Trimpin
Тримпин (ҳақиқий исми Герҳард Тримпин)[1] (1951-йилда туғилган) — Олмонияда туғилган кинетик ҳайкалтарош, товуш санъати (соунд арт) устаси ва мусиқачи. Ҳозирда АҚШнинг Вашингтон штатидаги Сеаттле ва Тиэтон шаҳарларида яшаб, ижод қилади.
Тримпин ўз ижодида ҳайкалтарошлик ва товуш уйғунлигини турли соҳалар, жумладан, доимий ўрнатилган инсталляциялар, жонли мусиқий чиқишлар, театр ҳамда рақс саҳналари орқали намойиш этади. Унинг асарлари МИДИ интерфейси ёрдамида рақамли алоқа ўрнатувчи ўрнатилган микроконтроллерлар орқали электромеханик тарзда ҳаракатга келтирилиши билан ажралиб туради[2].


Ёшлиги ва таълими
Тримпин Франсия ва Швейсария чегаралари яқинида жойлашган Иштайн (Истеин — ҳозирда Эфринген-Кирчен таркибига киради) қишлоғида улғайган[3][4]. У Алеман шевасида (Алеманнисч) сўзлашувчи маҳаллий аҳоли вакили[4] ҳамда мис ва ёғочли пуфлама чолғу асбоблари созандасининг ўғлидир[5]. Болалигида у турли тажрибалар ўтказиш учун эски пуфлама чолғу асбобларидан эркин фойдалана олган. Тримпин ўзи ҳам ушбу асбобларни чалар эди, бироқ кейинчалик унда металлга қарши аллергия пайдо бўлиб, бу унинг лабларига таъсир қилди ва чалишни тўхтатишга мажбур бўлди[6][7]. Тримпиннинг отаси немис ўрмонларида маълум бир масофадан туриб мусиқа ижро этиш орқали унда макон ва товуш уйғунлиги (спатиал мусиcал эхпериэнcес) туйғусини шакллантирган. Ёш Тримпин эса эски радиолар устида тажрибалар ўтказган ҳамда чолғу асбобларининг бўлакларини кесиб, уларни қайта бирлаштириш билан шуғулланган[4]. У Берлин университетида (Университй оф Берлин) таҳсил олган[6].
Берлиндаги дастлабки лойиҳаларидан бирида у симга ёзилган нутқ аудиосини (wире реcординг) ижро этиш учун мувозанатда турувчи масхарабоз ҳайкалчасидан фойдаланган. Сим хона бўйлаб тортилган бўлиб, у юқорига ва пастга қиялатилганда, масхарабоз ҳайкалчаси сим бўйлаб ҳаракатланиб, товушни олдинга ва орқага қараб ижро этган. Унинг ижодий тарихи маълумотлар ва товушларни сақлаш технологиялари тарихининг катта қисмини ўзида акс эттиради[8]. МИДИ тизими кенг оммалашишидан аввал Тримпин мусиқани компютер хотирасида сақлаш учун ўзининг шахсий протоколини ишлаб чиққан эди[9].
1980-йилда Тримпин Америкага кўчиб ўтди, чунки у ерда Европада топиш қийин бўлган эски, ишлатилган техник қисмлардан эркин фойдаланиш имконияти мавжуд эди[1][5]; у Сиэтл шаҳрини „яшаш учун ёқимли жойга ўхшагани“ сабабли доимий турар жой сифатида танлади[4]. 1980-йилларда у ўзининг ижодий ишларини молиялаштириш учун йилига бир ой давомида Аляскада балиқ овлаш билан шуғулланган[8].
Ихтиролари
Унинг илк инсталляцияларидан бири Амстердам театридаги спирал шаклидаги зинапоя бўйлаб ўрнатилган, олти қават баландликка эга бўлган микротонал ксилофон (оддий Ғарб мусиқа ўлчовларига қараганда товушлар оралиғи анча кичик бўлган чолғу) эди. Ундаги куйлар компютер дастурлари ёрдамида юқорига ва пастга қараб шиддат билан ижро этилган[4][8]. Яна бир асари эса сув фаввораси инсталляцияси бўлиб, унда мураккаб ритмик фуга асосида созланган сув томчилари шиша идишларга томизилган[4][8]. Шундан кейин яратилган бир қатор асарларида ҳам у худди шу каби чизгилардан, яъни чорсиллаб тушаётган сув томчиларидан фойдаланган[10]. Бир рақс саҳнаси учун эса у раққосаларнинг тана ҳаракатларидан мусиқа чиқариш усулини ўйлаб топди: раққосаларнинг поябзалларига ўрдак товушини чиқарувчи кичик пуфагичлар ўрнатилган, қўлтиқ остидаги халтачалар эса ҳаво ҳайдагичларни ҳаракатга келтирган[4].
Тримпин темир қўнғироқлари электромагнитлар ёрдамида ҳавода муаллақ турадиган махсус гамелан (индонезча чолғу ансамбли тури) ихтиро қилди. Ундаги фото датчик қўнғироқларнинг белгиланган нуқтадан юқорига кўтарилиб кетишига йўл қўймайди ва улар ҳеч қандай жисмга тегиб турмагани сабабли, бир марта чалинганда товушнинг сўниши (деcай) ҳайратланарли даражада узоқ давом этади[8][11]. Унинг яна бир ихтироси — ўта узун ўлчамли бас-кларнетдир. Чолғу атрофига спирал шаклида жойлаштирилган қўшимча клавиşлар микротонал гаммани ҳосил қилишга хизмат қилади. Инсон унинг мундштугидан фақат ҳаво пуфлайди, ўнлаб қўшимча клавиşлар эса компютер ёрдамида чалинади[11]. 1980-йилда у инсон чалиши имконсиз бўлган экспериментал механик фортепиано мусиқалари бастакори Cонлон Нанcарроw билан учрашди. Тримпин Нанкарроwнинг механик фортепиано (плаер пиано) қоғоз рулонларини МИДИ маълумотларига айлантириш технологиясига эга эди, бу эса ушбу ноёб асарларнинг қоғоз чириши ёки йўқ бўлиб кетишидан сақлаб қолинишини таъминлади[4].
Тримпин оркестрдаги ҳар бир чолғу асбобини МИДИ буйруқлари орқали чала оладиган машиналарни яратди[4][5]. У яратган механик виолончел камончасининг йўналишини мутлақо сезиларсиз тарзда ўзгартира олади, унинг МИДИ литавраси (тимпани) эса таёқчани тезкор ишқалаш орқали инсон қўли билан эришиб бўлмайдиган узлуксиз гулдураш (тимпани дроне) эффектини ҳосил қилади[4][5]. Ҳақиқатан ҳам, унинг асарлари одатда инсон ижросига тақлид қилишга уринмайди[8]. У ўз ишини шундай таърифлайди: „Менинг мақсадим — инсоннинг жисмоний имкониятлари чегарасидан чиқиб, чолғу асбобларини шундай чалишдан иборатки, композициянинг ритмик тузилиши қанчалик мураккаб бўлмасин, уни энг юқори нуқтага олиб чиқиш мумкин бўлсин“[11].
Гарчи унинг мусиқий асарлари деярли тўлиқ рақамли усулда басталанган бўлса-да, Тримпин деярли ҳеч қачон электрон товушлардан фойдаланмайди. Бунга сабаб унинг электрон соундларга қарши эканлиги эмас, балки деярли 100 йилдан бери тузилиши ўзгармай келаётган овоз кучайтиргичлар (динамиклар) дизайни умумий электрон мусиқий технологиялар ривожидан анча орқада қолиб кетган деб ҳисоблашидир[4]. Томошабинлар унинг асарларини одатда акустик тарзда тинглашса-да, бундан мустасно бўлган битта ҳолат мавжуд: Сиэтлдаги Оммабоп маданият музейида (Мусеум оф Популар Cултуре) ўрнатилган, ўз-ўзини созлайдиган гитаралардан иборат торнадо шаклидаги „ИФ ВИ WАС ИХ: Рооц анд Бранчес“ устунидир[12]. Ушбу инсталляцияда жой танқислиги ва қўшни кўргазмаларга халақит бермаслик мақсадида электро-гитаралар ҳамда кўплаб қулоқчинлар (наушниклар) тизими қўлланган.

Кўргазмалари ва ижодий намуналари
2005-йил июл ойидан бошлаб Вашингтон штатидаги бир нечта музейлар куратор Бетҳ Селларс раҳбарлигида ёзувчининг бир йиллик кенг қамровли кўргазмаларини ташкил этди. Ушбу инсталляция ва жонли чиқишлар Сиэтл санъат музейи (СААМ),[13] Вашингтон университети қошидаги Ҳенрй бадиий галереяси, Cонсолидатед Wоркс (ушбу муассаса Тримпин кўргазмасидан кўп ўтмай ёпилган[14]), Фре санъат музейи, „Жаcк Страw Неw Медиа Галлерй“ ҳамда Сиэтлдаги „Суяма Спаcе“ майдонларида бўлиб ўтди. Шунингдек, кўргазмалар Такома шаҳридаги Шиша музейи (Мусеум оф Гласс) ва Такома санъат музейида, Пуллман шаҳридаги Вашингтон штати университети санъат музейида ҳамда Вашингтон штатидан ташқарида — Миссула шаҳридаги Миссула санъат музейи ва Канаданинг Ванкувер (Британия Колумбияси) шаҳридаги Халқаро жаз фестивалида намойиш этилди[15].
Сиэтл-Такома халқаро аэропортининг „А галереяси“ (Cонcоурсе А) санъат йўлагида Тримпин шакллантирган „Cонтраптион“ (Мослама) инсталляцияси ҳаракатланувчи йўлакча ёнига ўрнатилган. Ушбу инсталляция узунлиги 80-фут-лик (24 м) шиша қути ичига жойлаштирилган бўлиб, у ҳаракат датчиклари орқали ишлайди ва турли мусиқий чолғулар ҳамда топилган буюмлардан ясалган икки дона ҳаракатланувчи механизмдан иборат. Ҳар бир мослама ёнидан йўловчилар ўтган вақтда автоматик равишда мусиқа чалишни бошлайди.[16]
Тримпин кўплаб нуфузли мукофотлар соҳибидир. У 1994-йилда Замонавий санъат жамғармасининг (Фоундатион фор Cонтемпорарй Арц) „Рассомлар грант мукофоти“га лойиқ кўрилган. 1997-йилда эса унга нуфузли МаcАртҳур „Даҳо“ мукофоти (МаcАртҳур Гениус Аwард) топширилган[6]. 2007-йил июн ойида у Ню-Ёрк шаҳрида бўлиб ўтган 7-Халқаро НИМЕ (Мусиқий ифода учун янги интерфейслар) конференсиясига асосий маърузачи сифатида таклиф этилди[17]. 2010-йил май ойида унга Каллифорния санъат институти (Cалифорниа Институте оф тҳе Арц) томонидан мусиқий санъат фахрий доктори унвони берилди.
2007-йилдан бошлаб у Вашингтон штатидаги Якима водийси яқинида жойлашган Тиэтон шаҳрида ўз ижодий студиясини ташкил этган ижодкорлар қаторига қўшилди[18].
Тримпиннинг сув томчиларига асосланган „Шенг Ҳигҳ“ номли овозли инсталляцияси 2009-йилги Охай мусиқа фестивалида (Ожаи Мусиc Фестивал) намойиш этилди. Шундан сўнг, унга Охай (Каллифорния) шаҳридаги мусиқий амфитеатр учун доимий овозли ҳайкал — „Тҳе Соунд Арч“ (Овоз аркаси) яратиш топширилди[19][20].
Унинг яна бир машҳур асари — „Кломпен“ деб номланган овозли ҳайкал бўлиб, у шифтдан осилган симлар орқали компютерга уланган 96 та голландча ёғоч поябзалдан (Кломплар) иборат. Тангалар қабул қилгичга чорак доллар (25 сент) ташланганда, поябзал учларига ўрнатилган болғачалар электромеханик тарзда ҳаракатга келади. Ушбу инсталляция 20 хил композицияни ижро эта олади ва у Утаҳ штати университети қошидаги Нора Эccлес Ҳаррисон санъат музейининг доимий коллексиясидан жой олган.
Минесота фан музейида (Сcиэнcе Мусеум оф Миннесота) унинг „Сеисмофон“ (Сеисмофон) номли доимий инсталляцияси намойиш этиб келинмоқда. Ушбу улкан маримба, ксилофон ва зарбли чолғу асбобларидан иборат мослама ер қимирлашларини (зилзилаларни) мусиқага айлантириб беради[21]. Махсус компютер тизими АҚШ Геологик хизматидан (УСГС) реал вақт режимида бутун дунёдаги сейсмик маълумотларни қабул қилади ва зилзила содир бўлган ҳудуд халқларининг маданиятига мос мусиқий услублар ҳамда оҳанглар яратади[22]. Шунингдек, 1999-йилда буюртма қилинган ушбу лойиҳа „Магнитуде ин C#“ номи билан ҳам танилган[23].
2010-йилда Тримпин бастакор Давид А. Жаффе ғояси асосида Ҳенрй Брантдан мерос қолган зарбли чолғулар тўпламини роботлаштирилган кўринишга келтирди. Мазкур лойиҳа Жаффенинг „Тҳе Спаcе Бетwеэн Ус“ (Бизнинг орамиздаги макон) композициясида қўлланди. 2011-йилги „Отҳер Миндс“ фестивалидаги ушбу чиқиш давомида томошабинлар боши узра осилган 18 та роботлаштирилган найчали қўнғироқлар, иккита механик ксилофон, механик глокенспил ва Дисклавиэр чалинди. Буларнинг барчаси зарбчи томонидан 3Д датчик (радиодрум) ёрдамида ва томошабинлар атрофини ўраб турган икки гуруҳ торли квартет жўрлигида бошқарилди.
2010-йил кузидан бошлаб Тримпин Стенфорд университети қошидаги Мусиқа ва акустика бўйича компютер] тадқиқотлари маркази (CCРМА) талабалари ва ўқитувчилари билан биргаликда „Тҳе Гурс Зйклус“ мултимедия инсталляцияси устида ишлади. Ушбу лойиҳада таниқли бастакор ва режиссёр Ринде Эcкерт ҳам ҳамкорлик қилди.
2012-йил 16-мартдан 28-апрелгача Канаданинг Виктория (Британия Колумбияси) шаҳридаги „Опен Спаcе“ галереясида Тримпиннинг „Тримпин:(CанонХ+4:33=100)“ номли инсталляцияси оммага тақдим этилди. Кўргазмада у томонидан ёзилган композицияларни ижро этиш учун махсус механик актуаторлар ўрнатилган бешта қисмларга ажратилган фортепиано намойиш этилди. Томошабинлар деворга осилган РГБ ранг датчигини аркада ўйинлари услубидаги жойстик орқали бошқариш орқали мусиқани фаоллаштириш имконига эга эдилар. Датчик Тримпин томонидан ипак скрининг усулида тайёрланган асосий рангли постерлар қаршисида ҳаракатланар эди. Ранг танлангач, жойстик ёнидаги тугма босилар, датчик рангни сканерлаб, олинган маълумотни алгоритм ёрдамида мусиқага айлантирар ва шу заҳоти ижро бошланар эди. Кўргазманинг сўнгги кунида „МИСТИC“ гуруҳи ушбу инсталляция учун махсус яратилган асарлардан иборат жонли консерт дастурини тақдим этди.
2013-йилдан бошлаб унинг сув томчиларига асосланган зарбли чолғуси — „Лиқуид Перcуссион (Дас Регентропфен Счлагзеуг)“ Швейсариянинг Винтертур (Wинтертҳур) шаҳридаги Швейсария „Течнорама“ фан марказида доимий равишда намойиш этиб келинмоқда.
Ҳужжатли филм
Ижодкор ва ихтирочининг ҳаёти ҳамда фаолиятига бағишланган „ТРИМПИН: Тҳе Соунд оф Инвентион“ (Тримпин: Ихтиро товуши) номли тўлиқ метражли ҳужжатли филм режиссёр Петер Эсмонде томонидан суратга олинган бўлиб, унинг премераси 2009-йил март ойида Остин (Техас) шаҳридаги Соутҳ бй Соутҳwест филм фестивалида бўлиб ўтди. Ушбу филм кейинчалик Ню-Ёрк, Лондон, Торонто, Барселона, Сан-Паулу, Буэнос-Айрес, Ванкувер, Дублин, Готеборг, Осло ва Янги Зеландия кинофестивалларида намойиш этилди.
Китоб
2011-йил май ойида „Марқуанд Боокс“ нашриёти томонидан ёзувчига бағишланган „ТРИМПИН / Cонтраптионс фор Арт анд Соунд“ биографик китоби чоп этилди. Китоб Анне Фоcке томонидан таҳрир қилинган бўлиб, унга Тримпиннинг яқин дўстлари ва ҳамкорлари, жумладан, Кйле Ганн, Чарлес Амиркҳаниан ва „Кронос Қуартет“ гуруҳи аъзоси Давид Ҳаррингтонлар ўз ҳиссаларини қўшишган. Китоб нашрини молиялаштириш учун унинг „БоокБеатБох“ деб номланган 13 нусхадаги чекланган махсус тўплами шахсий ауксионда сотилди. Ушбу махсус тўпламнинг ҳар бири алюминийдан қўлда ясалган қути ичига жойлаштирилган бўлиб, айни пайтда даста ёрдамида айланадиган ва мусиқа чаладиган ўзига хос чолғу асбоби вазифасини ҳам бажаради.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Соунд Артист Тримпин Триумпҳс Wитҳ Дер Ринг, ФутуреМусиc.cом, Жуне 21, 2006. 2007-йил 6-октябрда текширилган.
- ↑ Тримпин: Ан Интервиэw. 2013-йил 13-октябрда текширилган.
- ↑ У туғилиб ўсган Лöррач тумани Олмониянинг энг чекка жануби-ғарбий бурчагида жойлашган.
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 Кйле Ганн, "Тримпин'с Мачине Аге: А Револутионарй Тинкер Ревивес тҳе Дреам оф Инфинителй Флуид Мусиc", дастлаб Виллаге Воиcе газетасида чоп этилган: 1993-йил 20-апрел (Вол. ХХХВИИИ Но. 16, п. 84, 87), қайта нашри: Мусиc Доwнтоwн: Wритингс фром тҳе Виллаге Воиcе, Университй оф Cалифорниа Пресс, 2006. ИСБН 0-520-22982-7. п. 32–38.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Кйле Ганн Иф ёу буилд ит, тҳей wилл cоме!, Америcан Публиc Медиа. 2007-йил 6-октябрда текширилган.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Програм фор 2007 Анне Гоулд Ҳауберг Артист Имагес аwард, 2007-йил 5-октябр.
- ↑ Ажай Капур, "А Ҳисторй оф Роботиc Мусиcал Инструменц". Публишед ин Проcеэдингс оф тҳе Интернатионал Cомпутер Мусиc Cонференcе (ИCМC), Барcелона (Спаин), 2005; ПДФ 2007-йил 6-октябрда Мусиc Интеллигенcе анд Соунд Течнологй сайтида текширилган, Университй оф Виcториа. п. 1.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Тримпин: Cомпутерс анд Мусиc, Аудио Энгинеэринг Соcиэтй - Паcифиc Нортҳwест Сеcтион, 2002-йил 12-февралда бўлиб ўтган йиғилиш ҳисоботи. 2007-йил 6-октябрда текширилган
- ↑ Капур, п. 2.
- ↑ Масалан, Ню-Ёрк фан залидаги (Неw Ёрк Ҳалл оф Сcиэнcе) „Лиқуид Перcуссион“ асари. Дулcиэ Лимбач томонидан Неw Ёрк Тимес газетасининг 1991-йил 19-апрелдаги „Болалар учун“ рукнида эслаб ўтилган; Шунингдек, Сиэтлдаги КейАрена биноси кириш қисмидаги „Ҳйдраулис“ асари, Ёунг Чанг томонидан ёзилган мақола: (Той) пиано ман макес а биг соунд фром тинй кейс, Сеаттле Тимес, 2003-йил 31-март. 2007-йил 6-октябрда текширилган.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 Тримпин Леcтурес Ат Форм/Спаcе Ателиэр (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-06-17 санасида архивланган), Артист | Труст (Сеаттле), 2007. 2007-йил 6-октябрда текширилган.
- ↑ ЭМП Мусеум - Эхҳибитионс - Инсталлатионс|Интераcтивес - ИФ ВИ WАС ИХ: Рооц анд Бранчес (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-07-21 санасида архивланган), www.эмпмусеум.cом, 2011-йил 16-июнда текширилган.
- ↑ Унтитлед пиэcе (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-02-20 санасида архивланган) Вроом Жоурнал (сана кўрсатилмаган), шунингдек, Суяма Спаcе, Ҳенрй, Cон Wоркс, Шиша музейи, Жаcк Страw, WСУ санъат музейи, Ванкувер халқаро жаз фестивали, Фре, Такома санъат музейи ва Миссула санъат музейларини ҳам санаб ўтган. 2006-йил 28-ноябрда текширилган.
- ↑ Брендан Килей, Алмост Алреадй Гоне, Тҳе Странгер, 6–12-июл, 2006. 2006-йил 28-ноябрда текширилган.
- ↑ Жаcк Страw Продуcтионс' Неw Медиа Галлерй паге он Тримпин эхҳибит "Арчивал Инвестигатионс" (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-03-25 санасида архивланган) Сиэтл санъат музейидан (СААМ) ташқари барча кўргазма жойларини санаб ўтган. 2006-йил 28-ноябрда текширилган.
- ↑ „Сеа-Таc Аирпорт'с Арт ат Сеа-Таc, Cонcоурсе А, "Артwорк Алл Алонг а Травелер'с Жоурней"“. 2011-йил 14-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 25-май.
- ↑ Тҳе Севентҳ Интернатионал Cонференcе он Неw Интерфаcес фор Мусиcал Эхпрессион, расмий дастур. 2007-йил 6-октябрда текширилган.
- ↑ Р.М. Cампбелл, Тиэтон: Артист'с тоуч ис реwритинг cоммунитй'с сторй ин а мигҳтй wай, Сеаттле Пост-Интеллигенcер, 2007-йил 14-июн. 2007-йил 6-октябрда текширилган.
- ↑ ЛИББЕЙ ПАРК, Ожаи Реcреатион Депт
- ↑ Тримпин Соунд Арч Редух, Ожаи Ҳуб
- ↑ „Сcиэнcе Мусеум оф Миннесота - Натуре Унлеашед - Эартҳқуакес“. 2011-йил 24-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 18-феврал.
- ↑ Тримпин - Тҳе Соунд оф Инвентион. Сан Франcисcо, CА: Партиcипант Обсервер. 34:07.
- ↑ Тримпин. Тримпин - Cонтраптионс фор Арт анд Соунд. Сеаттле/Лондон: Университй оф Wашингтон Пресс, 2011 — 120–125-бет. ИСБН 978-0295991092.
Ташқи ҳаволалар
| Викиомборда „Тримпин“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
- Чарлес Амиркҳаниан суҳбати: Тримпин билан интервю, 17-май, 1990-йил (Интернет Арчиве сайтида).