcа ва М. ҳапла
Ҳашаротлар
  • Вирусларнинг векторлари бўлиши мумкин
  • Ўсимликнинг мевалари ва бошқа қисмлари билан боқинг
 Шира, иссиқхона оқ пашшаси, помидор қурти
Замбуруғлар
  • Баргларнинг йўқолиши (дефолиация)
 Кукунли чириётган

Фойдаланиш

Пазандачиликда фойдаланиш

Мева ярмига бўлиниб хомлигича истеъмол қилинади. Енгил шакарланган ва совутилган мева эти нонушта учун ажойиб танлов[11]. Сариқ мевали навлари манго ёки ўрик билан солиштирганда ширинроқ таъмга эга. Шимолий яримшарда тамарилло июлдан ноябргача учрайди. Мавсумнинг бошида мевалар ширинроқ ва камроқ ёпишқоқ бўлади.

Улардан компотлар, ҳолландез, чутнейс ва кори таййланиши мумкин. Ушбу мевадан тайёрланадиган ширинликлар орасида бавароис ва струдел бор.

Колумбия, Эквадор, Панама, Венесуэла ва Индонезиянинг баъзи қисмларида (шу жумладан Суматра ва Сулавеси) янги тамарилло шарбат тайёрлаш учун сув ва шакар билан аралаштирилади.


Руандада дарахт мевалари кўпинча манго ва ананас каби бошқа тропик мевалар билан бирга истеъмол қилинади.

Тамариллонинг таъми аччиқ помидорнинг таъмига ўхшайди. 

Европага кўпроқ қизил ва бинафшаранг мевалар келтирилади. Уларнинг таъми кўпроқ кислотали бўлса ҳам, уларнинг ранги истеъмолчиларга кўпроқ ёқади[2].

Саноатда фойдаланиш

Меваларда пектин миқдори юқори ва шунинг учун ундан консервалар тайёрлаш мумкин. Бироқ, ишлов берилмаганда улар оксидланади ва рангини йўқотади. Сариқ мевали навлар саноатда фойдаланиш учун кўпроқ мос келади.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Ҳисторй“. Тамарилло.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Проҳенс, Жаиме; Нуэз, Фернандо (2001). „Тҳе Тамарилло (Cйпҳомандра бетаcеа): А Ревиэw оф а Промисинг Смалл Фруит Cроп“. Смалл Фруиц Ревиэw. 1-жилд, № 2. 43–68-бет. дои:10.1300/Ж301в01н02_06. Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; наме "СмаллФруицРевиэw" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент
  3. ↑ 3,0 3,1 Ҳуме, Э. П.; Wинтерс, Ҳ. Ф. (1949). „Тҳе "Пало де Томате" ор Треэ Томато“. Эcономиc Ботанй. 3-жилд, № 2. 140–142-бет. дои:10.1007/БФ02859515.
  4. ↑ Натионал Ресеарч Cоунcил. Лост Cропс оф тҳе Инcас. Wашингтон Д.C.: Натионал Аcадемй Пресс, 1989 — 307–316-бет. ИСБН 978-0-309-07461-2. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Натионал Ресеарч Cоунcил. Лост Cропс оф тҳе Инcас. Wашингтон Д.C.: Натионал Аcадемй Пресс, 1989 — 307–316-бет. ИСБН 978-0-309-07461-2. 
  6. ↑ Проҳенс, Жаиме; Нуэз, Фернандо (2001). „Тҳе Тамарилло (Cйпҳомандра бетаcеа): А Ревиэw оф а Промисинг Смалл Фруит Cроп“. Смалл Фруиц Ревиэw. 1-жилд, № 2. 43–68-бет. дои:10.1300/Ж301в01н02_06.
  7. ↑ Натионал Ресеарч Cоунcил. Лост Cропс оф тҳе Инcас. Wашингтон Д.C.: Натионал Аcадемй Пресс, 1989 — 307–316-бет. ИСБН 978-0-309-07461-2. 
  8. ↑ Проҳенс, Жаиме; Нуэз, Фернандо (2001). „Тҳе Тамарилло (Cйпҳомандра бетаcеа): А Ревиэw оф а Промисинг Смалл Фруит Cроп“. Смалл Фруиц Ревиэw. 1-жилд, № 2. 43–68-бет. дои:10.1300/Ж301в01н02_06.
  9. ↑ „Беcоминг а Гроwер | Тамарилло Гроwерс Ассоcиатион“. Тамарилло.cом. Қаралди: 17-август 2012-йил.
  10. ↑ Ҳуме, Э. П.; Wинтерс, Ҳ. Ф. (1949). „Тҳе "Пало де Томате" ор Треэ Томато“. Эcономиc Ботанй. 3-жилд, № 2. 140–142-бет. дои:10.1007/БФ02859515.
  11. ↑ „Тамариллос“. Неw Зеаланд Ҳералд. Қаралди: 17-август 2021-йил. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi