Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Teleskop

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Телескоп (грекча: τῆλε [теле] — „узоқ“ ва σκοπέω [скопео] — „қарайман“) — осмон ёритқичларини визуал, фотографик, фотоэлектрик ва спектрал усулларда кузатиш учун мўлжалланган астрономик оптик асбоб. Телескоп Ой, сайёралар ва юлдузларнинг тасвирини катталаштириб кўрсатади. Иши осмон ёритқичлари тарқатадиган электромагнит нурланишларни тутишга асосланади. Телескоплар гамма телескоп, рентген, ултрабинафша, оптик, инфрақизил ва радиотелескоп каби турларга бўлинади. Оптик тизимига кўра, рефрактор, рефлектор, кўзгулинзали тизим ва бошқа деб аталади (линзалардан йиғилган обективли телескоп рефрактор, ботиқ кўзгулардан йигилган обективли телескоп рефлектор дейилади). Телескоп обективи туширадиган тасвирнинг масштаби обективнинг фокус масофасига, яъни ёруғлик йиғувчи обектив билан ёритқич тасвири ҳосил бўладиган нукта орасидаги масофага мутаносиб бўлади. Ўзбекистон Фанлар академияси Астрономия институтида Ўрта Осиёда ягона, кўзгусининг диаметри 1,5 м бўлган телескоп ва кўп уяли ёруғлик матрицасига эга бўлган Қуёш телескопи бор (2004).

Тарихи

17 аср телескопи

Телескоп 1488-йилда Узбекистонда Мирзо Улуғбек ҳукуматида яратилган[1].

об’эктив ёки ёруғлик йиғувчи элемент об’эктив ўрнига кўзгу бўлиши мумкинлиги ҳақидаги ғоя синдирувчи телескоп ихтиро қилинганидан кейин тез орада ўрганилган[2]. Параболик рефлектордан фойдаланишнинг потенциал афзалликлари — сферик аберацияни камайтириш, шунингдек, хроматик аберация йўқлиги — таклиф қилинган кўплаб дизайнлар ва акс эттирувчи телескоплар қуришга бир неча уринишларга олиб келган. 1668-йилда Исаак Нютон биринчи амалий акс эттирувчи телескопни ихтиро қилди, ҳозир унинг номи билан аталган дизайндаги Нютон рефлектори[3].

1733-йилда ахроматик линза ихтироси оддий линзаларда мавжуд бўлган ранг хатоликларини қисман тузатди[4]. Кўпроқ функсионал синдирувчи телескоплар яратиш имконини берди. Рефракторларда кўриладиган ранг муаммолари билан чекланмаган ҳолда акс эттирувчи телескоплар тез хиралашувчи металл дан фойдаланилган. ХВИИИ аср охирлари ва ХИХ асрнинг бошларида ишлатилган. Бу муаммо 1857-йилда кумуш билан қопланган шиша, ва 1932-йилда алуминизацияланган металлларнинг қўшилиши билан осонлаштирилган[5].

Телескоплари учун максимал жисмоний ўлчам чегараси тахминан 1 метр (39 инчес) бўлиб, 20 аср бошидан бери яратилган йирик оптик тадқиқот телескопларининг аксарияти рефлекторлар. Энг катта акс эттирувчи телескоплар 10 метр (33 фут) дан каттароқ мақсадларга эга ва бир нечта 30-40м дизайнлар устида иш олиб борилган[6].

ХХ асрда радио дан гамма-нурларигача бўлган тўлқин узунликлари кенг диапазонида ишлайдиган телескоплар ҳам ишлаб чиқилган. Биринчи радиотелескоп 1937-йилда ишга тушган. Ўшандан бери турли хил мураккаб астрономик асбоблар яратилган.

Манбалар

  1. ↑ галилео.риcе.эду Тҳе Галилео Прожеcт > Сcиэнcе > Тҳе Телесcопе бй Ал Ван Ҳелден: Тҳе Ҳагуэ дисcуссед тҳе патент апплиcатионс фирст оф Ҳанс Липперҳей оф Мидделбург, анд тҳен оф (Wайбаcк Мачине сайтида 23 Жуне 2004 санасида архивланган)Жаcоб Метиус оф Алкмаар… анотҳер cитизен оф Мидделбург, Зачариас Жанссен ис сометимес ассоcиатед wитҳ тҳе инвентион
  2. ↑ Wацон, Фред. Старгазер: Тҳе Лифе анд Тимес оф тҳе Телесcопе. Аллен & Унwин, 20 Новембер 2017. ИСБН 978-1-74176-392-8. Қаралди: 2020-йил 21-ноябр (2021-йил 2-мартда асл нусхадан архивланган). 
  3. ↑ Ҳалл, А. Руперт. Исааc Неwтон: Адвентурер ин Тҳоугҳт. Cамбридге Университй Пресс, 1992 — 67-бет. ИСБН 9780521566698. 
  4. ↑ „Честер Моор Ҳалл“. Энcйcлопæдиа Британниcа. 2016-йил 17-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 25-май.
  5. ↑ Бакич, Мичаэл Э. „Чаптер Тwо: Эқуипмент“, . Тҳе Cамбридге Энcйcлопедиа оф Аматеур Астрономй. Cамбридге Университй Пресс, 10 Жулй 2003 — 33-бет. ИСБН 9780521812986 (2008-йил 10-сентябрда асл нусхадан архивланган). 
  6. ↑ Тате, Карл „Wорлд'с Ларгест Рефлеcтинг Телесcопес Эхплаинед (Инфограпҳиc)“. Спаcе.cом (2013-йил 30-август). 2022-йил 20-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 20-август.

Адабиётлар



Ҳаволалар