Ziyosfera

Toj ul-Muluk

(Tojulmulukdan yoʻnaltirildi)
Қиролича Тож ул-Мулук, 1926—1941-йиллар оралиғида

Тож ул-Мулук (форсча: تاج‌الملوک‎‎ Тâж-ол-Молук; 1896-йил 17-март — 1982-йил 10-март) Эрон шоҳи, 1925—1941-йиллар оралиғида Паҳлавийлар сулоласи асосчиси Эрон шоҳи Ризо Шоҳнинг рафиқаси сифатида Эрон маликаси бўлган. Қиролича бўлганидан кейин унга берилган унвон форс тилида „Шоҳлар тожи“ деган маънони англатади. У ВИИ асрдаги мусулмонлар истилосидан кейин Эрондаги биринчи малика бўлиб, қироллик вакиллигида қатнашган ва 1936-йилда кашф-э ҳижобда (ҳижобни тақиқлаш) катта рол ўйнаган.

Биография

У туркий Айрумдан бўлган бригада генерали Теймурхон Айримли ва рафиқаси Малик ус-Султоннинг қизи эди[1].

Унинг Ризо Хон билан никоҳи 1916-йилда содир бўлган. Бу Ризо Хоннинг ўша пайтдаги ҳарбий карерасида отасининг алоқалари туфайли ташкил этилган ва унинг устунлигини исботлаган ва бу унга казаклар иэрархиясида кўтарилиш имконини берган. Биргаликда уларнинг тўрт фарзанди бор эди: Шамс, Муҳаммад Ризо, охирги Эрон шоҳи ва унинг эгизак синглиси Ашраф ва Али Ризо[2].

1921-йил 23-февралда Теҳронда давлат тўнтариши натижасида Ризо Хон ҳокимиятни қўлга олди.

Қиролича

1925-йил 15-декабрда унинг турмуш ўртоғи ўзини Шаҳаншоҳ (шоҳлар қироли) деб эълон қилди ва унга Малеке (қиролича) унвони берилди.

Шахсий маълумотларга кўра, Тож ул-Мулук Ризо Шоҳ билан бирга яшамаган, чунки шоҳ ўз вақтини бошқа турмуш ўртоқлари Турон Амирсулаймоний ва 1923-йилда уйланган Эсмат Довлацҳоҳийга бағишлаган. У ҳам ўз ташаббуси билан сиёсатга аралашмаган. Бироқ, унинг ҳукмронлиги даврида қиролича мавқеига эга бўлган, бу унинг аёлларга нисбатан сиёсатида муҳим рол ўйнаган. У Эроннинг биринчи қироличаси бўлиб, жамоат ролини ўйнаган ва жамоат жамиятида расмий лавозимни эгаллаган.

Унинг давлат вакиллик вазифаларида иштирок этувчи малика роли Эронда аёлларнинг роли бўйича янги сиёсатда катта аҳамиятга эга эди, чунки унинг эрининг сиёсати замонавийлаштириш усули сифатида аёлларнинг жамиятдаги иштирокини ошириш эди[3]. У эрининг ҳукмронлиги даврида Эронда ҳижобни бекор қилинишида муҳим рол ўйнади: Кашф-э ҳижоб. Аёлларнинг юзини очиш аёлларнинг жамиятдаги иштирокига эришиш учун жуда катта рамзий аҳамиятга эга эди ва шоҳ тартибсизликларни келтириб чиқармаслик учун ислоҳотни босқичма-босқич амалга оширди: 1933-йилда аёл ўқитувчилар ва 1935-йилда мактаб ўқувчилари ва талаба аёлларни ҳижобини очишга даъват этилган, расмий декларация қабул қилинди. 1936-йил 8-январда декларациянинг қабул қилиниш маросими бўлиб ўтди ва малика ва унинг қизлари бу воқеада муҳим рол ўйнади[3]. Ўша куни Ризошоҳ малика ва уларнинг икки қизи билан Теҳрон ўқитувчилар коллежининг битирув маросимида рўмолини очиб, замонавий либосларда, юзи очиқ ҳолда қатнашди[3]. Қиролича дипломларни топширди, шоҳ эса аҳолининг ярми эътиборга олинмаслиги ҳақида гапирди ва аёлларга келажак уларнинг қўлида эканлигини айтди[3]. Бу Эрон маликаси биринчи марта ўзини омма олдида кўрсатиши эди. Шундан сўнг, шоҳ хотини ва қизларининг расмларини нашр этди ва бутун Эрон бўйлаб тарқатди[3].

Тодж ол-Молук эрининг мажбуриятига кўра халқ вакиллигида шу тарзда иштирок этишни давом эттирди ва шу тариқа унинг сиёсатида билвосита рол ўйнади, лекин у ҳеч қачон ўзига хос ташаббус кўрсатмади ва сиёсий аралашишдан четда турди. 1939-йилда у ўғлининг Мисрлик Фавзия билан тўй маросимида қатнашди. Бироқ, Фавзия билан муносабатлар яхши бўлманган.

Кейинчалик ҳаёт

1941-йил 16-сентабрда Ризо Шоҳ тахтдан ағдарилиб, сургун қилинди. У эрининг ортидан Жанубий Африкадаги сургунга эргашмади, аксинча, Эрондаги ўғлининг саройида қолишни танлади. Ризошоҳ вафотидан бир йил ўтгач, у ўзидан кичик бўлган Шерозлик таниқли оиланинг ўғли Ғуломҳусайн Соҳиб Дивонийга эрга тегди[1]. Кейинчалик у Миллий маслаҳат мажлисига сайланган[1].

У ўғлига катта таъсир кўрсатган ва қироллик хонадонида ҳукмронлик қилган[1]. Тож ул-Мулук ва унинг келини қиролича Фавзия ўртасидаги можаро ўша пайтда кўпчиликнинг эътиборни тортган ва Фавзиянинг Мисрга кетишига ва 1948-йилда қироллик никоҳининг бузилишига сабаб бўлган омилларда иштирок этгани айтилади. У малика Шаҳноз билан яхши муносабатда бўлганлиги эътироф этилган.

1950-йилда Тож ул-Мулук ўз ўғли шоҳ ва Сорая Эсфандияри-Бахтёри ўртасидаги никоҳни ўтказишда иштирок этди. Моссаддиг бош вазирлиги даврида у шоҳдан уларни Эрондан ҳайдаб чиқаришни сўраганида, у қироллик уйининг кўп аъзолари билан Эронни тарк этди. 1953-йилда Моссаддиқ қулагандан кейин улар Эронга қайтишди.

Ўғли ҳукмронлиги даврида Тож ул-Мулук қизлари ва келинларидан фарқли ўлароқ, одатда қироллик вакиллигида, хайрия ишларида ҳам кўп қатнашмаган. У 1967-йил 26-октабрда шоҳнинг тож кийиш маросимида тўлиқ қатнашмади, фақат тож кийишнинг ўзида эмас, балки ундан кейинги қабулда қатнашди. У ҳар йили ўз саройида иккита зиёфат уюштирди: бири тўнғич набирасининг туғилган кунини нишонлаш учун, иккинчиси эса Моссадигнинг қулашини нишонлаш учун. 1971-йилда шоҳнинг соғлиғи ёмонлаша бошлаганида , Тож ул-Мулук бу хабарни кенг оммага ёйилишига йўл қўймади ва шифокорларнинг саройга ташриф буюришининг расмий сабаби кекса Тодж ол-Молоук учун деб кўрсатилди..

1979-йил инқилобидан олдин Тож ул-Мулук Муҳаммад Ризо Паҳлавий томонидан Беверли -Хиллздаги Шамс Паҳлавийнинг уйига юборилган[4]. У Лос-Анжелесга 1978-йил 30-декабрда Эрон Император ҳаво кучларининг Боэинг 747 самолётида келди[5]. У келганидан кўп ўтмай, 1979-йил 2-январда шаҳардаги эронлик талабалар уйга ҳужум қилишди ва уни ёқишга ҳаракат қилишди[4][6]. Кейин у қизи билан АҚШнинг Буюк Британиядаги собиқ элчиси Валтер Анненбергнинг Палм-Спрингсдаги мулкига паноҳ топди[4].

У 1982-йил 10-мартда Мексиканинг Акапулко шаҳрида 86 ёшга тўлишидан этти кун олдин вафот этди[7].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 „Wивес оф Реза Шаҳ“ (фа). Институте фор Ираниан Cонтемпорарй Ҳисториcал Студиэс. 2022-йил 5-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-апрел 2021-йил.
  2. ↑ Cйрус Гҳани. Иран анд тҳе Рисе оф тҳе Реза Шаҳ: Фром Қажар Cоллапсе то Паҳлави Поwер. Лондон: И.Б.Таурис, 2001 — 194-бет. ИСБН 978-1-86064-629-4. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Гуитй Нашат „Интродуcтион“, . Wомен ин Иран фром 1800 то тҳе Исламиc Републиc Лоис Беcк: . Урбана анд Чиcаго, ИЛ: Университй оф Иллиноис Пресс, 2004 — 16-бет. ИСБН 978-0-252-02937-0. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Лоис Сcотт. „Тҳе Шаҳ'с даwнфалл“. Тҳе Виcториа Адвоcате (24-феврал 1980-йил).
  5. ↑ Тҳомас Кент. „Шаҳ лоокинг фор wай оут Иран“. Wиллиамсон Даилй Неwс. АП (30-декабр 1978-йил).
  6. ↑ „Риоц форcе Шаҳ'с мотҳер то леаве ҳоусе“. Боcа Ратон Неwс. АП (3-январ 1979-йил).
  7. ↑ „Лате Шаҳ'с мотҳер диэс“. Гадсден Тимес. АП (16-март 1982-йил). 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi