Ziyosfera

Tohirxon

Тоҳирхон (тахминан 1533-йил вафот этган) — Жўжихон авлодидан бўлган Катта жуз хони. Адик султоннинг ўғли, Жонибекнпнг набираси. Тоҳирхон ҳокимияти турли даврларда Марказий Қозоғистон, Еттисув, Қирғизистон, Или ўлкасига қадар ёйилган. 1524-йил Т. манғитлар томонидан Дашти Қипчоқсан сиқиб чиқарилган, ўз навбатида, Еттисув ва Қирғизистондан мўғулларни қувиб юборган. 1526-йил Т.нинг марказий ҳокимиятни мустаҳкамлаш йўлидаги сиёсатидан норози бўлган қозоқлар қўзғолон кўтариб уни тарк этганлар. Т. қирғизлар билан қолган ва Қирғизистонда қалмокларга қарши Жатан қалъасини қурдирган. 1529-йил унинг ҳукмронлиги остида яна 20—30 минг қозоқ бўлган. Т.нинг вориси 1533-йилда манбаларда қайд этилган Буйдашхон бўлган.

Тоҳирхон
қозоқча: Тахир хан
Қозоқ хонлиги 6-хони
Ўтмишдоши Мамашхон
Вориси Бауишхон
Шахсий маълумотлари
Таваллуди 1486
Қозоқ хонлиги
Вафоти 1533
Қирғизистон
Болалари Суламиш хонзода
Онаси Султон Нигор хоним
Отаси Адик султон
Дини Ислом
Жанглари Тўрғай жанги

Биографияси

Тоҳирхон, Мирзо Муҳаммад Ҳайдар ёзганидек, Адик Султоннинг ўғли бўлиб, ўз навбатида Жанибек И нинг тўртинчи ўғли эди. Тоҳирхон нуфузли Адик Султоннинг тўнғич ўғли ва қозоқ давлатининг асосчиларидан бирининг набираси эди. У бепарво ва бахтли эди. Чингизий бўлиб туғилиб, султонлик унвонига эга бўлган, ирсий ҳуқуқ ва имтиёзларга ҳам эга бўлган. Тоҳирхон ота-онаси узоқ вақт яшаган Тошкент мактабида ўқиган. Тоҳирни яхши билган Мирзо Ҳайдар таърифлаганидек, табиатан ёвуз ва золим, қолаверса, ниҳоятда шубҳали одам эди.

1522-йилда Мамаш Хоннинг ўлими билан бахциз ҳодиса туфайли ҳокимиятга келди, сиёсий бўлиниш бошланди. Хонликдаги ҳокимият учун ўзаро кураш қозоқ султонлари ўртасидаги уруш натижасида юзага келди. Охирида Тоҳир хон деб эълон қилинади. Ўтмишга, Тоҳирхон ҳукмронлигига назар ташлайдиган бўлсак, чўл зодагонлари ва халқи билан тил топа олмаганини кўриш мумкин. Мирзо Ҳайдар Дуғлатнинг ёзишича, қозоқ султонлари ва бийлари бир неча бор ўзларининг олий раҳбарини ташлаб кетишган, қирғизлар эса қозоқларнинг ўзларидан кўра Тоҳирга кўпроқ содиқ қолганлар. Тоҳирнинг барча ташаббуслари муваффақияциз якунланди, чунки на дипломатик, на ҳарбий қобилиятга эга эди. Манғитлар ва Шайбонийлар томонидан мағлубиятга учраб, мўғулларга таҳдид солган, лекин улар билан очиқ жангга киришмаган[1].

1522-йилда Мўғулистон хони Мансур Қозоқ хонлигига қарши юриш қилди, бироқ Арис ҳудудида қаттиқ мағлубиятга учради. Натижада тинчлик шартномасини тузиб, синглисини Буйдашхонга турмушга беришга мажбур бўлди[2].

1523—1524-йиллар қишида баъзи қозоқлар уни тарк этишди. 1526-йилнинг ўрталарига келиб Тоҳирхоннинг ишлари бутунлай издан чиқди, унинг салбий феъл-атвори янада кучлироқ намоён бўла бошлади. „Шунинг учун, – деб ёзади Мирзо Ҳайдар Дуғлат, – унинг Абу-л-Қосим Султон деган укаси бор эди, халқ уни дарров ўлдирди ғалаба қозонган қўли билан Тоҳирхон даврида Қозоқ хонлиги тарихидаги энг муҳим воқеа 1526-йилда бутун Етисувнинг шаҳарга кўчирилиши бўлди. қозоқ ҳукмдорларининг кучи манбаларга кўра, қозоқ ҳукмдорлари орасида биринчи бўлиб қозоқ „Бадоеъ ул-вақоэ“ муаллифи Васифийнинг ёзишича. Хон қалмоқларни даф қилиш учун бир тоғ этагида „Жатан қал’аси“ қурдирган. Шуниси эътиборга лойиқки, 1537—1538-йилларда Мўғул хони Абд ар-Рашид шайбонийлар билан иттифоқ бўлиб, қозоқ қўшини Жатан қалъасида мустаҳкамланган.

Ўта шафқацизлиги ва адолацизлиги билан ажралиб турадиган, айни пайтда ҳукмдорлик қобилиятига эга бўлмаган Тоҳирхон ўз ҳукмронлиги билан умумжаҳон нафратини уйғотди ва халқи томонидан ташлаб кетилди. Тоҳирхон 1520—1526-йилларда 6 йилга яқин давом этган қозоқ-нўғай урушида мағлуб бўлди. Натижада Нўғай ўрдаси Тўрғай дарёсигача бўлган ҳудудни эгаллаб олди. 1527—1529-йилларда Бухоро Кўчкунчихони Тоҳирхон устидан ғалаба қозонди. 1528-йилда Тоҳирхон қўмондонлиги остида қирғизлар Еттисувни Ойрат ва Мўғул босқинларидан муваффақиятли ҳимоя қилдилар.

Тоҳирхон 1529—1533-йилларда вафот этган, Мирзо Муҳаммад Ҳайдарнинг ёзишича, „у қирғизлар орасида қолиб, энг бахциз (қийин) ҳолатда вафот этган“. Тоҳир вафотидан кейин хон ҳокимияти унинг укаси Буйдашхон қўлига ўтади[3].

Манбалар

  1. ↑ Султанов Т. И.. Поднятые на белой Кошме. Ханы казахских степей, Астана, 2006 — 174—178-бет. ИСБН 9965-9522-8-0. 
  2. ↑ Акимушкин, Олег Федорович. Средневековый Иран: Культура, история, филология, 1200 экз, Восток: Общество, культура, религия, СПб.: Санкт-Петербург "Наука", 2004 — 244-бет. ИСБН 5-02-027059-8. 
  3. ↑ Абусеитова М. Х.. Казахское ханство во второй половине ХВИ века. Алматы: Издательство «Наука», 1989 — 43—44-бет. 

Адабиёт

  • Материали по истории казахских ханств ХВХВИИИ вв., АлмаАта, 1969.




"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi