Ziyosfera

Turk adabiyoti

Турк адабиёти; Улар турк тилида ишлаб чиқарилган ог'заки ва ёзма матнлардир. Туркияда тараққий этган турк тилининг дастлабки маҳсулотлари ХИИИ аср охири ХИВ аср бошларига тўғри келади[1]. ХИХ асргача Эрон-Ислом сивилизацияси доирасида тараққий этган турк адабиёти маҳсулотлари халқ адабиёти ва девон адабиёти каби турли жиҳатлари билан икки соҳада ривожланди[2]. Форс адабиёти таъсирида яратилган мумтоз адабиёт деб аталган девон адабиёти Усмонлилар саройида ҳукмронлик қилган бўлса, халқ орасида оғзаки ижод узоқ вақт давом этган.

бардлар

ХИХ асрда Танзимат даври билан турк адабиётида Шарқнинг таъсири сусайиб, унинг ўрнини Ғарб адабий унсурлари эгаллай бошлади. Бу даврда турк ёзувчилари, айниқса, франсуз адабиётидан та'сирланган. Турк адабиёти роман жанри билан илк бор ХИХ асрда Танзимат даврида танишган ва муаллифлик ҳуқуқи ва таржималар билан бу йўналишга мойил бўла бошлаган[2]. Турк адабиётининг Ғарб таъсирида ривожланган иккинчи ва коллектив ҳаракати 1895-йили “Сервет-и Фунунун” журналида тўпланган ёш ёзувчилар бошчилигидаги “Адабиёт-и Cедиде” ҳаракати эди. Танзимат даври адиблари ватан муаммолари билан қизиққан бўлсалар, ватан, миллат муҳаббати каби мавзулар устида иш олиб, халқ тушунадиган тилда ёзишга ҳаракат қилиб, халқни тарбиялашни мақсад қилганлар. зиёлиларга чорлаб сан'ат тамойилини о'злаштирган Эдебият-и Cедиде ог'ир тилни, нафис ва бадиий ифодани о'злаштирди.Шу сабабдан соддалаштиришга интилаётган ёзма тилни ог'ирлаштирганликда айбланди. Танзиматнинг бошидан бери. 1908-йил инқилобидан кейин ХИХаср охири ва ХХ аср бошларида миллий уйғониш таъсирида ИИ. Конституциявий монархия даврида туркийни чет тиллар та’сиридан, халқнинг мазмуни ва маҳаллий ҳаётидаги муаммоларидан чиқаришга асосланган Миллий адабиёт ҳаракати вужудга келди.

Ог'заки ва ёзма ан'аналар Усмонли монархияси парчаланишидан бироз олдин бир-биридан ажралиб турган бо'лса, бу икки ан'ана 1923-йилдан кейин биринчи марта Республика билан бирлашди. Туркияда жумҳурият даврининг биринчи даврида ҳам миллий адабиёт ҳукмрон эди. Ошиқ ва дарвеш адабиёти модернизация таъсирида ўз кучини йўқотган бўлса, девон адабиёти 1928-йилдаги алифбо инқилоби билан лотин алифбосига ўтилиши, сўнгра 1928-йилдаги алифбо инқилоби билан ўзгарган адабий ҳаракатлар билан Усмонлилар даврига оид жанр сифатида тарк этилди. 1930-йиллардаги тил инқилоби . Миллий адабиётга нисбатан миллий қараш кейинги даврда адабиётда Анадолучилик ва халқчилик сифатида намоён бо'лди[3][4]. Кейин ИИ. Иккинчи жаҳон уруши ва урушнинг сиёсий оқибатлари билан социализм ва деҳқончилик ҳаракати кучайди[5]. Ҳозирги турк адабиётида қисса, роман, танқид, очерк, ше’рият, театр асарлари каби деярли барча жанрлар намуналари мавжуд. Гарчи у одатда модернистик ё'налишда бо'лса-да, постмодернизмнинг та'сири ҳам кучли ко'ринади[6].

Исломдан олдинги

Исломдан олдинги даврга оид туркий тилда ёзилганлиги маълум бўлган энг қадимги матнлар ВИИИ асрдан бошлаб Ўрхун дарёси водийсида топилган Кул Тигин, Билге Когон ва Тонюкук битикларидир[7]. Тошга о'йилган бу ёзувлар, Го'ктурк алифбоси деб ҳам аталадиган руник ёзув ёрдамида Го'ктурк хоқонлиги даврида ёзилган асарлардир. Исломгача бўлган туркий адабиётнинг кўп қисмини достон, баҳс, достон, шеър каби оғзаки ижод намуналари ташкил этади[8]. Аксарияти анча кеч ёзилган турк достонларининг бир қисми турк ва хорижлик тадқиқотчилар томонидан халқ оғзидан тўпланган. Уларнинг бир қисми Эрон, Хитой ва Араб манбаларидан олинган[9]. ИХ асрда Уйғур хоқонлиги даврида туркий тилдаги асарлар биринчи марта китоб ҳолида пайдо бўлган[10][11][12] 104-саҳифадан иборат кичик китоб бўлиб, гўктурк алифбоси билан ёзилган.Уйғурлар томонидан ёзилган “Ирк Битиг” номли асарнинг замонга тегишли бўлиш эҳтимоли юқори. Х асрнинг биринчи ярмида “Алтун Ярук” ва “Саккиз юкмек” номли асарлар ҳам уйғур ҳарфлари билан ёзилган туркий асарлардир[13].

Исломдан кейинги турк адабиёти

Дивану Лüгати'т-Туркдаги харита.
ХВ асрда уйғур алифбосида ёзилган “Қутадғу билиг” (4-қаторда басмала араб алифбосида ёзилган)

Турклар ислом динини қабул қилгандан кейин маълум бўлган биринчи турк ёзма асари “ Кутадғу билиг” бўлиб, у ХИ асрда Шарқий қорахонийлар ҳукмдори Табгач Улуғга ишора қилиб, эски туркча номи билан машҳур бўлган қорахоний турк тилида Юсуф Хос Ҳожиб томонидан ёзилган ва тақдим этилган. Буғра Қорахон. Эдип Аҳмет Юкнекийнинг Қорахоний ҳукмдорларидан Муҳаммад Дод Сипеҳсаларга ҳадя қилган “Атабетул-Ҳакайик” асари ҳам шу даврда ёзилган асарлардан биридир. Қашқарли Маҳмуд томонидан 1072 -1074-йилларда Бағдодда ёзилган ва 1077-йилда Аббосий халифаси Муктедий би-’Эмр и’л-Лоҳ ўғли - Қосим Абдуллоҳга совға қилинган Дивану Лüгати’т- Турк асари араб. Туркча луг'ат. Турк адабиётининг энг қадимги йилларига манба бўлган муҳим асардир. Энг қадимги туркий аргументлар (мақоллар) Дивану -Туркда учрайди. ХИИ асрнинг иккинчи ярмида Туркистоннинг Сейҳундан нариги даштларда яшовчи кўчманчи турклар орасида кучли таъсирга эга бўлган Аҳмет Есеви атрофида тўпланган халққа содда тилда ва бўғин ўлчови билан сўзлаган. халқ адабиётидан ўзлаштирилган шакллар ва фақат Ўрта Осиё турклари Ўрта Осиё турклари билан сўзлашиш имконига эга бўлган.У ўзининг диний-тасаввуфий ҳаётида эмас, кейинги даврларда Анадолу ва Болқонгача етиб борган соҳада чуқур таъсирлар қолдирган.

