Tetcher effekti

Тетчер эффекти ёки Тетчер иллюзияси – бу инсон юзидаги ўзгаришлар тескари қилинганда ўзгаришларни аниқлаш қийин бўлган ҳолатдир. Ваҳоланки, юзнинг одатий ҳолатида бу ўзгаришлар дарҳол сезилади. Мазкур эффект Буюк Британия бош вазири Маргарет Тетчер шарафига қўйилган. Эффект Буюк Британия Бош вазири Маргарет Тетчер шарафига номланган бўлиб бунин боси, унинг суратида иллюзия биринчи марта намойиш этилган эди. Эффект 1980-йилда Ёрк университети профессори Питер Томпсон томонидан аниқланган.
Батафсил
Эффект тескари ўзгартирилган иккита бир хил фотосурат билан кўрсатилади. Иккинчи сурʻатда юз ва оғизни вертикал бўйича айлантирилади. Иккинчи расм кўзлар ва оғизларни яна бир марта вертикал равишда айлантириш орқали ўзгартирилади – уларни томошабинга нисбатан нормал ҳолатига қайтаради. Киритилган ўзгаришлар бутун тасвир нормал ҳолатга қайтмагунча дарҳол сезилмайди. Ўзгартирилган расм нормал ҳолатга қайтарилганда ваҳимани чақиради.
Тетчер эффекти, биринчи навбатда, юзларнинг нормал вертикал позицияларига мослаштирилган юзларни идрок этишда иштирок этадиган баъзи психологик когнитив модуллар билан боғлиқ деб ҳисобланилади. Юзлар бир-бирига ўхшашига қарамасдан уникалдек туюлади. Инсон миясида ҳам конфигурацияга (индивидуал юз хусусиятлари ўртасидаги таркибий муносабатлар), ҳам кўз, бурун ва оғиз каби индивидуал юз хусусиятларининг тафсилотларига боғлиқ бўлган юзларни фарқлаш учун маълум жараёнлар содир бўлиши борасида гипотеза илгари сурилган.
Резус-макакалар шунингдек шимпанзелар ҳам Тетчер эффектини бошдан кечириши мумкинлиги ҳақида далиллар мавжуд. Мазкур факт юзларни қайта ишлаш билан боғлиқ баъзи мия механизмлари 30 миллион йил олдин умумий аждодда пайдо бўлган бўлиши эҳтимолини оширади.
Юзни идрок қилиш билан боғлиқ Тетчер эффектининг асосий принсиплари биологик ҳаракатларга ҳам қўлланади. Алоҳида нуқталарнинг локал инверсияси мураккаб, баъзи ҳолатларда эса барча фигура инвертир бўлганда таниб олиш деярли имконсиз.
Кейинги тадқиқотлар
Тетчер иллюзияси юзни таниб олиш психологиясини очишда фойдали бўлиб чиқди. Одатда, Тетчер иллюзиясидан фойдаланган ҳолда экспериментлар мос келмайдиган элементларни нормал ёки тескари ҳолатда кўриш учун зарур бўлган вақтни ўлчашни ўз ичига олади. Бундай чора-тадбирлар юзларнинг бутун тасвирларини қайта ишлаш характерини аниқлаш учун ишлатилган.
Турли бурчакларда айлантирилган тасвирларни кўрсатиш орқали тадқиқотчилар иллюзия аста-секин ёки тўсатдан пайдо бўлганини ўрганишди. Тетчер иллюзиясини кузатиш барча синалувчилар гуруҳларида аниқланган. Болалар катталар билан бир қаторда иллюзияни кузатадилар, шу жумладан аутизмли болалар ва ҳатто просопагнозия билан оғриган одамлар ҳам.
Эслатмалар
Ҳаволалар
- Демонстрация иллюзий Тетчер // Калифорнийский университет в Риверсайде.(ингл.)
- Опен Университй: Демонстрация иллюзий Тэтчер ЁуТубеда(ингл.)
- Статя об иллюзии Тетчер // Би-би-си.(ингл.)