Termometr

Биметал термометр

Термометр (термо… — иссиқ ва метр) — ҳароратни ўлчаш учун мўлжалланган асбоб. Иши моддаларнинг кенгайиши, электр қаршилиги, газ босими ва бошқаларнинг трага боғликлигига асосланган. Термометрнинг суюқликли, газли ва қаршиликли турлари бор. Улардан энг соддаси суюқликли термометрлар, асосан, резервуар, найча ва шкаладан иборат. Резервуар суюқлик, масалан, симоб билан тўлдирилган бўлади. Ҳарорат ортиши билан резервуардаги симоб кенгая боради ва унга уланган найча ичида симоб кўтарилади. Ҳарорат қанча юқори бўлса, симоб шунча кенгаяди ва найча бўйлаб у шунча юқори кўтарилади. Масалан, —35° дан Қ750° гача ҳароратни ўлчашда симоб (—80° дан 170° гача — этил спирта, —200° дан Қ20° гача — пентан, — 20° дан Қ300° гача — керосин) билан тўлдирилган термометрлар ишлатилади. Турмушда, тиббиёт ва метеорологияда суюқликли термометрлардан қўлланади.

Фан ва техникада 269° дан Қ1063° гача ҳароратни ўлчашда газли термометрлар қўлланади. Бу термометрлар газ (паст ҳарорат ҳолатида гелий, юқори ҳароратларда эса азот) билан тўлдирилган идиш, симобли аниқ манометр ва уларни уловчи капиллярдан иборат.

Бунда температура газнинг ҳажми ёки босими ўзгариши орқали аниқланади. Саноатда —60° дан Қ550° гача ҳароратни ўлчашда кўпинча манометрик термометрдан фойдаланилади. Бу термометр газ (азот), бут (хлорли этил) ёки суюқлик (симоб) билан тўлдирилган баллон ҳамда капилляр ва пружинали манометрдан иборат герметик тизимдан иборат. Температура ўзгариши билан тизимдаги босим ўзгаради, пружина деформацияланади, натижада мил шкала бўйлаб ҳаракатланади. Электр қаршилигининг трага боғлиқлигига асосланган қаршилик термометрлари ва термоэлектр юритувчи кучнинг трага боғликдигига асосланган термопаралар ҳам фан ва техникада кенг қўлланади. Бундай термометрлар ёрдамида —200° дан Қ500° гача ҳароратни ўлчаш мумкин[1] (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-04-16 санасида архивланган).