Ziyosfera

Terezin

Терезíн (Cзеч пронунcиатион: [ˈтɛрɛзиːн] (</имг>  ; олмонча: Тҳересиэнстадт ) Чехиянинг Усти над Лабем минтақасида жойлашган шаҳарчадир. Унда 2800 га яқин аҳоли истиқомат қилади. Бу қал'а ва қўшни девор билан ўралган гарнизон шаҳарчасидан ташкил топган собиқ ҳарбий қал'а. Шаҳар маркази яхши сақланиб қолган ва шаҳар ёдгорликлари қўриқхонаси сифатида қонун билан ҳимояланган. Терезин фашистларнинг машҳур Тересенштадт геттосининг жойлашган жойидир.

Терезíн
шаҳар
Skyline of Terezín
Terezín
Байроқ
Terezín
Герб
Мамлакат Чехия
[[Регион]] [[Úстí над Лабем]]
[[Дистриcт]] [[Литомěřиcе]]
Ҳукумат
 • Маёр Ренé Томášэк
Асос солинган 1780
Майдон 13.52 км2 (5.22 кв ми)
Маркази баландлиги 150 м
Аҳолиси
 (2022-01-01)
 2 812
Зичлиги ауто киши/км2
Почта индекс(лар)и 411 55

Маъмурий қисмлар

Ческé Копистй, Новé Копистй ва Почаплй қишлоқлари Терезиннинг маъмурий қисмидир.

Географияси

Терезин таҳминан 3 км (2 ми) да жойлашган Литомěřиcе жанубида ва 18 км (11 ми) Усти над Лабемдан жануби-шарқда. У Қуйи Эгер столининг текис ландшафтида жойлашган. У Оҳре дарёсининг иккала қирғоғида, Элбага қўшилиш яқинида жойлашган. Элба шимолий муниципал чегарани ташкил қилади.

Тарихи

Терезíн мап (1790); шимолдан о'нгда

1780-йил 10-январда Габсбург императори Иосиф ИИ онаси император Мария Тереза шарафига Тересенштадт деб номланган қал'ани қуришга буйруқ берди. Австрия-Пруссия рақобати даврида Оҳре ва Элба дарёлари бўйлаб кўприкларни қўшни Саксониядан Чехия ерларига бостириб кирган Пруссия қўшинларига қарши ҳимоя қилиш керак эди. Бир вақтнинг ўзида Пруссия ҳужумларидан ҳимоя қилиш учун Жаромěř яқинида Жосефов қал'аси (Иосифстадт) қурилган.

Тересенштадтнинг қурилиши 1780-йил 10-октябрда энг ғарбий отлиқда бошланди ва ўн йил давом этди. Қал'а Оҳренинг шарқида қал'а, "Кичик қал'а" (Клеине Фестунг) ва ғарбда девор билан ўралган шаҳарча "Асосий қал'а" (Гроßэ Фестунг) дан иборат бўлган. Қал'анинг умумий майдони 3.89 км2 (960 акр)дан иборат. Уришдан олдин бу ерда 5655 аскар бўлган, уруш даврида эса 11000 га яқин аскар бу эрга жойлаштирилиши мумкин эди. Қал’а атрофидаги ҳандақлар ва пасттекистликлар мудофаа мақсадида сув остида қолиши мумкин бўлган. Асосий қал'адаги гарнизон черкови Гейнрих Хацингер, Юлий Д'Андрейс ва Франс Жозеф Фоҳман томонидан ишлаб чиқилган[1].

ХИХ асрнинг иккинчи ярмида қал'а қамоқхона сифатида ишлатилган. Биринчи жаҳон уруши пайтида қал'а сиёсий қамоқхона лагери сифатида ишлатилган. Россиянинг минглаб тарафдорлари (Галисия ва Буковинадан келган украина русофиллари) Австрия-Венгрия ҳукумати томонидан қал'ага жойлаштирилган. Австрия арчгерсоги Франц Фердинанд ва унинг рафиқаси ўлимини уюштирган Гаврило Принcип 1918-йилда у ерда сил касаллигидан вафот этган.

1918-йилда Австрия-Венгрия империясининг қулаши билан шаҳар янги ташкил этилган Чехословакия давлатининг бир қисмига айланган. У Судетленд деб номланувчи, аҳолида этник немислар кўп бўлган ҳудудда жойлашган. Фашистлар Германияси этник немисларнинг бу аҳолисидан Ватан чегараларини кенгайтириш учун фойдаланган. 1938-йилда у Судетни ўз ичига олади. Кейин у 1939-йилда Богемиянинг қолган қисмини ва Чехословакиянинг Моравия қисмини эгаллаб олди.

Асосий мақола: Тҳересиэнстадт Гҳетто ва Смалл Фортресс (Терезíн)
Кичик қал'ада "Меҳнат (бир) озод қилади" шиори билан дарвоза

1940-йилга келиб, Германия Гестапога Терезинни, яъни Терезинни немис номи билан машҳур бўлиб, гетто ва концлагер сифатида мослаштиришни топширди. Кейинги икки йил ичида комплексни маҳбуслар тўпланишига мослаштириш бўйича катта ишлар қилинди. Унда асосан Чехословакиядан келган яҳудийлар, шунингдек, Германия ва Австриядан, шунингдек, Голландия ва Даниядан депортация қилинган ўн минглаб яҳудийлар бор эди. У ерга 150 000 дан ортиқ яҳудийлар, жумладан 15000 болалар юборилган[2].

Комплекс 1945-йил 2-майда Халқаро Қизил Хоч томонидан фойдаланишга топширилди, кейинги икки кун ичида қўмондон ва СС қўриқчилари қочиб кетишди. Баъзилари кейинроқ қўлга олинди. Лагер ва қамоқхона 1945-йил 9-майда Совет Армияси томонидан озод қилинган[2].

Янги тарих

Шаҳар майдонидаги шаҳар ҳокимияти

2002-йилда шаҳарни тошқин босиб, крематорий шикастланган[3]. Жамғарма маълумотларига кўра, узоқ муддатли консервация режаси ишлаб чиқилган бўлиб, у кейинги таъмирлаш, ҳужжатлаштириш ва археологик тадқиқотлардан иборат бўлган[4].

2008-йил апрел ойининг ўрталарида яҳудий қабристонидан 327 та бронза қабр белгилари ўғирланган; кейинги ҳафтада яна 700 таси ўғирланган. Металлнинг юқори баҳоси бузғунчи ўғриларни рағбатлантирди. Баъзи қабр белгилари топилди.

Диққатга сазовор жойлар

Собиқ Магдебург казармаси
Шаҳар истеҳкомлари

Терезин қал'аси Марказий Европадаги энг кўп ташриф буюриладиган ёдгорлик жойларидан биридир. 2002-йилда ёмон аҳволда бўлган қал'а Бутунжаҳон ёдгорликлари фонди томонидан 2002-йилда Бутунжаҳон ёдгорликларини кузатиш рўйхатига киритилган. Ташкилот Америcан Эхпресс компаниясидан фавқулодда таъмирлаш учун маблағ ажратганда, кенг қамровли табиатни муҳофаза қилиш режасини ишлаб чиқишга чақирди. Охир-оқибат миллий ҳокимият органлари билан ҳамкорликда табиатни муҳофаза қилиш режаси ишлаб чиқилди[4].

Шаҳарда кўплаб музейлар мавжуд, уларнинг аксарияти унинг тарихини акс эттиради. Терезин хотирасига қуйидагилар киради:[5]

  • Кичик қал'а;
  • Гетто музейи;
  • Миллий қабристон;
  • Оҳре дарёси соҳилидаги ёдгорлик;
  • Терезин болалар боғи;
  • Собиқ Магдебург казармалари;
  • Яҳудий ибодат хонаси;
  • Темир йўл қопламаси;
  • Колумбарий;
  • Маросим заллари ва Геттонинг марказий ўликхонаси;
  • Яҳудий қабристони ва крематорий;
  • Совет аскарлари қабристони.

Бошқа музейларга қуйидагилар киради:

  • Австриянинг Франц Иосиф И музейи;
  • 18-асрдаги аскарларнинг ҳаёти кўргазмаси билан Cавалиэр 2;
  • Мамлакатнинг социалистик давридаги нарсалар кўргазмаси билан Носталгия музейи;
  • Cавалиэр 2 мажмуасидаги Ла Граcе музейи;
  • Cавалиэр 2 мажмуасидаги Геокашинг музейи;
  • Саппеур корпус музейи;
  • Йўл велосипед пойгаси музейи.

Таниқли одамлар

  • Александр Ипсилантис (1792—1828), 1821-йилги юнон инқилобининг раҳбари
  • Паулине Метзлер-Лоwй (1853—1921), австриялик контралто қўшиқчиси
  • Гаврило Принcип (1894—1918), Франц Фердинанднинг қотили шу ерда қамоқда вафот этди.
  • Зузана Рůžиčкова (1927—2017), клавесин

Бошқа оммавий ахборот воситаларида вакиллик

  • Арноšт Люстигнинг 1944-йилда қал'ада ўрнатилган "Леани кутиш" (1992) романи 17 ёшли ҳикоячининг шарққа депортация қилинишидан олдинги сўнгги бир неча кунни тасвирлайди, чунки немислар ўзларининг якуний ечимини якунлашга шошилишмоқда. Ёзувчини 1942-йилда фашистлар Терезинга, сўнгра Освенцим ва Бухенвалдга жўнатган ва у омон қолган.
  • “Мен ҳеч қачон бошқа капалакни кўрмаганман” (1994), Тересенштадт концлагерида яшаган яҳудий болаларнинг бадиий ва ше’рият асарлари тўплами. Ушбу китоб Терезенштадтда қамоққа олинган ва кейинчалик Освенцимда ўлдирилган Павел Фридманнинг (1921-йилда туғилган) 1942-йилги шеъри шарафига номланган. Маълум бўлса, ҳар бир ёш муаллифнинг тақдири санаб ўтилган.
  • WГ Себалднинг Аустерлитз (2001) асарида шу номли қаҳрамоннинг онаси Терезиндаги геттога депортация қилинган, кейинроқ шарққа жўнатилган ва у ерда бошқа лагерда ҳалок бўлган.
  • Америкалик ёзувчи Майкл Слейднинг “Ва бола етаклайди” (2005) песаси Терезин концлагерида Иккинчи жаҳон уруши пайтида, хусусан 1942–1945 йилларда бўлиб ўтади. Ўйин олти ёшдан ўн беш ёшгача бўлган саккиз нафар яҳудий болалар атрофида бўлиб, улар лагер деворлари ортида нима содир бўлаётганини дунёга айтиб бериш учун махфий газета яратадилар[6].
  • Алйсон Ричманнинг "Йўқотилган хотин" (2011) романида, бош қаҳрамонлардан бири Ленка Иккинчи Жаҳон уруши пайтида Терезин концлагерига олиб кетилган.
  • Чех ёзувчиси Иван Клима ўзининг "Менинг ақлдан озган асрим" (2013) автобиографиясида Терезин геттосида ўзининг болалик даврини тасвирлайди.
  • Венди Холденнинг "Омон қолган туғилганлар" (2015) романи учта ёш она ва уларнинг жасорат, бўйсунмаслик ва умид ҳақидаги ғайриоддий ҳикояси ҳақида бўлган[7].

Манбалар

  1. ↑ Дамжановиc, Драган (2016). „Тҳе Ҳатзингер Фамилй оф Буилдерс – Фром Сзéкесфеҳéрвáр, тҳроугҳ Осижек, Лвив, анд Задар то Виэнна, ин: Аcта Ҳисториаэ Артиум, Будапест“. Аcта Ҳисториаэ Артиум. 57-жилд. 167–186-бет. дои:10.1556/170.2016.57.1.6.
  2. ↑ 2,0 2,1 "Тҳересиэнстадт Cамп". Ҳолоcауст Энcйcлопедиа. Унитед Статес Ҳолоcауст Мемориал Мусеум. ҳттп://www.ушмм.орг/wлc/артиcле.пҳп?ланг=эн&МодулеИд=10005424. Қаралди: 7-май 2007-йил. 
  3. ↑ Терезин.cз
  4. ↑ 4,0 4,1 „Терезíн Фортресс“. wмф.орг. Wорлд Монуменц Фунд.
  5. ↑ „Басиc информатион“. Мěсто Терезíн Мемориал. Қаралди: 19-июл 2021-йил.
  6. ↑ Мичаэл Сладе, Анд а Чилд Шалл Леад: Продуcтион Ҳисторй, Плайсcрипц wебсите, аccессед 22 Май 2013
  7. ↑ Шаффи, Сараҳ. „Спҳере буйс Ҳолоcауст сурвиворс' сторй“. Тҳе Боокселлер (8-апрел 2014-йил). Қаралди: 8-март 2019-йил.

Ҳаволалар

Андоза:Литомěřиcе ДистриcтАндоза:Тҳересиэнстадт 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi