Топшур (мўғулча: топшуур) — 2 та соч торли (кварта созланган) юлинган чолғу асбоби . Узунлиги тахминан 780 мм. Шитирлаш усули билан чалинади. Шимоли- ғарбий Мўғулистон[1] ва Олтой[2][3] да тарқалган.

Чолғу номи, „топ“ — зарба, шитирлаш ва „хур“ — шўр гуруҳи туркий тилларидаги чолғу асбобларининг умумлаштирилган номидан келиб чиққан.

Аслида, торлар квартадан (яъни, диатоник эмас) бироз кенгроқ созланган. Буни эса шитирлашдан бошқа усул деб аташ қийин. Чунки анъанавий топшур ҳамроҳлиги синкоп ва қўпол кучга йўл қўймайди — фақат 4/4 ритмда билак билан юқорига ва пастга силкитиш. Айнан шу тизим ва чалиш тури топшур мусиқасига ўзига хос Олтой ўзига ҳослигини яратади.

Топшур одатда каичи (халқ ҳикоячилари) томонидан достонларни ижро этиш учун ишлатилади. Тадқиқотчи А.В.Анохин (1874-1931) топшур ҳақида шундай ёзади: Андоза: Қўштирноқнинг боши Олтойликлар орасида торли чолғу „топшуур“ деб номланади ва балалайка шаклига эга, лекин торлари баланд товуш чиқармайди. унинг торлари от юнгидан, юпқа арқонда ўралган ҳолда қўлланади… Улар худди балалайкада чалгандай ўйнайдилар. Осиёликлар орасида бундай тўртинчилар (ўткир, бироз чўзилган — Ф.Г.) консонанс деб тушунилади, чунки улар бошланиши ва якуний чалиниши, гармоник аккорд каби уни доминант интервал сифатида таснифлаш мумкин.  Тўртчилардан ташқари, топшур ҳамроҳлигида соф квинта, катта ёки кичик секста беради. Мана биз топшур бир вақтда ундош товушлар кўринишида эшитган барча интерваллар Андоза: Иқтибосни якунлаш.

Олтой торли чолғуси „топшуур“ деб номланади ва балалайка шаклига эга, лекин ундаги торлар от юнгидан юпқа арқонга ўралган ҳолда ишлатилганлиги сабабли унчалик баланд эмас. Осиёликлар бундай кварцларга эга (ўткир, бироз чўзилган — ФГ) консонанс деб тушунилади, чунки улар қўшиқ айтишни бошлайди ва тугатади, гармоник аккорд каби уни доминант интервалгача таснифлаш мумкин.  Тўртчилардан ташқари, топшур ҳамроҳлигида соф квинта, катта ёки кичиксекста беради. Мана биз топшурда „бир вақтинг ўзида“ шаклида эшитган барча интерваллар.

Ҳозирда топшурни қўллаш соҳалари ўсиб бормоқда: улар нафақат анъанавий достонни ўйнаб, ансамблларда фаол фойдаланилмоқда. Туваликлар эса ҳар доим қўшиққа эга бўлган, аммо достон эмас.

Товуш панели шаклига келсак, у ҳар хил бўлиши мумкин — юмалоқ ёки қошиқ шаклидан квадратгача, учбурчак (балалаика каби) ёки дарахтнинг бўйлама кесилишига яқин (агар уста чахлашга эринган бўлса). Юқори товуш панели хом теридан қилинган (шунда товуш кўпроқ зичроқ, барабанга ўхшайди) ёки юпқа ёғоч қатламидан, шунда товуш ярим акустик гитарага ўхшайди.

Классик мусиқачи нуқтаи назаридан топшур жуда ибтидоий. Бироқ, бу ундай эмас: унинг камчиликлари фазилатларга айланади. Фақат иккита торнинг мавжудлиги ўзига хос ўйин техникасидан фойдаланишга имкон беради ва узун бўйинли бўйинбоғли топшур жуда қизиқарли диатоник бўлмаган таваккал товушларни ўйнашга имкон яратади.

Манбалар

  1. ↑ Итс Р. Ф., Решетов А. М.. Корейские и монгольские коллекции в собраниях МАЭ. Изд-во "Наука," Ленинградское отд-ние, 1987 — 158-бет. 
  2. ↑ Советская энциклопедия. Музыкальный энциклопедический словарь, 1990 — 549-бет.  (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-02-28 санасида архивланган)
  3. ↑ Музыкальная энциклопедия, Советская энциклопедия, 1981 — 577—578-бет. 

Адабиётлар

  • „Тобшуур“, Музыкальные инструменты. Энциклопедия. М.: Дека-ВС, 2008 — 582-бет. 
  • Кончев В.Е.. Школа игры на алтайском комусе, Горно-Алтайск, 2004 — 6—8-бет.