Ziyosfera

Tolengit

Tolengit — qozoq jamiyatidagi urugʻ, xon va sultonlar xizmatida boʻlgan. Ular uch juzning birortasiga ham kirmaydi. Qozoq davlatida ular alohida tabaqa va xon hokimiyatining ishonchli tayanchi boʻlgan.

Etnonimi

Tolengit etnonimi (tulengut, telenget, tolengut) qozoqlar tomonidan oyrat-qalmoqlardan oʻzlashtirilgan[1] va Oyrat urugʻi Telengut (dolongut) nomi bilan bogʻliq[2]. Telengut nomi, oʻz navbatida, qadimgi tele[3] va dolange[4] etnonimlaridan kelib chiqqan. J. Hamilton koʻrsatganidek, „tele“ soʻzi qadimgi moʻgʻulcha „tegreg“[5] — „arava“[6][7] soʻzining xitoycha transkripsiyasidir. Dolongut etnonimining shakli moʻgʻulcha doloon (yetti) raqami bilan bogʻliq[8].

Tarixi

Qozoqlar tarkibidagi tolengitlar jungorlar va qalmoqlar kelib chiqishi bilan bogʻliq boʻlgan avlodlar qatoriga kiradi[9]. Tolengitlar sobiq jungor (qalmoq) harbiy asirlari tabaqasi boʻlib, ulardan xon otryadi, tansoqchilari va saroy xizmatchilari tuzilgan[10]. Maʼlumki, Kenesarining tolengitlari unga bobosi Ablayxondan oʻtgan va asosan qalmoqlardan iborat boʻlgan[11].

Shokarim Xudoyberdievning yozishicha, tolengitlarning (tulengut) uzoq ajdodlari Tolet (Tulet) koʻlida yashagan Oltoy togʻi qalmoqlaridir. Shokarim yozganidek, „Qozoqlar Tolengitlarni Oʻrta Juzdagi argʻinlarning ajdodi — Kodan-tayshaning oʻgʻli Dairxoʻjaning qullari, deyishadi“. Shokarimning fikricha, ular qozoqlar va qalmoqlar oʻrtasidagi janglar davridan asirga olingan qalmoqlardir. Abulgʻoziyning soʻzlariga qaraganda, tolengit soʻzi oyrat-qalmoqlarni ham, xon tolengitlarini ham anglatgan[12].

M. A. Sarsembaev fikriga koʻra, qozoq asirligiga tushib qolgan jungorlar qul boʻldi. Keyin ularning baʼzi qismi, yaʼni jangchi boʻlib tanilganlari, Tulengutlar deb nomlangan alohida ijtimoiy joyni egallagan. XVIII-asrda tulengutlar asosan sultonlar va xonning harbiy xizmatkorlari edi. XIX-asrda ular sultonlarga qaram boʻlgan xalqlar qatorida qolishda davom etgan[13].

Agar XVIII-asrda tulengutlar faqat „oq suyak“ vakillari — sultonlar va xonlar bilan boʻlishi mumkin boʻlsa, XIX asrda tulengutlarga ega boʻlish huquqi asta-sekin „qora suyak“ — biylar va oqsoqollargacha kengaydi. XIX-asrda Oʻrta Juz yerlarida Tulengut volosti tashkil topdi[13].

Huquqlari va majburiyatlari

M. A. Sarsembaev yozganidek, „Tulengutlar krepostnoy boʻlmagan, deb taʼkidlash mumkin“. Ular xon yoki sulton qoshidagi ijro apparati edi. Ular koʻchmanchi davlatda ijroiya hokimiyatining tashkiliy-huquqiy mexanizmi ishini taʼminlaganlar. Tulengutlar xonning nukerlari, tan soqchilari, xon gvardiyasi, sud va ijroiya hokimiyati qarorlarini ijro etuvchi, diplomatik elchilar, soliq yigʻuvchilar[13] vazifalarini bajarganlar.

Joylashuvi

Hozirgi vaqtda ular asosan Shimoliy-Gʻarbiy Qozogʻiston hududlarida, Rossiya Federatsiyasining Yevropa qismining Janubiy-Sharqiy qismida yashaydilar.

Uran va tamgʻa

Tolengit naslidagi Uran, Tore naslidagi — Arxar kabi. Tamgʻa ham Tore urugʻinikiga oʻxshaydi.

Vakillari

  • Dina Nurpeisova;
  • Jautikov, Orymbek Axmetbekovich;
  • Kajgaliev, Shamgon Sagiddinovich;
  • Alimqulov, Taken;
  • Baybek (Botir).

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ Bekmaxanov E. B.. Prisoedinenie Kazaxstana k Rossii. Izd-vo Akademii nauk SSSR, 1957 — 62-bet. 
  2. ↑ Zoriktuev B. R.. Etnicheskaya istoriya narodov Yujnoy Sibiri i Tsentralьnoy Azii. VO «Nauka», 1993 — 140-bet. 
  3. ↑ Mir Tsentralьnoy Azii: Arxeologiya, etnologiya. Izd-vo BNTs SO RAN, 2002 — 126, 130-bet. ISBN 978-5-7925-0107-2. 
  4. ↑ Bichurin N. Ya.. Sobranie svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v drevnie vremena. Ripol Klassik, 2013 — 175-bet. ISBN 978-5-458-39135-1. 
  5. ↑ Klyashtornыy S. G.. Stepnыe imperii drevney Evrazii. Filologicheskiy fakulьtet Sankt-Peterburgskogo gos. universiteta, 2005 — 59-bet. ISBN 978-5-8465-0246-8. 
  6. ↑ Luvsandendev A.. Mongolo-russkiy slovarь, Moskva, 1957 — 443-bet. 
  7. ↑ Shabalov A. S.. Proisxojdenie uygurov, oyratov (kalmыkov) i drugix teleskix plemen XVIII v. do n. e. — XIV v. n. e. Irkutsk: Izdatelьstvo Irkutskogo gosudarstvennogo texnicheskogo universiteta, 2014 — 8—22-bet. 
  8. ↑ Nanzatov B. Z. Etnogenez zapadnix buryat (VI—XIX vv.). — Irkutsk, 2005. — S. 62. — 160 s. — ISBN 5-93219-054-6.
  9. ↑ Trudы Evraziyskogo obщestva geneticheskoy genealogii. Geneticheskaya istoriya narodov Evrazii. Litres, 2017 — 198-bet. ISBN 9785040141371. 
  10. ↑ Kornienko A. V. Zagadki istorii. Ljepraviteli. Directmedia, 2014 — 168-bet. ISBN 9789660356672. 
  11. ↑ Kenesarina N. A.. O deyatelьnosti Kenesarы Xana po tsarskim dokumentam. "Nash mir", 2001 — 181-bet. 
  12. ↑ Shakarim. Moe vremya. Astana: Audarma, 2010 — 299-bet. 
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 Sarsembaev M. A.. Tulengutы, kulы v kazaxskom obщestve // Kazaxskoe xanstvo kak suverennoe gosudarstvo srednevekovoy epoxi. Astana: GU «Institut zakonodatelьstva Respubliki Kazaxstan», 2015 — 67—72-bet. ISBN 978-601-7366-19-3.  (Wayback Machine saytida 2025-05-26 sanasida arxivlangan) 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi