Tuluniylar

Тулунийлар давлати — 868—905-йилларда Шимолий Африка ва Яқин Шарқда мавжуд бўлган давлат бўлиб, маркази ҳозирги Миср ҳудудида жойлашган бўлиб, уни туркий келиб чиқиши Тулунидлар сулоласи бошқарган[4]. Муваффақиятли ҳарбий амалиётлар туфайли Сурия Тулунидлар томонидан босиб олинди. Аҳмад ибн Тулун ва унинг вориси Хумаравайҳ даврида Византия қатор мағлубиятларга учради. Тулунидлар давлати ҳозирги Ливия, Миср, Фаластин ва Сурия ҳудудлари ҳамда Крит оролини назорат қилган. Штат пойтахти Фустат шаҳрида эди. Тулунийлар давлатининг юксалиши ва қулаши мусулмон дунёсида минтақавийликнинг кучайиши фонида юз берди. Аббосийлар халифалиги тартибсизликларга қарши курашмоқда ва умуминсоний қонунийлик аурасини йўқотмоқда. Туркий ҳарбий қўмондонлик билан Бағдод маъмурияти ўртасида ҳам ҳокимият учун кураш бор эди. Бундан ташқари, молиявий инқироз кучайиб борди. Бу ҳодисаларнинг барчаси Тулунидлар ҳукмронлиги даврида хос эди[5].Халифаликда ички сиёсий вазият беқарор эди. 870-йилда ал-Муваффақ (ваф. 891) Ироқ жанубида Аббосийлар ҳукмронлигини тиклаш мақсадида сургунда бўлган Маккадан чақиртирилади. Ушбу беқарор вазият туфайли Аҳмад ибн Тулун ИХ асрдаги бошқа минтақавий мусулмон сулолалари (Тоҳирийлар, Аглобидлар ва бошқалар) каби халифалик билан очиқ тўқнашувга бормай, Миср устидан ҳокимият ўрнатишга ва ўз ваколатларини кенгайтиришга муваффақ бўлди[5]. .

Аббосийлар халифалари қудрати заифлашган, қўриқчиларнинг ўзбошимчаликлари даврида Бағдодга душман бўлган меросхўр амирлар сулолалари бутун вилоятларни ўз ҳокимиятига бўйсундириб, пойтахтга бўйсунишдан бош тортдилар[6]. Тулунийлар ҳукмрон сулоласининг асосчиси Аҳмад ибн Тулун асли ўғуз турки[3] бўлиб, дастлаб Бағдодда тузилган, сўнгра халифадан кейин Самаррага кўчиб келган Ўрта Осиё туркий аббосий гвардиясидан чиққан. -Мо''тасим қароргоҳини ўша ерга кўчирди.

815-йилда унинг отаси Тулун ўша қабиладан бўлган бошқа қуллар билан бирга Бухоро ҳукмдори Сомонийлар томонидан халифа Ал-Маъмунга совға қилинган[7]. 818 йилда Тулун саройда хизмат қила бошлади ва тез орада юқори лавозимларга эришди, халифанинг қўриқчиларига қўмондонлик қила бошлади. Аҳмад 835-йилда Рамазон ойида Бағдодда туғилган. Кўп ўтмай, 850 йилда у ота-онаси билан Самаррага кўчиб ўтди ва у ерда ўсди.[3] Тулун саройда илтифот қозонишга муваффақ бўлди ва ўғлига ғайриоддий илмий таълим берди: Аҳмад ҳарбий тайёргарликдан ўтган, шунингдек, илоҳиётни ҳам ўрганган.[2]. Тулун 854 [3] йилда вафот этди ва унинг хотини сарой қоровулининг юқори мартабали турк қўмондони Байбаклага (Баик-Бег) турмушга чиқди. Ибн Тулун сарой қоровулларининг яна бир нуфузли турк саркардасининг қизи Хотунга турмушга чиқди ва ундан икки фарзанд: Аббос ва Фотима туғди. 855 йилда Аҳмад халифа Ал-Мутаваккил қўл остидаги махсус ҳарбий қисмга қўмондон этиб тайинланади. Кейин у Тарсусга амир этиб тайинланади[3], у ерда Византияга қарши юришларда қатнашади. 863-йилда Аҳмад Бағдодга қайтиб келгач, халифа ал-Мустаин ибн Тулуннинг ўғли Ҳумаравейхни туғган канизак Меёзни ўзининг бўлажак меросхўри сифатида тақдим қилиб, уни мукофотлайди. Аҳмад халифа ал-Мустаиннинг катта ишончини қозонди ва 866 йилда тахтдан воз кечганидан кейин унга ҳамроҳлик қилиб, Воситга сургунга жўнади. Таҳтдан воз кечган халифанинг хизматида бўлишни давом эттирган Аҳмад унга содиқ қолди, ҳар ҳолда 867 йилда унинг ўлимида ҳеч қандай иштирок этмади.[2] 868-йилда унинг ўгай отаси Байикбакл (Баик-Бег) (ваф. 870) халифа ал-Муътазздан Мисрни иқта қилиб олади. У Аҳмадни ўзининг адвокати деб эълон қилди ва ўша йили катта қўшин бошчилигида уни Мисрга жўнатди[3]. 868 йил 15 сентабрда Аҳмад ибн Тулун Фустатга келди. Ўша даврда Искандария ва бошқа баъзи жойларда губернаторга бевосита бўйсунмайдиган махсус амирлар бўлган. Солиқ маъмуриятининг нуфузли раҳбари Ибн ал Мудаббир янги ҳукмдорни яширин норозилик билан кутиб олди ва Аҳмад келишидан кўп ўтмай, Мисрнинг юқори қисмида Алилар қўзғолони бошланди. Аммо Ибн Тулун 869 йилда кейингиси каби уни бостирди. Кейин у ўзининг фуқаролик ҳамкасби ҳукмдори таъсирини маҳорат билан олиб ташлади.[2] Ибн ал Мудаббир ўзининг очкўзлиги ва юқори солиқ ставкалари (хусусан, Миср аҳолисининг ярмидан кўпини ташкил этувчи мусулмон бўлмаган фуқаролар учун) туфайли маҳаллий аҳолига ёқмасди. Ибн ал Мудаббир Миср ҳукмдорига эмас, тўғридан-тўғри халифага ҳисобот берди, шунинг учун Аҳмадни умуман менсимади. Ибн Тулун ўзининг барча таъсирини норози амалдорни олиб ташлаш учун ишлатиб, тўрт йил ичида муваффақиятга эришди. Шундай қилиб, Аҳмад мамлакат бошқарувини ўз қўлига олади ва 870 йилда ўгай отаси вафотидан сўнг Миср амири деб эълон қилинади[3]. Байк-бек ўлдирилганидан кейин унинг ҳуқуқлари Аҳмад Хотуннинг хотинининг отаси Яржук ат-Туркийга ўтган бўлса-да, у Миср ҳукмдорининг ибн Тулунга бўлган ҳуқуқларини сақлаб қолди, ҳатто Искандария ва бошқа ҳудудларда ўз ваколатларини кенгайтирди. минтақа. Аҳмад Суриянинг исёнкор ҳукмдори Исо ибн-Шайх аш-Шайбонийга қарши юриш қилди, бу унга 100 000 кишилик қўшин тўплаш имконини берди. 872 йилда халифа Ал-Му’тамид Ал-Муваффақнинг укаси (бўлажак халифа ал-Му’тадиднинг отаси) Ғарбий вилоят ҳокими ва Дамашқ ҳукмдори этиб тайинланганидан сўнг, Аҳмад совғалар ёрдамида буни таъминлашга муваффақ бўлди. Мисрни бошқариш унга қолди. Марказий Аббосий ҳокимияти билан яхши алоқада бўлиш учун Аҳмад вақти-вақти билан Бағдодга солиқ юборди, аммо у буни жуда ғайрациз қилди. Бироқ сарой қўриқчисининг ножоиз бошқаруви туфайли халифалик мавқеи мураккаблашиб, Ироқ жанубидаги Басра ва штатнинг шарқий қисмидаги Саффорни қўлга олган зинжлар қўзғолонларига сабаб бўлгач, ибн ибн. 874 йилда Тулун Бағдодга ҳар қандай тўловларни тўхтатишга қарор қилди.[2]877-йилда халифалик қўшинлари ўлпон тўламаслик баҳонасида Аҳмадга қарши юборилади[3]. Бироқ, ҳукумат аллақачон Месопотамияда бўлган армиянинг иш ҳақини тўлаш учун маблағ йўқлиги сабабли Мисрга бостириб кириш режасидан воз кечишга мажбур бўлди.[2] Мусо ибн Буг ал Кабир бошчилигидаги қуролли кучларнинг Миср устидан назоратни тиклашга уриниши муваффақияциз тугади ва унинг қўшини ибн Тулуннинг катта қўшинлари томонидан тарқаб кетди. Шундай қилиб, Аҳмад ўз ҳокимиятини сақлаб қолди ва кейинги 878 йилда Фаластин, Иордания ва Сурия губернатори Аманжурнинг[2] ўлимидан фойдаланиб, қўшинини шу вилоятларга олиб кирди, Қуддус, Дамашқ, Хомс, Хама ва бошқа шаҳарларни эгаллади. Ҳалаб.[3] Бундан ташқари, деярли бутун мамлакат, Антиохиядан ташқари, куч билан олинган, жангсиз унга таслим бўлди. Айрим туманлар бошлиқлари ҳеч қандай қаршилик кўрсатмадилар, чунки улар ҳукуматга содиқлик туйғуси билан йўл-йўриқ кўрсатилмаган, Бағдоддан ёрдам ва мадад олиш умидидан илҳомланмаганлар.[2] Кейин Аҳмад Кичик Осиёга бостириб кириб, Византия билан уруш бошлайди Аммо тез орада Ибн Тулун шошиб Мисрга қайтишга мажбур бўлди, у ерда ўғли Аббос ҳокимиятни эгаллашга уриниб, отасига қарши исён кўтарди. Қўшиннинг бир қисми унинг томонига ўтган ва миллион динор миқдори билан у ғазабланган отасидан узоқда, Баркага нафақага чиқди. Аҳмад зудлик билан Фустатга қайтиб келди ва яна нафақага чиқишга қарор қилган ўжар ўғилни бўйсундириш учун жуда катта тайёргарлик кўрди. Отаси билан учрашиб қолмаслик учун у тўғридан-тўғри Аглобид Иброҳим ИИ мулкига ўтиб кетди ва ўзининг интизомсиз қўшини билан шарқий Триполис туманини талон-торож қила бошлади. Қўшни берберлар Иброҳимга ёрдам беришди. 880-йилда Аббос мағлубиятга учради ва яна Баркага ташланди. Бу ерда у яна бир муддат чидади, 882 йилда Аҳмад юборган қўшин унинг отрядини йўқ қилиб, уни асирга олди[2]. Аҳмад ўғлининг қўзғолонини бостиришга сарфлаган вақт ичида барча босиб олинган вилоятлар ундан узоқлашди. 881/882 йилларда у томонидан Месопотамияга ҳоким этиб тайинланган Лулу Ал-Муваффақ томонига ўтди. 882 йилда Мисрдаги ишларни тугатган Аҳмад Сурияга янги юриш қилди ва уни яна ўз ҳокимиятига бўйсундирди.[3] Аммо Аҳмаднинг ўйлаб топилган, ҳимоя ваъда қилган режаси, акасининг васийлигидан қониқмаган халифа Ал-Му’тамидни Сурияга жалб қилиш, уни назорат қилиш, қонуний бошни ҳимоячи ролини ўйнаш. ғайриинсоний қариндошининг фитналари халифанинг ўзи тўлиқ тайёр бўлишига қарамай муваффақияцизликка учради. Ал-Му’тамид Сурияга кетаётганида тўхтатилди. 883 йилда Маккани эгаллашга уриниш у ерга тўпланган жуда кўп зиёратчиларнинг кутилмаган қаршиликлари туфайли муваффақияциз якунланди. Кейин Аҳмад ал-Муваффақни пайғамбарнинг ноибига қарши исёнчи деб эълон қилди. Бунга жавобан ал-Муваффақ халифани Аҳмадни Миср губернатори лавозимидан расман олиб ташлашга мажбур қилди. Иккала етакчи ҳам жума намозида бир-бирини сўкишди. Бу орада амир Тарсуснинг муваффақияциз қамалида анча аламли мағлубиятга учради, бу ерда унинг қўмондонларидан бири Язмон ал-Хадим яқинда Византияликлар устидан қозонган ғалабасидан ғурурланиб ўтирди.[2] Шунга қарамай, Аҳмад яна деярли бутун Сурияни ўзига бўйсундирди[3]. Аммо Тарсусда у яқинлашиб келаётган касалликнинг биринчи аломатларини ҳис қилди. Рационга риоя қилмаслик туфайли оғриқ кучайди. Фустатга қайтиб, ўғли Ҳумаравейхни меросхўр қилиб[8] тайинлаган Аҳмад ибн Тулун 884-йил 10-майда 50 ёшида ичак тутилишидан вафот этади[2][3]. Бошқа бир версияга кўра, у Антиохияда вафот этган.[9] Аҳмад ибн Тулуннинг истилолари натижасида улкан куч вужудга келди, у қуллардан ташкил топган йирик профессионал армияга таяниб, у бошқарган, улар орасида турклар, берберлар, юнонлар ва қора танли нубияликлар устунлик қилган.[3][10] Унинг 10 йилдан ортиқ давом этган ҳукмронлиги Аҳмадга ортда яхши тайёрланган ҳарбий, барқарор иқтисодиёт ва давлат ишларини назорат қилиш учун тажрибали амалдорларни қолдириш имконини берди. Бой вилоятдан катта миқдорда солиқлар йиғиб, маблағларнинг бир қисмини қишлоқ хўжалиги ва савдони ривожлантиришга йўналтирди; тангалар зарб қила бошлади, унга халифанинг номи ёнига ўз исмини қўяди[10]. Тўлиқ мухторият туфайли Бағдодга солиқлар юборилмади, ирригацияни ривожлантириш ва кучли флот қуриш мумкин бўлди, бу эса маҳаллий хўжалик ва савдонинг ривожланишига катта туртки берди[11]. Аҳмад ўз пойтахти Фустатни мустаҳкамлаш ва безашга катта эътибор берган. 877-879 йилларда у томонидан барпо этилган ва ҳозирги Қоҳира шаҳри таркибига киритилган Катай кварталининг ўртасида жойлашган ибн Тулун масжиди амирнинг умумий фойдали фаолиятидан далолат беради. Cатҳайнинг ўзи Форс ва Византиянинг буюк шаҳарлари услубида қурилган. Унда катта шаҳар майдони, ипподром, ҳукмдор саройи қурилган. Аҳмад даврида бутун Мисрда жадал қурилиш бошланди, каналлар қазилди ва нилометрлар таъмирланди[3] Отаси вафотидан сўнг, Хумаравайҳ Бағдод халифалари қайтариб олишга уринган Сурияни қайта эгаллашга мажбур бўлди[3]. Ал-Муваффақ ўз кучини ўлчаб, ўта кучли вассалга ёлғиз ҳужум қилмасликка қарор қилди. Дамашққа қарши ўз қўшинларини жўнатиб, у бир вақтнинг ўзида Мосул суверен шаҳзодаси Ишоқ ибн Кундажик ва Амбар ва ўрта Фурот бўйидаги ҳоким Муҳаммад ибн Абу-с-Сажга ўзи билан бирга Сурияга киришга ваъда бериб, рухсат берди. келажакда ўз мулкларини кўпайтириш учун. Шу туфайли Сурия биринчи ҳужумданоқ Мисрдан ажралган эди.[2] Бундан ташқари, отасининг эски ва асосий иттифоқчиси Аҳмад ибн Муҳаммад ал-Васитий Хумаравайҳдан душман қароргоҳига қочиб кетди[5]. Аммо ғолиблар ўлжани тақсимлаш учун жанжаллашдилар. Шундай қилиб, 885 йилда Бағдод қўшинлари қўмондони Ал-Мутадид ибн ал-Муваффак Сожидлар ва Ишоқлар томонидан тақдирнинг раҳм-шафқатига берилиб, Хумаравайҳ қўшинлари Рамлага (Фаластинда) яқинлашганда, чекинишга мажбур бўлди. Тулунидлар яна Сурияни эгаллаб олишди ва ҳатто у ерда 886-йилда бошланган қўзғолонни ҳам бостиришди.[2] Икки йил давом этган ўжар уруш Ҳумаравейхнинг ғалабаси билан якунланди. 886 йил охирида у Ироққа бостириб киради ва халифалик пойтахтига таҳдид сола бошлайди. Бу аббосийларни унинг барча забтларини расман тан олишга мажбур қилди[3]. Худди шу 886-йилда Ал-Муваффақ Тулунидларнинг Миср ва Сурия устидан кейинги 30 йилдаги ҳокимиятини тан олиш тўғрисидаги шартномани имзолашга мажбур бўлди[5]. Ал-Муваффақ, энг яхшиси, Месопотамия ҳукмдорларини Сурияга қарши қўйишга ҳаракат қилиш ва иккала томон тўлиқ ҳолдан тойишини кутишдир, деб қарор қилди. Жума намозида халифанинг номини тилга олиш мажбурияти эвазига Сурия ва Миср ҳокимлигида Хумаровийнинг расман маъқулланишидан мамнун бўлган ал-Муваффоқ давлат ҳукмдорини рози қилиш учун Муҳаммад ва Ишоқ билан қаттиқ кураш бошлайди. Уларнинг асосий мақсади эса бир-биридан кўпроқ ер тортиб олиш эди, шунинг учун у ёки бошқаси гоҳида Ҳумаровий тарафини олди. Бутун Месопотамия бутунлай пароканда эди[2]. Қандай бўлмасин, 887 йилда Месопотамиянинг катта қисми Ҳумаравейх тасарруфига ўтди.[3] Ҳумаравейх дабдабали расмиятчиликка алоҳида аҳамият берган. Ўзининг мустаҳкамланган Тарсусида Бағдод ва Мисрга унчалик аҳамият бермаган Язмон ал-Кадимни бундан буён жума маросимида Хумаравайҳ номини тилга олишга кўндириш 890-йилда амирга катта маблағ сарфлади. Амир шу тариқа у „ҳимоя чизиқлари“нинг ҳақиқий устасига айланади, деб қарор қилди. Шунингдек, у халифа ал-Му’тадид ўз қўлида эканлигига ишонган, 892 йилда ҳукмдор катта миқдордаги пул эвазига уни ҳоким қилиб тасдиқлашга рози бўлган ва 886 йилги шартнома шартларини тасдиқлаган ва 894 йилда ҳатто қизи Қатр ан-Надага уйланиш шарафи. Хумаравайҳ тўй ва маҳрга 1,5 миллион тилла динор сарфлаб, юксак эътиборни қўлдан бой бермаслик учун бир йил ҳам қолдирмай, қунт билан ўлпон тўлашга киришди. Шундай қилиб, ал-Му’тадидда энди пул бор эди ва Аҳмад ибн Тулун қолдирган тўлиб-тошган ертўлалар тезда бўшаб кета бошлади. 896 йил январда амир Ҳумаравейх Дамашқ яқинидаги қалъада бўлганида ғазабланган аёллар томонидан ҳарамда, бошқа версияга кўра эса амалдорлар томонидан ўлдирилган.[2][3] Ҳокимият унинг тўнғич ўғли Жаишга ўтди[3]. 890 йилга келиб Тулунидлар давлати ўзининг максимал ҳажмига етди: унинг чегаралари жанубда Судандан шимолда Аданагача, ғарбда Триполидан шарқда Дажла қирғоқларигача чўзилган. Аммо бу куч қисқа умр кўрди[3]. Ҳумаравейҳ ҳокимият тепасига келгач, Аҳмад вафотидан кейин давлат хазинасида қолган 10 миллион динор яна умумий муомалага киритилди[2]. Хумаравайҳ завқ-шавқ билан тўла бекорчи ҳаёт кечирди. Муҳташам саройлар қуриш, инжиқликларини қондириш билан ҳисобланмасдан пул сарфлади. Шундай қилиб, 894-йилда Ҳумаравейх қизини халифа ал-Му’тадидга бераётганда қизининг тўйи ва маҳрига 1,5 миллион тилла динордан ортиқ маблағ сарфлаган. Ҳатто унинг боғидаги дарахт танаси ҳам олтин ва кумуш қопламалар билан қопланган, деб ёзадилар. Унинг ақлдан озган исрофгарлиги тезда давлатни инқирозга олиб келди. Агар Аҳмад вафотидан кейин хазинада 10 миллиондан ортиқ тилла динор бўлса, Ҳумаравейхнинг 12 йиллик ҳукмронлигидан кейин ҳеч нарса қолмаган. Унинг сиёсати натижаси маъмурий тартибсизлик ва армияга бўйсунмаслик эди[3]. У хушмуомала, ҳар қандай ўйин-кулгига жуда иштиёқли йигит сифатида тавсифланган. Амир ҳар хил ҳарбий корхоналарни ёмон кўрар, кўпинча қийинчиликларга дуч келганда туяқушнинг оқилона сиёсатига амал қилишни афзал кўрарди. У тириклигида ҳаммаси ўзгармаган, аммо унинг тўсатдан вафотидан сўнг Тулунидлар оиласи мустаҳкам тўрга ўралашиб қолгани маълум бўлиб, кейинчалик бу бутун князлик оиласини тўлиқ қамраб олиш учун бироз ҳаракат қилиш арзийди[2. ] Тулунидлар империясининг қулаши896-йилда Ҳумаравейх ўлдирилгач, ҳокимият унинг ўн тўрт ёшли тўнғич ўғли Абу-л-Асакир Жайшга ўтади. Аммо Миср, Ҳалаб, Дамашқ, Абасим ва Тарсусда уни тан олишмади[3]. Жаиш амакиси Мудар ибн Аҳмад ибн Тулунни қатл қилишни буюрди, уни ўз ҳокимиятига таҳдид деб билди. Жаиш бир неча ой тузатганидан сўнг, унинг қилган аҳмоқлигини [2] кўриб, фақиҳлар ва қозилар ёш амирнинг тахтдан ағдарилишини эълон қилдилар. Ўша йилнинг июн ойида бир қанча туркий қўриқчи отрядлари Жаиш тарафдорларига ҳужум қилиб, уларни мағлуб этади. Амир қўлга олиниб, тахтдан туширилди[3]. Жайш 896 йил ноябрда қамоқда вафот этди. Унинг ўрнини укаси Ҳорун эгаллади. Янги ҳукмдорга оғир мерос қолди — хазина бўш эди, ҳукмрон уруғнинг турли вакиллари ўртасидаги доимий низолар тўхтамади. Марказий ҳокимият заифлашди ва уни мустаҳкамлашнинг имкони бўлмади.[3] У давлат ишларига раҳбарликни вазир Абу Жафар ибн Алига ишониб топширди, бу эса бузуқ ҳашаматда яшашни афзал кўрди, бу эса мамлакатни инқирознинг янада кучайишига олиб келди. Ҳар бир қўмондон ўзи хоҳлаганини қилди. Мудофаа чизиғи қўмондони Рағиб 896 йилда халифа ал-Му’тадид томонига ўтди. Суриядан ташқаридаги шаҳарлар бирин-кетин ал-Му’тадидга топширилди, Миср гарнизонлари ҳали ҳам уларда жойлашган эди[2]. Тулунидлар давлатига ҳалокатли зарбани 902 йилда Фурот ортидан Сурияга бостириб кирган карматияликлар қўзғолони урди. 903-йил март ойида Тулунидлар қўшини мағлубиятга учради ва Дамашқдан чекинди. Қарматийлар қисқа вақт ичида Суриянинг кўплаб шимолий вилоятларини, жумладан, Хомс, Хама, Баалбек, Саламияни эгаллаб олдилар. Бироқ ғолиблар ўз муваффақиятларидан унумли фойдалана олмадилар. Ўша йили улар Аббосийлар томонидан мағлубиятга учраб, Суриянинг барча вилоятларини қўлга киритдилар[3]. 904-йил май ойида, қарматийларнинг биринчи қўзғолони бостирилгандан сўнг, халифа ал-Муқтафий Муҳаммад ибн Сулаймон ал-Котиб[эн] қўмондонлиги остида Мисрга қўшин олиб кирди, Сурия амирлари қаршилик кўрсатмасдан таслим бўлдилар[2]. [3] Унинг ҳаракатлари катта флот томонидан қўллаб-қувватланди. Қуруқликдан ва денгиздан ҳужумга учраган Ҳорун бирин-кетин мағлубиятга учрай бошлади.[3] Йил охирига келиб ал-Катиб Фустат олдида туришга муваффақ бўлди ва шу билан бирга Димятда (Дамиэтта) флот пайдо бўлди. 904-йил 30-декабрда Ҳорун ўз қўриқчилари томонидан ўрталарида бўлган жанжалда ўлдирилган.[2][3] Ҳокимият амакиси Шайбон ибн Аҳмадга ўтди. Шайбон, эҳтимол, Аҳмаднинг ўғиллари ичида энг муносиби эди. У қаршилик кўрсатишга уринди, лекин тез орада устун кучлар ҳужумига дош бера олди.[2] Хоруннинг собиқ тарафдорларининг кўпчилиги янги амирни қўллаб-қувватламай, халифанинг тарафига ўтишди. У қўшин билан Фустатга чекинишга мажбур бўлди. Шайбон қўшинининг қолдиқлари 905-йил 11-январда таслим бўлди. Тулунийлар давлати ўз фаолиятини тўхтатди.[12]

Муҳаммад ибн Сулаймон ал-Катиб ўз турклари билан биргаликда 905 йил бошида у босиб олган шаҳарда даҳшатли муваффақиятларга эришди: ҳамма нарса талон-торож қилинди, Катайнинг Тулунидлар кварталлари деярли вайрон қилинди, қулаган ҳукмронлик тарафдорлари қийноққа солинди ва йўқ қилинди. оммавий ва барча оила аъзолари, жумладан собиқ амирнинг ўзи Бағдодга олиб кетилди. Мисрнинг гуллаб-яшнаш даври тугади, энди ҳокимлар тез-тез алмаштирилар эди. Халифаликнинг ғарбий қисмининг деярли барча бошқа ҳудудларида бўлгани каби тартибсизликлар, қашшоқлик ва офатлар ҳам худди шундай ўсди.[2] Аҳмад ибн Тулун ўзининг пойтахти Каттайни бўлажак Қоҳира йўналиши бўйича, аввалги пойтахт Фустатдан шимолда, аслида унинг маҳалласи бўлган катта шаҳарга асос солган. Бу шаҳарнинг бугунги кунгача сақланиб қолган диққатга сазовор жойларидан бири ибн Тулун масжиди эди. Тарихчи ал-Мақризий масжид қурилишини 876[13] йилга тўғрилаб, ўша даврдан сақланиб қолган масжиддаги лавҳада қурилишнинг тугалланиш санасини ҳижрий 265 йил, яъни милодий 879 йил деб кўрсатади. э. Масжид Бағдоддан кўчирилгандан сўнг Аббосий халифалари қароргоҳи бўлган Месопотамиянинг Самарра шаҳрида ўша даврда кенг тарқалган услубда қурилган. Бу меъморчилик услуби диний бинолар билан чегараланиб қолмай, балки дунёвий биноларга ҳам татбиқ этилган.[14] Масжид Жабал Яшкур („Шукроналик тепалиги“) номли кичик тепаликда қурилган. Бир маҳаллий афсонада айтилишича, Тўфондан кейин Нуҳнинг кемаси Арарат тоғида эмас, балки шу ерда тўхтаган.[15] Самаррадаги машҳур минора зинапоясига ўхшаш ташқи спирал зинапояга эга бўлган миноранинг қурилиш санасида сезиларли фарқлар мавжуд. Минора лойиҳаси учун Ибн Тулуннинг ўзи мас’ул бўлгани ҳақида афсона бор: амалдорлари билан ўтириб, пергаментнинг бир қисмини бармоғи атрофида ифлослантирди. Муҳтарамлар ундан нима қиляпсан, деб сўрашганда, у минорани лойиҳалаштираётганини хижолат билан жавоб берди. Кўпгина меъморий хусусиятлар, аммо кейинчалик қурилишга ишора қилади; хусусан, минора масжиднинг бош биноси билан тўлиқ боғланмаган, агар масжид ва минора бир вақтда қурилганида бундай бўлмас эди. Катта тантанали масжид Тулунидларнинг маъмурий маркази бўлиб хизмат қилган Ибн Тулун ал-Қатаи пойтахтининг марказий нуқтасига айланиши керак эди. Масжид дастлаб Аҳмад саройига туташган бўлиб, минбарга туташган эшик унинг тўғридан-тўғри масжидга киришига имкон берган. Масжиднинг замонавий умумий кўриниши Қоҳирадаги масжидларнинг мутлақ кўпчилигидан фарқли ўлароқ, Бағдот халифалиги меъморий анъаналари таъсирининг хусусиятларини ўзида мужассам этган. Масжид ички ҳовли атрофида қурилган бўлиб, унинг ҳар тўрт томонида ёпиқ зал, қибла томонида каттароқ зал жойлашган. Масжиднинг ички ва ташқи деворлари орасидаги бўшлиқда таҳорат (сабил) учун фаввора бўлган. Масжид ҳовлиси уч томондан аркадалар билан ўралган. Ланcет камарлари квадрат устунларга таянади. Тўртинчи томонда сахнга туташган намозхона, у ерда Ибн Тулун даврида қурилган, аммо кейинчалик сезиларли даражада қайта қурилган меҳраб жойлашган. Зални безатиб турган гўзал бош ҳарфлари бўлган тўртта устун Юстиниан давридаги Византия черковининг шпалларидир.[16]. Ибн-Тулун масжиди куйган ғиштдан қурилган ва оҳак сувоқ билан қопланган, бу яна бинонинг Қоҳира учун ўзига хослигидан далолат беради — чунки минтақада қурилиш материали сифатида ишлатиладиган тош етарли. Бу ҳолат ҳам меъморларнинг Бағдод анъаналарига амал қилганликларидан далолат беради. Катта ва кичик аркларнинг архиволтлари, устунлар бошлари, корниşлар ва бошқалар ислом санъати учун анъанавий услублаштирилган гул нақшлари билан безатилга Хумаравайҳ харажатда отасидан ошиб кетди. У ўзи ва севимлилари учун ажойиб саройлар ва боғлар қурди. Унинг отхоналари шунчалик катта эдики, машҳур афсонага кўра, Ҳумаравейх ҳеч қачон битта отни бир неча марта минмаган. У давлат хазинасини исроф қилган бўлса-да, айни пайтда ўзининг маданий фаолияти, илм-фан ва шеъриятга ҳомийлиги билан танилган. Машҳур филолог Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Муҳаммад Муслим (ваф. 944) унинг ҳомийси ва ўғилларига устози бўлган. Қосим ибн Яҳё ал-Мариямий (ваф. 929) Ҳумаравйҳнинг жанг майдонидаги ғалабасини нишонлаш учун мақтов ёзган.[17] Ҳумаравейҳ ўзининг энг яқин маслаҳатчиси ал-Ҳусайн ибн ал-Жассас ал-Жаварий воситачилигида ўрта асрлар ислом тарихидаги буюк сиёсий никоҳлардан бирини ташкил қилди. У ўз қизини Бағдоддаги халифанинг оиласи аъзосига турмушга бериш ғоясини таклиф қилди. Тулунид маликаси Қатр ан-Нада ва аббосийлар халифаси ал-Му’тадид ўртасидаги никоҳ 892 йилда бўлиб ўтган. Амир томонидан никоҳ шартларига кўра қиз фарзанд учун бериладиган маҳр 400 мингдан бир миллион диноргача баҳоланади. Баъзилар тўйнинг улуғворлиги Аббосийларнинг Тулунийлар давлатини йўқ қилишга бўлган ҳисоб-китоб уриниши бўлган, деб тахмин қиладилар. Қатр ан-Наданинг муҳташам тўйи ҳақидаги эртак Усмонийлар салтанати давригача Миср халқи хотирасида сақланиб қолган, йилномаларда қайд этилган ва халқ адабиётида сақланиб қолган.[17] Бу никоҳ ўзининг ғайриоддий табиати билан алоҳида аҳамият касб этади: турли ҳукмрон оилалар вакиллари ўртасидаги никоҳ ислом мамлакатлари тарихида кам учрайди.[18] Маҳр ёки келин баҳоси одат бўлган ислом никоҳларида келиннинг оиласи томонидан бериладиган маҳр тушунчаси ҳам йўқ эди.[19] Аҳмад даврида Тулунидлар қўшини ва флоти тузилди. Ўз қуролли кучларини яратиш зарурати 870-йилда Фаластин ҳукмдори Исо ибн-Шайх аш-Шайбоний қўзғолонидан сўнг яққол намоён бўлди. Бунга жавобан Аҳмад ибн Тулун судан ва юнон қул жангчиларидан иборат қўшин тузди. Бошқа маълумотларга кўра, аскарлар форс ва суданлик бўлиши мумкин.[5] Хумаравайҳ отасининг кўп миллатли қўшинга нисбатан сиёсатини давом эттирди. Унинг ҳарбий қудрати қора танли судан аскарлари, юнон ёлланма аскарлари ва Туркистондан келган янги туркий аскарлардан иборат полклар билан мустаҳкамланган.[17]

Ибн Тулун Тулунидларни ҳимоя қилиш учун элита гвардиясига асос солган. У Тулунидлар армиясининг ўзагини ташкил этди, унинг атрофида бошқа полклар тузилди. Бу қўшинлар Аҳмад ҳукмронлиги даврида Афғонистоннинг Гур вилоятидан, Хумаравайҳ даврида эса маҳаллий араблардан тўпланган. 871 йилда бўлиб ўтган маросимда Ибн Тулун ўз қўшинларини ўзига шахсий байъат қилишга мажбур қилди. Бироқ, Тулунидлар қўшинидан қочиб кетишлар ҳам бўлган, улардан энг машҳури 883 йилда Лулунинг энг юқори мартабаларидан қўмондоннинг Аббосийлар томонига ўтишидир. Бутун умри давомида Аҳмад ўз армиясининг содиқлигини таъминлаш муаммосига дуч келди.[5] Ҳумаравайҳ „ал-муктара“ номли элита корпусини ҳам яратган. Корпус Нил делтасининг шарқий қисмидаги исёнкор бадавийлардан иборат эди. У ўз қабиладошларига имтиёзлар бериб, уларни самарали ва содиқ қўриқчиларга айлантириб, Миср ва Сурия ўртасидаги минтақада тинчлик ўрнатди. У ушбу стратегик муҳим минтақа устидан назоратни қайта тиклади. Полк таркибига шунингдек, минг нафар Судан аҳолиси ҳам кирган.[17]

Тулунидлар армияси муҳим иштирок этган ҳарбий ҳаракатлар рўйхати қуйидагича:

877-йилда Тулунидлар қўшинлари ўз кучларини кўрсатиб, Мусо ибн Буға бошчилигидаги Аббосийлар қўшинини Аҳмад ибн Тулунни ағдариш режасидан воз кечишга мажбур қиладилар.[20]

878-йилда Тулунидлар жиҳод баҳонасида Кичик Осиё чегараларини Византиядан ҳимоя қилиб, Сурияни босиб олдилар. Ибн Тулун ўғлининг қўзғолони туфайли Мисрга қайтишга мажбур бўлгани сабабли бу юриш муддатидан олдин тугатилди.

885 йилда Хумаравайҳ бошчилигидаги Тулунидлар қўшини Фаластин жанубидаги Миллс жангида аббосийлар босқинини қайтарди. Аббосийлар Аҳмад ибн ал-Муваффақ бошчилигида Сурияга бостириб кирди ва Дамашқ ҳукмдори душман томонига ўтди. Аҳмад ва Хумаравайҳ жанг майдонини тарк этгач, Тулунид саркардаси Сад ал-Айсор ўз амирига ғалаба келтирди[17].

885—886-йилларда Хумаравайҳ бошчилигидаги Тулунидлар қўшинлари сон жиҳатдан устунликка эга бўлса-да, ибн Кундажикни мағлуб этади. Шарқдаги Жазира, Киликия ва Ҳарран Тулунидлар армиясига бўйсуниши натижасида домино эффекти юзага келди. Тинчлик шартномалари ҳарбий юришларга чек қўйди.[17]

896—905-йилларда Тулунийлар амирлигининг таназзулга учраши сабабли қўшин Аббосийларнинг пойтахти Каттайни босиб олишига тўсқинлик қила олмади[17]. Иқтисодиёт таҳрирлаш

Аҳмад ибн Тулун даврида Миср иқтисодиёти гуллаб-яшнади. Қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариши жуда юқори даражада эди, бунга Нилнинг доимий юқори тошқинлари ёрдам берди. Саноатнинг бошқа тармоқлари, хусусан, тўқимачилик ҳам ривожланмоқда. Ибн Тулун ўз ҳукмронлиги даврида Бағдоддаги Аббосийлар ҳукуматига солиқ тўлашни истамай, давлатнинг мухториятини тасдиқлади. Бундан ташқари, у савдо ҳамжамиятига яқинлашиб, маъмуриятни ислоҳ қилди, шунингдек солиқ тизимини ўзгартирди. Тулунийлар даврида қишлоқ хўжалиги инфратузилмаси ҳам ислоҳ қилинди. Ўрта эр денгизи бўйлаб ишлаб чиқариш, сармоя ва савдода иштирок этишнинг асосий сектори тўқимачилик эди.[5]

Молиявий мустақиллик

870-872 йилларда ибн Тулун Мисрнинг молиявий бошқаруви устидан ўз назоратини мустаҳкамлади. 871 йилда у ҳараж солиғини ундиришни ўз назоратига олди. Шунингдек, у Аббосийлар бюрократик элитасининг аъзоси бўлган молия бўлими бошлиғи Ибн ал Мудаббир устидан ғалаба қозонди[5]. Аббосийлар халифалигининг амалдаги ҳукмдори ал-Муваффақ Аҳмаднинг молиявий фаолиятига рози эмаслигини билдирди. У Мисрдан келадиган даромад ҳисобига зинж қўзғолонини бостириш (ва, эҳтимол, Тулунидлар мустақиллигини чеклаш) учун кампания олиб боришни хоҳлади. Маблағга бўлган бу шошилинч эҳтиёж Бағдоднинг эътиборини анча бой Мисрга қаратишига сабаб бўлди.[5] Бу ҳолат 877-йилда ал-Муваффақнинг зарур маблағни олмаган ҳолда, Аҳмадни ағдариш учун қўшин жўнатишига олиб келди[20]. Бироқ, камида икки марта Ибн Тулун Аббосийлар марказий бошқарувига катта миқдорда даромадлар ҳамда совғалар юборган.[5]

Аҳмаднинг ўғли Ҳумаравейҳ даврида Аббосийлар Тулунийлар билан расман шартнома туздилар ва шу тариқа ҳарбий ҳаракатлар тугатилди ва солиқ тўловлари қайта тикланди. Молиявий таъминот 886 йилда ал-Муваффақ билан тузилган биринчи шартномада кўрсатилган. 892 йилда ал-Муътадид билан тузилган иккинчи шартнома бу сиёсий шартларни яна бир бор тасдиқлади. Тулунидлар йилига 300 000 динор тўлашлари керак эди (гарчи бу рақам тўғри бўлмаса ҳам).[17] Тулунидседит остида бошқарув

Тулунидларнинг Миср устидан назорати бир қанча диққатга сазовор хусусиятларга эга эди. Бошқарув услуби жуда марказлашган ва „шафқациз“ эди. Маъмуриятни Мисрнинг тижорат, диний ва ижтимоий элитаси ҳам қўллаб-қувватлади. Миср бюрократик тизимида Ироқ амалдорларини Аҳмад ибн Тулун алмаштирди. Умуман олганда, маъмурият савдогарлар жамоасининг молиявий ва дипломатик ёрдамига таянган. Масалан, Мисрдаги савдо жамиятининг етакчи вакили Мамар ал-Жаварий Ибн Тулунга молиячи бўлиб хизмат қилган[5].

Тулунидлар давридаги маъмурият Мисрда зарурий бўлган сиёсий барқарорликни сақлаб, иқтисодиётнинг гуллаб-яшнашига ҳисса қўшди. Юқори Мисрдаги коптлар ва баъзи араб кўчманчилари ўртасидаги алоҳида қўзғолонлар ҳеч қачон сулоланинг кучига таҳдид солмаган ва аслида Тулунидларнинг янада самарали молиявий усулларига жавоб эди. Иқтисодий тараққиёт Тулунидлар ҳокимиятга келишидан олдин ҳам, улар ҳукмронлиги даврида ҳам амалга оширилган ислоҳотлар натижаси эди. Солиқларни ҳисоблаш ва ундириш тизимига ўзгартиришлар киритилди. Солиқ чегирмаларидан фойдаланиш ҳам кенгайтирилди, уларнинг манбаи бу даврда вужудга келган ер эгалари элитаси эди[5]. Ахмеднинг аграр ва маъмурий ислоҳоти деҳқонларни солиқлар катта бўлишига қарамай, ўз ерларида ғайрат билан меҳнат қилишга ундади. Шунингдек, у мансабдор шахсларни шахсий манфаатлари учун товламачилик қилишни ҳам тўхтатди.[20]

Ибн Тулун давридаги бошқарувнинг яна бир хусусияти даромаднинг катта қисмини пойтахтга юбориш амалиётининг тўхтатилиши эди. Бунинг ўрнига у Мисрнинг бошқа ҳудудлари манфаатларини ҳисобга оладиган дастурларни яратиш ташаббуси билан чиқди. У бу маблағларни савдо ва саноатни рағбатлантириш учун ҳам ишлатган.[20] Асосий харажатлар Таҳрирлаш

Хумаравайҳ отасидан барқарор иқтисодиётга эга бой давлатни мерос қилиб олди. Хазина жами ўн миллион динор эди. 896-йилда Ҳумаравейҳ ўлдирилганда хазина бўш эди ва динор аввалги қийматидан учдан бирига арзонлаша бошлади. Бу молиявий фалокат унинг дабдабага берилиб кетгани билан боғлиқ бўлса, бойликни исроф қилиш кўпроқ Хумаравайҳнинг Бағдоднинг садоқатини қозониш истаги билан боғлиқ эди[17].

Ҳумаравейх, отасидан фарқли ўлароқ, сахийлик билан сарфлади. Мисол учун, 892 йилда ал-Муътадид билан ўтказган тўйи учун у қизи Қатр ан-Наду учун 400 000 — 1 000 000 динорга баҳоланган жуда бой маҳр берди. Бу ҳаракат, баъзи олимларнинг фикрича, Аббосийларнинг Тулунийлар хазинасини тугатишга уриниши эди

Примечания[правит | правит код]

1. ↑ [Хронософия. Атлас Евразии Х в. х. э.. Дата обращэния: 29 апреля 2012. Архивировано 4 марта 2016 года. Хронософия. Атлас Евразии Х в. х. э.]
2. ↑ Перейти обратно:^{1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23} Мюллер Август. История ислама. Книга 5. Аббасиди и Фатимиди. ИИ. Наместники и Эмир ал-умара([1] Архивировано 15 мая 2012 года.)
3. ↑ Перейти обратно:^{1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28} Рижов К. В. Тулуниди // Все монархи мира. Мусулманский Восток. ВИИ—ХВ вв. — М. : Вече, 2004. — 544 ил. с. — ИСБН 5-94538-301-5.
4. ↑ Энcйcлопæдиа Британниcа Онлине — „Тулунид Дйнастй“ Архивная копия от 16 апреля 2008 на Wайбаcк Мачине
5. ↑ Перейти обратно:^{1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13} Ṭūлūнидс, Энcйcлопаэдиа оф Ислам
6. ↑ Энсиклопедия Кругосвет. МУСУЛМАНЕ. Приграничниэ и полунезависимиэ династии и распад халифата в середине ИХ века [2] Архивная копия от 17 ноября 2012 на Wайбаcк Мачине
7. ↑ Стенли Лен-Пул. Мусулманскиэ династии. Хронологическиэ и генеалогическиэ таблици с историческими введениями. Пер. с англ. с примеч. и доп. В. В. Бартолда. М., „Восточная литература“, „Муравей“, 2004. С. 50-51.)
8. ↑ „Тулунид Дйнастй Архивная копия от 16 апреля 2008 на Wайбаcк Мачине.“ Энcйcлопæдиа Британниcа
9. ↑ Лехикон дер Гесчичте. Орбис. ИСБН=3-572-01285-6
10. ↑ Перейти обратно:^{1 2} Политическая история исламского мира. Тулуниди ([3] Архивная копия от 14 июля 2020 на Wайбаcк Мачине)
11. ↑ Лев, Яаcов, Wар анд соcиэтй ин тҳе эастерн Медитерранеан, 7тҳ-15тҳ cентуриэс, БРИЛЛ, 1997, пп.129-130
12. ↑)
13. ↑ ал-Мақрīзī, Кҳиţаţ, ИИ, пп. 265 фф
14. ↑ Беҳренс-Абоусеиф (1989)
15. ↑ Гаер-Андерсон Р. Г. Легендс оф тҳе Ҳоусе оф тҳе Cретан Wоман. — Америcан Универcитй ин Cаиро Пресс, 2001. — П. 33-34. — 107 п. — ИСБН 9774246012.; Wарнер Н. Гуиде то тҳе Гаер-Андерсон Мусеум ин Cаиро. Cаиро: Пресс оф тҳе Супреме Cоунcил оф Антиқуитиэс, 2003. п. 5.
16. ↑ Ходжаш С. Каир. („Города и музеи мира“), М.: „Искусство“, 1975, стор. 103 (рус.)
17. ↑ Перейти обратно:^{1 2 3 4 5 6 7 8 9} "Ḵҳ̲умāраwайҳ б. Аḥмад б. Ṭūлūн, " Энcйcлопаэдиа оф Ислам
18. ↑ Ризк, Юнан Лабиб. Роял мих Архивировано 25 июня 2013 года.. Ал-Аҳрам Wеэклй. 2—8 Марч 2006, Иссуэ Но. 784.
19. ↑ Рапопорт (2000), п. 27—28
20. ↑ Перейти обратно:^{1 2 3 4} „Аḥмад б. Ṭūлūн“ Энcйcлопаэдиа оф Ислам

Литература[правит | правит код]

• „Атлас: История Средних веков: 6 класс“
• „Древний мир. Энсиклопедический словар“. Гладкий В. Д. М.: Центрполиграф, 1998 г. В 2-х томах. Т.1 — 510с.; Т.2 — 478 с. (Серия „Школная энсиклопедия“.)
• Рижов К. В. Тулуниди // Все монархи мира. Мусулманский Восток. ВИИ—ХВ вв. — М. : Вече, 2004. — 544 ил. с. — ИСБН 5-94538-301-5.
• Август Мюллер. Глава ИИ. НАМЕСТНИКИ И ЭМИР АЛ-УМАРА. Книга пятая. АББАСИДИ И ФАТИМИДИ // История ислама.

• Стенли Лен-Пул. Мусулманскиэ династии. Хронологическиэ и генеалогическиэ таблици с историческими введениями. — Восточная литература. — М.: Муравей, 2004.

Ссилки[правит | правит код]

• Руниверс. Карта государства Тулунидов. Архивировано 15 мая 2012 года.

• Руниверс. Тулуниди.
• Август Мюллер. Книга пятая. АББАСИДИ И ФАТИМИДИ.Глава ИИ. НАМЕСТНИКИ И ЭМИР АЛ-УМАРА. История ислама.
• Рижов К. В. Тулуниди // Все монархи мира. Мусулманский Восток. ВИИ—ХВ вв. — М. : Вече, 2004. — 544 ил. с. — ИСБН 5-94538-301-5.
• Мусулмане // Энсиклопедия „Кругосвет“.