Toʻn

Зарчопон ва чўгирма кийган йигит

Тўн — олди очиқ, пахтали ёки пахтасиз узун устки миллий кийим, чопон. Бичиғи тўғри бичимли бўлади. Ичига пахта солиб қавиладиган пахтали тўн ва пахтасиз (авраастардан иборат яланг қават) тўн хили бор.

Тарихи

Қадимдан хон ва амирлар томонидан бой ва амалдорларга яхши хизматлари эвазига, меҳмонлар, элчилар, хорижий меҳмонларга тўн кийдирилган, бу одат ҳозирги кунда ҳам сақланган. ХВИИИ асрдан тўн Россия, Хитой, Эрон ва бошқа мамлакатларга чиқарилган. ХИХ асрдан Россия билан алоқаларда муҳим экспорт маҳсулотига айланган, айниқса, Бухоронинг зарбофт, Самарқанднинг кимхоб тўнлари машҳур бўлган. Ўрта Осиё, жумладан, Ўзбекистон тўнлари Халқаро кўргазмалар (Париж, Москва, Нижний Новгород, Петербург ва б.) да намойиш этилган ҳамда мукофотларга сазовор бўлган. Ўзбекистон тўнларининг энг яхши намуналари республика ва хорижий мамлакатлар музейлари ва хусусий тўпламларда сақланади.

Тикилиши

Тўн тўғри, тик ва қия қавилади, баъзан қавилмасдан сирма қилиб тикилади (бунда тўннинг қавилган астари ҳар жой, ҳар жойидан аврасига чатиб қўйилади). Тўн авраси бахмал, беқасам, кимхоб ва бошқа матолардан тайёрланади, астарига чит ва сатин каби матолар ишлатилади. Тўннинг тик ёқаси жуда майда қавиқ чоклар билан ишлангани учун қаттиқ бўлади, ёқа, енг учлари, этак атрофларига жияк тикиб қошияланади ҳамда улардан попукчалар чиқарилади; этагининг икки ён томонида ўтириб турганда қулайлик яратиш учун “йиртмоч”лари бўлади. Тўннинг ички томони (астари)га гир айлантириб шойи ёки қора сатиндан тўрт энлик адип тутилади. Яланг қават (авраастарли) тўнлар аврасига зар иплар билан кашта тикиб зардўзи тўн тайёрланади.

Турлари

Ўзбекистон ҳудудида тўннинг бичими бир хил, айрим хусусиятлари (узунлиги, матонинг ранги ва безатиш усуллари) биланн бир-биридан фарқланади, холос.

Тошкент-Фарғона тўни сипо (кўк, яшил, сариқ, бинафша) рангли матолардан тикилади, ХХ аср бошларидан қора сатин ва сейлондан тайёрланган тўн кийиш урф бўлган; ёшлар очиқ рангли (сариқ, бинафша, яшил, оқ, кўк, пушти, қизил) йўлли беқасам тўн кийган, бундай тўнни келин томон куёв тўни сифатида куёвга совға қилиб юборган; яна кимхобдан тикилган тўн ҳам нафис, майда қавиб тайёрланиши билан бошқалардан фарқ қилади. ХХ аср охирги чорагидан беқасам тўнлар билан бир қаторда чийдухоба, бахмалдан тайёрланган тўнлар кенг тарқалди.

Бухоро тўнлари кенг ва узун, ёрқин рангли, ялтироқ, кенг йўлли ва йирик гулли матодан тикилади; зардўзи тўнлар амир ва унинг амалдорларигагина хос бўлиб, бахмал, кимхоб ва бошқа матолардан фақат амир саройида тайёрланган; ҳозир барча вилоятларда зардўзи тўн тайёрлаш кенг йўлга қўйилган. Самарқанд тўни узун ва ўртача кенгликда тикилади, уларда Бухоро ва Тошкент-Фарғона тўнларининг таъсири сезилади.

Хоразмнинг енгил тўни (астардеш) ўрта кенглик ва узунликда, пахтали тўни (дўн) эса қоматга ёпишиброқ бичимда тўқ рангли, ингичка йўлли матолардан тикилади; матога махсус ишлов берилади (яъни, ялтироқ ҳолга келгунига қадар кудунгланади). Тикув машинаси пайдо бўлганидан сўнг тўнлар майда машина чокида ҳам қавила бошланди.

Қўлланилиши

Тўн ўғил болага хатна тўйида, кейинчалик никоҳ тўйида кийдирилган. Тўн кундалик (ёшлар орасида уйлик) кийим сифатида кийилади, бундан ташқари тўй болага, куёвга, қудаларга, улуғ кишиларга, азиз меҳмонларга тўн кийдириш, азада мотам кийимлари сифатида ҳам кийиш удуми сақланган.