Даниялик Биринчи жаҳон уруши артиллерия лейтенанти кийимидаги тугмалар
Сабзавотли фил суягидан тайёрланган замонавий тугмалар

Тугма — икки мато бўлагини илмоқ орқали ёки тешигидан ип ўтказиб тикиш орқали бирлаштирадиган маҳкамлагич.

Замонавий кийим ва мода дизайнида тугмалар одатда пластмассадан ясалади, аммо металл, ёғоч ёки денгиз чиғаноғидан ҳам тайёрланиши мумкин. Тугмалар ҳамён ва сумка каби контейнерлар учун ҳам ишлатилиши мумкин. Улар кийим ва шунга ўхшаш нарсаларга безак учун тикилади. Амалий санъат ва ҳунармандчиликда тугма халқ амалий санъати намунаси, студия ҳунармандчилиги ёки ҳатто миниатюра санъати асари бўлиши мумкин. Археологияда тугма муҳим артефакт бўлиши мумкин.

Коумпоунофобия бу ҳидли ва ифлос тугмалар ҳақидаги хабарлар билан боғлиқ бўлган тугмалардан қўрқувдир[1][2].

Тарихи

Испанча тугмаси тах. 1650-1675-йиллар (тахминан 12 мм).

Ҳинд-Покистон Ҳинд водийси сивилизациясида Кот Дижи фазасида (милоддан аввалги 2800—2600-йиллар)[3], Шотландиянинг Бургутлар мақбарасида (милоддан аввалги 2200-1800-йиллар), Хитойда (милоддан аввалги 2000-1500-йиллар) ва Қадимги Римда бронза даври обидаларида маҳкамлагичлар эмас, балки безак ёки муҳр сифатида ишлатиладиган тугмалар ҳамда тугмага ўхшаш нарсалар топилган[4][5][6].

Милоддан аввалги 2000-йилга келиб Ҳинд водийси сивилизациясида денгиз чиғаноғидан ясалган тугмалар безак мақсадларида ишлатилган[7]. Баъзи тугмалар геометрик шаклларда ўйилган бўлиб, улар кийимга ип билан бириктирилиши учун тешиклар тешилган[7]. Иан МcНеилнинг (1990) таъкидлашича, „тугма дастлаб маҳкамлашдан кўра кўпроқ безак сифатида ишлатилган, энг қадимги тугма маълумки, Ҳинд водийсидаги Моҳенжо-дарода топилган. У кависли чиғаноқдан ясалган ва ёши тахминан 5000-йилни ташкил этади“[8].

Мисрнинг ўн саккизинчи сулоласи ўз ортидан қимматбаҳо металлардан ясалган тикув тугмалари орқали ясалган безакли парик қопламаларини қолдирган.

Рим империясининг чарм буюмлари дастлабки тешикли тугмаларни ўз ичига олади, легионерларнинг Лоcулус деб номланувчи халталари металл қисқич ёки тугмачани тери тирқишига киритиш орқали ёпилган. Шунга ўхшаш механизм кейинчалик ўрта асрларнинг дастлабки поябзалларида пайдо бўлади[9]. Тугмалар Византия империясида манжетларни ёпиш ва Миср туникаларининг бўйинларини маҳкамлаш учун восита сифатида милоддан аввалги В асрдан аввалроқ пайдо бўлган[10].

Контейнерлар сифатида

Энг камида ХВИИ асрдан бошлаб, қутига ўхшаш металл тугмалар махсус мақсадда ясалган[11]. Тугмалар гиёҳванд моддалар контрабандачилари ноқонуний моддаларни яшириш ва ташишга уринишган нарсалардан бири бўлиб келган. Камида битта замонавий контрабандачи бу усулдан фойдаланишга ҳаракат қилган[12].

Бундан ташқари, металл тугмаларни сақлаш имкониятларидан фойдаланган ҳолда, жаҳон урушлари пайтида, миниатюра шаклида ишлайдиган компасларни ўз ичига олган Британия ва АҚСҲ ҳарбий тугмачалари ишлаб чиқарилган.

Материаллар ва ишлаб чиқариш

Тугмаларни штамплаш машинаси,
Ҳенри Жаморски тугмалари фабрикаси,
Париж, Франсия, 1919-йил

Тугмалар деярли барча мумкин бўлган материаллардан: табиий ҳамда синтетик ва иккаласининг комбинациясидан ишлаб чиқарилганлиги сабабли, тугмаларнинг моддий таркиби тарихи материаллар технологиясининг вақт жадвалини акс эттиради.

Тугмалар ҳунармандлар ёки рассомлар томонидан хом ашёлардан ёки топилган нарсалардан (масалан, фотоалбомларда) ёки иккаласининг комбинациясидан ишлаб чиқилиши мумкин. Шу билан бир қаторда, улар паст технологияли ёзги саноат маҳсулоти бўлиши мумкин ёки юқори технологияли фабрикаларда оммавий тарзда ишлаб чиқарилиши мумкин. Рассомлар томонидан яратилган тугмалар санъат обектлари бўлиб, тугма йиғувчилар орасида „студия тугмалари“ (ёки оддийгина „студиялар“) сифатида танилган[13].

1918-йилда АҚШ ҳукумати халқаро тугма бозорини кенг қамровли ўрганиб чиқди, унда сабзавотли фил суяги, металл, шиша, галалит, ипак, зиғир, қўрғошинлар, маҳкамлагичлар, эмал, каучук, қоракўл, ёғоч, шох, суяк, тери, қоғоз, босилган картон, марварид, селлулоид, чинни, композицион, қалай, рух, ксилонит, тош, мато билан қопланган ёғоч шакллар ва папиэр-мачедан ясалган тугмалар санаб ўтилади. Сабзавотли фил суягидан ясалган тугмалар костюмлар ва кўйлаклар учун энг машҳури ҳисобланган, папиэр-маче эса поябзал тугмаларининг энг кенг тарқалган тури бўлган[14].

Ҳозирги кунда қаттиқ пластмасса, денгиз чиғаноғи, металлар ва ёғочлар тугма ишлаб чиқаришда энг кўп ишлатиладиган материаллардир; Қолганлари эса фақат премиум ёки антиқа кийимларда қўлланади ёки уларни коллексиялардагина учратиш мумкин.

Дунё бўйлаб тугмалар таъминотининг 60 % дан ортиғи Хитойнинг Ёнгжиа округи Қиаотоу шаҳридан келади[15][16].

Безатиш ва қоплама техникаси

Тарихан тугмачалардаги модалар амалий эстетика ва амалий санъат йўналишларини ҳам акс эттирган, тугма ишлаб чиқарувчилар заргарлик буюмлари, кулолчилик, ҳайкалтарошлик, рангтасвир, босмачилик, металлга ишлов бериш, тўқувчилик ва бошқа техникалардан фойдаланганлар. Қуйида тугма ясашда қўлланилган қурилиш ва безатиш усулларидан бир нечтаси келтирилган:

Бирикиш услублари

Учта пластик тикув тугмаси (чапда) ва битта мато билан қопланган тугма (ўнгда)
Кўйлак тўғноғичлари
Чойшаб учун пластик тиргаклар

1) Тугмачалар орқасида ичи бўш протрусион мавжуд бўлиб, улар орқали ип билан тугмачани юзага бириктириб тикилади[24]. Тугма ушлагичлари тугмачанинг ўзи каби бир хил ёки бошқа модданинг алоҳида бўлагидан тайёрланиши ва тугма орқасига қўшилиши ёки тўғридан-тўғри тугманинг орқа томонига ўйилган бўлиши ёки қолипланиши мумкин.

2) Ясси ёки тикувли тугмачаларда тешиклар мавжуд бўлиб, улар орқали тугмачани матога бириктириб, ипда тикилади[25]. Ясси тугмалар қўлда эмас, балки тикув машинасида бириктирилиши мумкин.

3) Қаттиқ тугмачалар (шунингдек, тугмачалар ёки шунчаки тиргаклар) тор металл ёки пластик новда орқали иккинчи тугмачали элементга уланган ҳақиқий тугмадан иборат. Биргаликда тутилиши керак бўлган иккита қарама-қарши тешикдан ўтиб, ҳақиқий тугма ва унинг ҳамкасби уни бир-бирига босиб, бирлаштирилган ҳолда ушлаб туради. Бундай тугмаларнинг машҳур мисоллари кўйлак тиргаклари ва қўл тугмаларидир.

4) Қаттиқ маҳкамлагичлар (шунингдек, босим тугмалари ёки тиргаклар) мато орқали чимчиланган металл юмалоқ дисклардир. Улар кўпинча кийимда, хусусан, жинси буюмларда учрайди. Улар материалга хавфсизроқ маҳкамланади. Улар матога маҳкам боғланган металл перчинга таянганлиги сабабли, босим тугмачаларини матонинг яхлитлигини бузмасдан олиб ташлаш қийин.

5) Магнит тугмалар, номидан кўриниб турибдики, магнит бўлиш орқали бир-бирига боғланган тугмалардир. Тугмаларни тикиш ёки матога ёпиштириш орқали бириктириш мумкин.

Мато тугмалари

  • Қопқоқли тугмалар — бу мато билан қопланган шакллар бўлиб, матони тугма устида маҳкамлаб турадиган алоҳида орқа қисмга эга.
  • Мандарин тугмалари — бу мураккаб тугунли иплардан ясалган тугмалар. Мандарин тугмалари Мандарин либосидаги асосий элементдир (Хитой тилида Қи Пао ва чеонгсам), улар илмоқлар билан ёпилади.
  • Ишланган мато тугмалари деб аталадиган даста ёки ҳалқа устига тикув ипларни (одатда зиғир ип билан) кашта қилиш ёки тўқиш орқали яратилади. ХВИИ асрдан 1750-йилгача қўлда ишланган Дорсет тугмалари шу турга киради.

Тугма ўлчамлари

Тугманинг ўлчами унинг ишлатилишига боғлиқ. Кўйлак тугмалари одатда кичик ва бир-бирига яқин жойлашган, палто тугмалари эса каттароқ ва бир-биридан узоқроқ жойлашган бўлади. Тугмалар одатда чизиқ билан ўлчанади (шунингдек, чизиқлар қисқартирилган Л деб ҳам аталади), 40 та чизиқ 1 дюймга тенг[26]. Масалан, баъзи стандарт ўлчамдаги тугмалар 16 чизиқ (10.16 мм, эркаклар кўйлакларининг стандарт тугмалари) ва 32 чизиқдан (20.32 мм, костюм кўйлагидаги одатий тугма) иборат бўлади.

Музей ва галереяларда

Cлевеланд санъат музейидаги Петер Cарл Фаберге тугмалари

Баъзи музейлар ва санъат галереялари ўз коллексияларида маданий, тарихий, сиёсий ва/ёки бадиий жиҳатдан аҳамиятли тугмачаларга эга. Виcториа анд Алберт музейида[27] кўплаб тугмалар мавжуд, хусусан, Смитҳсониан институти каби заргарлик буюмлари коллексиясида ҳам шундай ноёб тугмалар жамланмаси учрайди[28][29][30].

Бирмингемдаги тугма ишлаб чиқарувчи Ҳаммонд Турнер & Сонс компанияси расм галереяси ва тугмалар билан боғлиқ тарихий мақолалар билан онлайн музейга мезбонлик қилади, жумладан[31], Чарлес Диcкенснинг тугма ясаш ҳақидаги 1852-йилги мақоласи ҳам шу ерда сақланади[32]. АҚШда катта тугмалар коллексиялари Коннектикут штатидаги Wатербурй Буттон музейи[33], кенг тугмалар архивига эга[34] Монсон, Массачусец штатидаги Кеэп Ҳоместеад музейи[35] ва Гурнеэ шаҳридаги Иллиноис ат Тҳе Буттон Роомда оммавий тарзда намойиш этилади[36].

Галерея

Сиёсатда

Сиёсий аҳамиятга эга кийим тугмаларининг асосан Америка анъанаси 1789-йилда Георге Wашингтоннинг биринчи президентлик инаугурацияси билан бошланган кўринади. Коллексионерлар томонидан „Wашингтон инаугуралс“ номи билан танилган[37] тугмалар мис, жез ёки Шеффиэлд плитасидан, палтолар учун катта ўлчамларда ва шимлар учун кичикроқ ўлчамларда ясалган. Йигирма иккита нақшда ишланган ва қўлда муҳрланган тугмалар ҳозирда жуда қимматли маданий ёдгорликлардир.

Тахминан 1840- ва 1916-йиллар оралиғида кийим тугмалари Америка сиёсий намойишларида ишлатилган ва бугунги кунда ҳам коллексияларда мавжуд. Дастлаб, бу тугмалар асосан гуручдан қилинган (штампланган ёки қолипланган нақшли шох ва резина тугмалар ҳам мавжуд) ва илмоқли ушлагичларга эга эди.

Энг машҳур намойиш тугмаларидан баъзилари Авраам Линcолн учун ясалган тугмалардир. Линcолннинг инаугурацияси ва бошқа ҳаётий воқеалари, жумладан, унинг туғилиши ва ўлими хотирасига бағишланган ёдгорлик тугмачалари ҳам ясалган ва улар ҳам ҳозирда муҳим коллексия ҳисобланади.

Манбалар

  1. ↑ Жолис. „Стеве Жобс'с буттон пҳобиа ҳас шапед тҳе модерн wорлд“. Тҳе Спеcтатор (2014-йил 20-ноябр). Қаралди: 2020-йил 30-апрел.
  2. ↑ Cларке. „Коумпоунопҳобиа“. Грегологй.
  3. ↑ Кҳан. „Фиред стеатите буттон“. Тҳе Индус Cивилизатион. ҳаррапа.cом (1999). Қаралди: 2010-йил 11-март.
  4. ↑ „А Дай ин тҳе Неолитҳиc: А Wалк Тҳроугҳ 5,000-еар-олд Сcотланд ат тҳе Томб оф тҳе Эаглес“ (эн-УС). Сениор Ҳикер Магазине (2018-йил 27-август). 2020-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-октябр.
  5. ↑ Мамwелл, Cаролине Жане. 'Ит Раинед а Лот анд Нотҳинг Муч Ҳаппенед': Сеттлемент анд Соcиэтй ин Бронзе Аге Оркней (эн). Университй оф Эдинбургҳ, 2018 — 146-бет. 
  6. ↑ Ҳедгес, Жоҳн W.. Томб оф тҳе Эаглес: Деатҳ анд Лифе ин а Стоне Аге Трибе (эн). Неw Амстердам Боокс, 1998-04-21 — 152-бет. ИСБН 978-1-4617-3268-6. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Ҳессе, Райнер W. & Ҳессе (Жр.), Райнер W. (2007). Жеwелрймакинг Тҳроугҳ Ҳисторй: Ан Энcйcлопедиа. Греэнwоод Публишинг Гроуп. 35. ИСБН 0-313-33507-9.
  8. ↑ МcНеил, Иан (1990). Ан энcйcлопаэдиа оф тҳе ҳисторй оф течнологй. Тайлор & Франcис. 852. ИСБН 0-415-01306-2.
  9. ↑ „Викинг Боот: Ҳисторй оф Ёрк“. www.ҳисторёфёрк.орг.ук. Қаралди: 2020-йил 14-ноябр.
  10. ↑ „Тҳе Wестwард Жоурнейс оф Буттонс - АрамcоWорлд“. www.арамcоwорлд.cом. Қаралди: 2020-йил 28-ноябр.
  11. ↑ Даҳл. „Фор а cоллеcтор ҳоокед он ҳисторй, эверй буттон теллс а сторй“. Тҳе Орегониан: Ҳомес & Гарденс. Орегон Ливе ЛЛC (2008-йил 5-июн). Қаралди: 2010-йил 11-март.
  12. ↑ Аустралиан Говернмент. „ҳероин cонcеалед ин дресс буттонс“. Cустомс анд Бордер Протеcтион Cоммуниcатион анд Медиа (2009-йил 12-ноябр). Қаралди: 2010-йил 11-март.
  13. ↑ Пеач Стате Буттон Cлуб. „Студиос (Сеcтион 23-11)“. Буттон Cоунтрй. Пеач Стате Буттон Cлуб (2010). 2010-йил 6-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 11-июн.
  14. ↑ Тҳе Унитед Статес Буреау оф Фореигн анд Доместиc Cоммерcе, Папер анд Статионерй Траде оф тҳе Wорлд, Говернмент Принтинг Оффиcе, 1918
  15. ↑ „А лоок ат Чина'с "Буттон Тоwн"“. www.cбснеwс.cом.
  16. ↑ „Чинесе 'Буттон Тоwн' Стругглес wитҳ Суccесс“. НПР.орг.
  17. ↑ (Лусcомб 2003, п. 53)
  18. ↑ Виcториа анд Алберт мусеум „Ман'с суит, Cоат анд бреэчес“. Лондон, УК: В&А Имагес. 2011-йил 24-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 10-март.
  19. ↑ Виcториа анд Алберт Мусеум „Элеменц оф а Герман филигреэ буттон, маде cа 1880“. В&А Жеwеллерй cоллеcтион. Лондон, УК: В&А Имагес. Қаралди: 2010-йил 10-март.
  20. ↑ (Лусcомб 2003, п. 104)
  21. ↑ (Лусcомб 2003, пп. 123–124)
  22. ↑ Виcториа & Алберт мусеум „Жаcкет фром бридегроом'с оутфит“. В&А Жеwеллерй cоллеcтион. Лондон, УК: В&А Имагес. Қаралди: 2010-йил 10-март.
  23. ↑ „Cоат - Виcториа & Алберт мусеум“. Лондон, УК: В&А Имагес. Қаралди: 2010-йил 10-март.
  24. ↑ Буттон Cоунтрй. „Баcк Тйпес/Шанкс (23-3)“. Пеач Стате Буттон Cлуб (2010). 2010-йил 17-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 11-март.
  25. ↑ Cомплете Гуиде то Сеwинг Cолтон: . Реадер'с Дигест, 1978 — 352-бет. ИСБН 0-89577-026-1. 
  26. ↑ „Ан Эасй Гуиде то Буттон Меасуремент анд Сизинг“. Сун Меи Буттон Энтерприсе Cо., Лтд. (2019-йил 19-июн).
  27. ↑ „Ёур Сеарч Ресулц | Сеарч тҳе Cоллеcтионс | Виcториа анд Алберт Мусеум“. cоллеcтионс.вам.аc.ук.
  28. ↑ „Америcан Индиан Буттонс маде wитҳ“. 2018-йил 21-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-октябр.
  29. ↑ „Доместиc буттон cоллеcтион, cирcа 1935“. 2014-йил 19-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-октябр.
  30. ↑ „Буттон | Смитҳсониан Америcан Арт Мусеум“. америcанарт.си.эду.
  31. ↑ „Ҳаммонд-Турнер.cом – Онлине Буттон Мусеум“. ҳаммонд-турнер.cом.
  32. ↑ „Ҳаммонд-Турнер.cом – Онлине Буттон Мусеум“. ҳаммонд-турнер.cом.
  33. ↑ „Маттатуcк Мусеум | Арт Эхҳибитионс & Эдуcатионал Програмс ин CТ“. Маттатуcк Мусеум.
  34. ↑ „Кеэп Ҳоместеад Мусеум - Буттон Cоллеcтион“. кеэпҳоместеадмусеум.орг. 2020-йил 19-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 30-апрел.
  35. ↑ „Кеэп Ҳоместеад Мусеум“. кеэпҳоместеадмусеум.орг.
  36. ↑ „Тҳе Буттон Роом“. 2020-йил 27-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 28-феврал.
  37. ↑ Cобб. „Ж. Ҳаролд Cобб'с Георге Wашингтон Инаугурал Буттон Cоллеcтион“. Кирк Митчелл (2005-йил 2-феврал). Қаралди: 2010-йил 13-март.[сайт ишламайди]

Адабиётлар

Ҳаволалар