Ziyosfera

Tizim

Тизим – бу ўзаро таъсир қилувчи ёки ўзаро боғлиқ бўлган элементлар тўплами бўлиб, улар бир бутунликни ташкил қилиш учун қоидалар тўпламига мувофиқ ҳаракат қиладилар[1]. Атроф-муҳит билан ўралган ва таъсирланган тизимнинг чегаралари, тузилиши ва мақсади билан тавсифланади ва унинг фаолиятида ифодаланади. Тизимлар тизим назарияси ва бошқа тизимли фанларни ўрганиш обектлари ҳисобланади.

Этимология

"Тизим" атамаси лотинча „сйстēма“ сўзидан келиб чиққан бўлиб, ўз навбатида юнонча сōсēма сйстēма: "бир неча қисмлардан ёки аъзолардан ташкил топган бир бутун тушунча, „тизим“, адабий тилда „таркиб“"[2].

Тарихи

"Тизим" „кўриб чиқиладиган нарса“ деган маънони англатади. Тизимлаштириш учун сизда жуда юқори визуал градиэнт бўлиши керак. Аммо фалсафада Декартгача „тизим“ йўқ эди. Платон даврида ҳам „тизим“ тизим тушунчаси бўлмаган[3].

ХИХ асрда термодинамикани ўрганган франсуз физиги Николас Лéонард Сади Карно табиий фанларда „тизим“ тушунчасининг ривожланишига сабабчилардан бири бўлди. 1824-йилда у буғ двигателларида ишлайдиган модда (одатда сув буғи танаси) деб атаган тизимни, унга иссиқлик таъсирида тизимнинг ишлаш қобилиятини ўрганди. Ишчи моддани қозонга, совуқ сув омборига (совуқ сув оқими) ёки пистонга (ишчи орган уни босиш орқали ишлай оладиган) тегиши мумкин. 1850-йилда немис физиги Рудолф Клаузиус бу расмни атроф-муҳит тушунчасини ўз ичига олган ҳолда умумлаштирдива тизимга ишора қилганда „ишчи орган“ атамасини ишлата бошлади.

Биолог Людвиг фон Берталанфи умумий тизимлар назариясининг кашфиётчиларидан бири бўлди. 1945-йилда у умумлаштирилган тизимлар ёки уларнинг кичик синфлари учун, уларнинг ўзига хос тури, таркибий элементларининг табиати ва улар орасидаги муносабатлар ёки „кучлар“дан қатъи назар, қўлланиладиган моделлар, принциплар ва қонунларни киритди.

Тизимларни ўрганиш учун математикадан фойдаланишга сабабчи бўлган Норберт Винер ва Росс Ашби тизим концепциясида сезиларли ривожланишни амалга оширдилар[4].

1980-йилларда Жон Генри Холланд, Муррай Гелл-Манн ва бошқалар фанлараро Санта-Фе институтида „мураккаб адаптив тизим“ атамасини киритдилар.

Таҳлил

Ҳам миқдорий, ҳам сифат жиҳатидан таҳлил қилинадиган тизимларнинг кўп турлари мавжуд. Масалан, шаҳар тизимлари динамикасини таҳлил қилишда А. В. Стеисс бешта кесишувчи тизимни, жумладан, жисмоний қуйи тизим ва хатти-ҳаракатлар тизимини аниқлади. Тизимлар назарияси таъсирида бўлган социологик моделлар учун Кеннет Д. Бейли тизимларни концептуал, конкрет ва мавҳум тизимлар нуқтаи назаридан аниқлади, яъни изоляция қилинган, ёпиқ ёки очиқ. Валтер Ф. Бакли социологияда тизимларни механик нуқтаи назардан аниқлади, органик ва технологик моделларни киритди. Бела Ҳ. Банатҳй тизимга оид ҳар қандай тадқиқот учун унинг турини тушуниш жуда муҳим эканлигини огоҳлантирди ва „табиий“ ҳамда „мўлжалланган“, яъни сунъий тизимларни аниқлади.

Бу мавҳум таърифларни чалкаштирмаслик керак. Масалан, табиий тизимларга субатомик тизимлар, тирик тизимлар, Қуёш тизими, галактикалар ва Коинот киради, сунъий тизимларга эса инсон томонидан яратилган жисмоний тузилмалар, табиий ва сунъий тизимларнинг дурагайлари ва концептуал билимлар киради. Ташкилот ва функсияларнинг инсоний элементлари уларнинг тегишли мавҳум тизимлари ва тасвирлари билан таъкидланган.

Сунъий тизимлар ўз-ўзидан катта нуқсонга эга: улар қўшимча билимлар яратиладиган бир ёки бир нечта асосий тахминларга асосланиши керак. Бу Гöделнинг тўлиқсизлик теоремаларига қатъий мос келади. Сунъий тизимни „элементар арифметикани ўз ичига олган изчил расмийлаштирилган тизим“ деб таърифлаш мумкин. Бу асосий тахминлар табиатан зарарли эмас, лекин улар таърифи бўйича тўғри деб қабул қилиниши керак ва агар улар ҳақиқатда нотўғри бўлса, у ҳолда тизим тахмин қилинганидек тизимли интеграл эмас (яъни, агар дастлабки баёнот нотўғри бўлса, аниқ бўлади). Шунингдек сунъий тизим „изчил шаклланган тизим“ эмас.

Маданий тизим

Маданий тизимни маданиятнинг турли элементларининг ўзаро таъсири сифатида аниқлаш мумкин. Маданий тизим ижтимоий тизимдан тубдан фарқ қилса-да, баъзида иккаласи биргаликда „социомаданий тизим“ деб аталади. Ижтимоий фанларнинг асосий муаммоси тартиб муаммоси ҳисобланади.

Иқтисодий тизим

Иқтисодий тизим – муайян жамиятда товар ва хизматларни ишлаб чиқариш, тақсимлаш ва истеъмол қилиш билан шуғулланадиган механизм (ижтимоий институт). Иқтисодий тизим одамлар, муассасалар ва уларнинг ресурсларга бўлган муносабатларидан, масалан, мулк конвенциясидан иборат. У ресурсларни тақсимлаш ва танқислиги каби иқтисодиёт муаммоларини ҳал қилади.

Иловалар

Тизимларни моделлаштириш одатда муҳандислик ва ижтимоий фанларнинг асосий тамойилидир. Тизим – бу тегишли субектларнинг вакили. Демак, тизим контекстига қўшилиш ёки ундан чиқариб ташлаш моделлаштирувчининг ниятига боғлиқ.

Тизимнинг ҳеч бир модели реал ташвиш тизимининг барча хусусиятларини ўз ичига олмайди ва тизимнинг ҳеч қандай модели реал ташвиш тизимига тегишли барча обектларни ўз ичига олмайди.

Манбалар

  1. ↑ „Дефинитион оф сйстем“. Мерриам-Wебстер.
  2. ↑ „σύστημα“. Ҳенрй Георге Лидделл, Роберт Сcотт, А Греэк–Энглиш Лехиcон, он Персеус Дигиц Либрарй.
  3. ↑ МcЛуҳан, Маршалл „4: Тҳе Ҳот анд Cоол Интервиэw“. Медиа Ресеарч: Течнологй, Арт анд Cоммуниcатион: Cритиcал Воиcес ин Арт, Тҳеорй анд Cултуре. Cритиcал Воиcес ин Арт, Тҳеорй анд Cултуре. Роутледге.
  4. ↑ „Ан Интродуcтион то Cйбернетиcс“. Чапман & Ҳалл. 2023-йил 17-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-июн.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi