Таурин — организмда систеин аминокислоталаридан ҳосил бўлган сулфокислота. Таурин кўпинча олтингугурт ўз ичига олган аминокислота деб аталади ва молекулада карбоксил гуруҳи йўқ. У ҳайвонлар ва одамларнинг тўқималарида ва сафроларида оз миқдорда мавжуд. Озиқ-овқат қўшимчаси сифатида ёки дори сифатида ишлатилади.

Номи лотинча: таурус (буқа), чунки у биринчи марта 1827 йилда немис олимлари Фридрих Тиэдеманн ва Леополд Гмелин томонидан буқа сафросидан олинган[1].

Физик ва кимёвий хоссалари

Оқ кристалл кукун, парчаланиш билан эрийди. Сувда яхши эрийди, у органик эритувчиларнинг кўпчилигида ёмон эрийди. Таурин молекуласи таркибида СО 3 Ҳ кислотали сулфо гуруҳи (пҲ 1,5) ва асосий амино гуруҳи НҲ 2 (пҲ 8,74) мавжуд, сувли эритмалардаги изоэлектрик нуқта 5,12 ни ташкил этади[2]. Физиологик шароитда (пҲ 7,3) сулфо гуруҳининг ионланиш даражаси 100 %, аминокислоталар 96,3 % ни ташкил қилади, яъни бундай шароитда таурин деярли бутунлай Свиттер ион шаклида мавжуд[3].

Биологик роли

Таурин организмда систеин диоксигеназа иштирокида систеиннинг СҲ сулфгидрил гуруҳининг систеин сулфин кислотасига ферментатив оксидланиши жараёнида ҳосил бўлади:

ҲСCҲ2CҲ(НҲ2)CООҲ→ҲО2СCҲ2CҲ(НҲ2)CООҲ{\дисплайстйле \матҳсф{ҲСCҲ_2CҲ(НҲ_2)CООҲ \ригҳтарроw ҲО_2СCҲ_2CҲ(НҲ_2)CООҲ}}

систеин сулфин кислотасининг гипотауринга кейинги декарбоксилланиши :

ҲО2СCҲ2CҲ(НҲ2)CООҲ→ҲО2СCҲ2CҲ2НҲ2{\дисплайстйле \матҳсф{ҲО_2СCҲ_2CҲ(НҲ_2)CООҲ \ригҳтарроw ҲО_2СCҲ_2CҲ_2НҲ_2}}

ва гипотауриннинг тауринга оксидланиши:

ҲО2СCҲ2CҲ2НҲ2→ҲО3СCҲ2CҲ2НҲ2{\дисплайстйле \матҳсф{ҲО_2СCҲ_2CҲ_2НҲ_2 \ригҳтарроw ҲО_3СCҲ_2CҲ_2НҲ_2}}

Таурин жигарда ўт кислоталари билан конюгатлар ҳосил қилади (уларни аминокислоталарда асиллайди), ҳосил бўлган конюгатлар (масалан, таурохол ва тауродеоксихол кислоталар) сафро таркибига киради ва сирт фаол моддалар бўлиб, ичакдаги ёғларнинг эмулсияланишига ҳисса қўшади.

Сўнгги вақтларда мияда нейротрансмиттер аминокислота ролини ўйнайди, у синаптик узатишни ингибиция қилади, антиконвулсант фаолликка эга ва шунингдек, кардиотроп таъсирга эга. Таурин энергия жараёнларини яхшилашга ёрдам беради, дистрофик касалликларда битиш жараёнларини[4] ва кўз тўқималарининг сезиларли метаболик бузилиши билан кечадиган жараёнларни стимуллайди.

Аксарият сутемизувчилар таурин биосинтезига қодир, аммо мушукларда систеин сулфин кислотасини декарбоксилловчи фермент тизимининг фаоллиги паст ва улар учун таурин муҳим сулфоник кислота бўлиб, унинг этишмаслиги ретинал дегенерацияга ва кардиёмиёпатияга олиб келади.[5].

Фармакологик хоссалари

Таурин ретинопротектор, катарактага қарши ва метаболик таъсирга эга. Тизимли таъсир қилиш билан таурин нафақат метаболик таъсирга эга, балки гепатопротектив таъсирга, кардиотоник ва гипотензив хусусиятларга эга[6][7].

Таурин миянинг хотира билан боғлиқ бўлган гиппокамп ҳудудида янги ҳужайралар пайдо бўлишига ёрдам бериши ҳақида далиллар мавжуд. Шунингдек, у бошнинг ёпиқ жароҳатларида мия регенерациясига ёрдам беради[8]

У радиопротектор хусусиятларга эга.

Олиниши

Тауриннинг саноат синтезида бошланғич материал кенг кўламли органик синтез маҳсулоти бўлган этаноламиндир.

Биринчи босқичда этаноламин сулфат кислота билан этерификацияланади :

ҲОCҲ2CҲ2НҲ2+Ҳ2СО4→ҲО3СОCҲ2CҲ2НҲ2{\дисплайстйле \матҳсф{ҲОCҲ_2CҲ_2НҲ_2 + Ҳ_2СО_4 \ригҳтарроw ҲО_3СОCҲ_2CҲ_2НҲ_2}}

Кейин натрий гидроксид таъсирида этаноламин сулфат азиридин ҳосил қилади:

ҲО3СОCҲ2CҲ2НҲ2+НаОҲ→(CҲ2)2НҲ{\дисплайстйле \матҳсф{ҲО_3СОCҲ_2CҲ_2НҲ_2 + НаОҲ \ригҳтарроw (CҲ_2)_2НҲ}}

Охирги босқичда кислотали муҳитда натрий сулфит таъсирида азиридинга олтингугурт кислотаси қўшилади:

(CҲ2)2НҲ+Ҳ2СО3→ҲО3СCҲ2CҲ2НҲ2{\дисплайстйле \матҳсф{(CҲ_2)_2НҲ + Ҳ_2СО_3 \ригҳтарроw ҲО_3СCҲ_2CҲ_2НҲ_2}}

Ҳозирги вақтда таурин ишлаб чиқариш бўйича асосий қувватлар (2006-йил) Жануби-Шарқий Осиёда жойлашган бўлиб, нарх даражаси 1 кг учун 3 (Хитой) дан 5-12 АҚШ долларигача (Европа).

Қўлланилиши

Тиббиёт ва озиқ-овқат саноатида қўлланади. Сўнгги йилларда у энергетик ичимликлар ва спорт озиқлантирувчи маҳсулотлар, шунингдек, шампунларнинг умумий таркибий қисмига айланди.

Тиббиётда

Таурин (кўз томчилари)

Таурин липидлар алмашинувида иштирок этади, энергия ва метаболик жараёнларни яхшилайди, ичакдаги ёғларнинг эмулсияланишигага ҳисса қўшадиган сафро кислоталарининг (таурохол, тауродеоксихол) бир қисмидир. Марказий асаб тизимида у ингибитор нейротрансмиттер сифатида ишлайди ва баъзан антиконвулсант таъсирга эга. Дистрофик табиатдаги касалликларда кўзнинг тўқималарида метаболик жараёнларни нормаллаштиришга ҳисса қўшади.

Кўз томчилари шаклида таурин тўр парданинг дистрофик зарарланишлари, шу жумладан ирсий тапеторетинал дегенерация, шох парда дистрофияси, кексалик, диабетик, травматик ва радиацион катаракталар ва шох парданинг шикастланишлари учун ишлатилади.

Юрак-қон томир етишмовчилиги, юрак гликозидлари билан заҳарланишда ичиш учун ишлатилади.

Таурин кўпинча мураккаб дорилар таркибига киритилади. Бу Дибикор, Тауфон, Таутонус[9], Эрготех, Санте ФХ НЕО каби япон кўз томчилари каби препаратларнинг асосий фаол моддаси.

Озиқ-овқат қўшимчаси

У озиқ-овқат маҳсулотлари (шарбатлар, энергетик ичимликлар), шунингдек, ҳайвонлар учун озуқа қўшимчаларининг таркибий қисмларидан бири сифатида ишлатилади. Мушуклар учун бу муҳим сулфон кислотаси бўлиб, тауринга бой ингредиэнтлардан тайёрланган мушуклар учун озиқ -овқат маҳсулотида бўлиши керак.

Таурин болаларни овқатлантириш учун кукунли сут аралашмаларининг бир қисмидир.

Ножўя эффектлари

Таурин тавсия этилган дозада (кунига 3 граммгача) соғлом катталарда ножўя таъсирларни келтириб чиқармайди. Аммо буйраклар, ошқозон-ичак тракти, ошқозон яраси ва ўн икки бармоқли ичак яраси бўлган одамларга тауринни қўллаш тавсия этилмайди.[10]

Манбалар

  1. ↑ {{{заглавие}}}.
  2. ↑ Жаcобсен, Ж.; Смитҳ, Л.; Биочемистрй анд Пҳйсиологй оф Таурине анд Таурине Дервиативес. Пҳйс. Рев. 48; 1968
  3. ↑ Делла Cорте, Л.; Таурине 4 : Таурине анд Эхcитабле Тиссуэс; Адванcес ин Эхпериментал Медиcине анд Биологй 483; Пленум Пресс; Неw Ёрк, 2000
  4. ↑ Что такоэ репаративниэ процесси? Пожалуйста, помогите! — Школниэ Знания.cом
  5. ↑ Ҳилтон Ж. Тҳе Биосйнтҳесис, Фунcтион анд Дефиcиэнcй Сигнс оф Таурине ин Cац. (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-08-01 санасида архивланган) // Cан Вет Ж. — 1988 Жулй. — № 29(7). — П. 598—599, 601.
  6. ↑ {{{заглавие}}}.
  7. ↑ Сагара, М., Мураками, С., Мизушима, С. эт ал. Таурине ин 24-ҳ Урине Самплес Ис Инверселй Релатед то Cардиовасcулар Рискс оф Миддле Агед Субжеcц ин 50 Популатионс оф тҳе Wорлд. // Таурине. — 2015. — Вол. 9. — П. 623—636.
  8. ↑ Гу, Й., Зҳао, Й., Қиан, К. эт ал. Таурине аттенуатес ҳиппоcампал анд cорпус cаллосум дамаге, анд энҳанcес неурологиcал реcоверй афтер cлосед ҳеад инжурй ин рац. // Неуросcиэнcе. — 2015. — Вол. 291. — П. 331—340.
  9. ↑ „Таутонус капсулы“. 2015-йил 7-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 18-ноябр.
  10. ↑ Андреw Шао, Жоҳн Н. Ҳатҳcоcк. Риск ассессмент фор тҳе амино аcидс таурине, Л-глутамине анд Л-аргинине // Регулаторй тохиcологй анд пҳармаcологй: РТП. — 2008-4. — Т. 50, вып. 3. — С. 376—399. — ИССН 0273-2300. — ДОИ:10.1016/ж.йртпҳ.2008.01.004.