Анадолуда турк адабиётининг туг'илиши

ХИИИ-асрдаги мўғуллар истилосидан сўнг турк дунёсидаги этник, сиёсий ва ижтимоий ўзгаришлар ва ўзгаришларга параллел равишда турли шаҳарларда, айниқса Олтин Ўрда пойтахти Сарой шаҳрида янги маданият марказлари шакллана бошлади[14][14]. Мо’г’ул истилосидан кейин Анадолу Салжуқийлар давлатининг емирилиши билан Г’арбий Анадолуда ташкил этилган Туркман бекликлари, Анадолуда яратган ривожланиш муҳити ва туркчага ко’рсатган сезгирликлари билан туркча Анадолуда давлат тили, расмий тилга айланди Ғарбий турк тилининг биринчи босқичи бўлган Қадимги Онадўли туркларининг илк маҳсулотлари ХИИИ аср охири ХИВ аср бошларида ҳозирги Туркия ҳудудида пайдо бўлган[1]. ХИВ асрдан бошлаб Анадолуда олдинги оғзаки анъаналардан ташқари, асосан ёзма адабий анъана пайдо бўлиши билан қадимги Онадўли турк тили ёзма тил сифатида майдонга чиқди. Форсча маснавийи билан машҳур бўлган Мавлоно Жалоледдин Румийнинг ўғли Султон Велед томонидан ёзилган “Ибтиданома” ва “Ребапнома” маснавийларига киритилган туркий қўшиқлар ХИИИ аср охири ва ХИВ асрда Анадолуда ёзилган энг қадимги туркий матнлардандир. ХИВ аср бошлари. Анадолу мўғул-илхонийлар ҳукмронлиги остида бўлган бир даврда Киршеҳирда яшаган Гулшеҳрий Фаридиддин Атторнинг форс мумтоз " Мантиқу'т-Тайр " асари туркий тилдаги барча илмий ва тасаввуфий атамаларни қўллаган ҳолда мисли кўрилмаган маҳорат кўрсатган ва тугаллаган. 1317-йилда. Бу Анадолуда ёзилгани маълум бўлган энг қадимги турк маснавийидир[15]. Киршеҳирли Ошиқ Пошонинг Мавлононинг Маснавийидан илҳомланган 1330-йилдаги Гарибнома номли маснавийи Анадолу туркий со'фий адабиётида та'сир доираси жуда кенг бўлган асарлардан биридир. ХИИИ аср охири ва ХИВ аср бошларида Мавлевийлар орасида ўзига хос хушмуомала китобхон сифатида танилган Шайёд Ҳамза Аҳсену’л деб аталган Юсуф ва Зелиҳа ҳақида ҳикоя қилади. Қур'ондаги касас, Юсуф сураси манбасидан.Унинг маснавийи Анадолу майдонида туркий тилда ёзилган маснавий форматдаги илк асарлардан биридир. Туркистонда Аҳмед Есевий билан бошланган ложали ше’рият ан’анасини Анадолуда о’зига хос бир ифода билан қайта тиклаган Юнус Эмре эди. Усмонлилар даврида кўплаб тариқатлар Юнус Эмрени яқиндан қучоқлаб, унинг шеърларини ўз маросимларига қўшган. Юнус Эмро шеърлари дарвеш ложаси шеъриятининг манбасига айланди[16].

Девон адабиёти

Фузулий қаламига мансуб “Лайли ва Мажнун” дан бир лавҳа. Лайли билан қо'шилишга уринаётган Мажнун саҳрода .
Фузулий девонидан бир кўриниш.

Девон адабиёти сарой ва мадраса атрофидаги зиёлилар адабиёти сифатида ҳар жиҳатдан ўрнак олган Эрон адабиёти та’сирида ривожланди[2]. Ислом адабиёти, олий табақа адабиёти, ҳавос адабиёти, сарой адабиёти, эндерун адабиёти, мумтоз адабиёт ва эски адабиёт сифатида ҳам машҳур бўлган бу адабиёт энг кўп Дивон адабиёти деб аталади. Бунинг сабаби шундаки, шоирлар ше’рларини жамлаган асарлар “Девоний” деб аталади. Девон ше’рияти аруз просодиясида ёзилган бўлиб, у ўз қоидаларини араб ва форс адабиётидан олган[1][2]. ХИХ асрда Зиё Пошо учта шоир, яъни Аҳмад Пошо, Неcати ва Зотийни “Усмонли шеъриятининг пойдеворини қўйган уч шоир” деб таърифлаган ва Аҳмад Пошони етишиб чиққан шоирларнинг энг улуғи сифатида қабул қилган. Шайҳий ва Неcати о'ртасида[17].

Ба'зи адабий идоралар томонидан нафақат Озарбайжон ва алавий-бектоший адабиётининг, балки бутун турк адабиётининг энг буюк мумтоз шоири сифатида ко'рсатилган Фузулий, 1534-йилги Сулаймон подшоҳнинг Баг'дод юришидан со'нг султонга бешта г'азал ҳадя қилган ва киришга ҳаракат қилган. унинг ҳимояси остида. Фузулийнинг “Лайло ва Макнун” қиссасини ёзишни Истанбулдаги баъзи шоирлар сўраши ортидан ёзишни бошлаганини айтган “Лайло ва Макнун” маснавийи мумтоз турк адабиётида энг муҳим лирик асарлардан бири сифатида қабул қилинади[18][19][20]. Кўпгина тадқиқотчиларнинг фикрича, ХВИ асрдан бошлаб Усмонли ше’рияти ўзининг юксак чўққисига чиққан[17][21][22][23]. ХВИ асрда Усмонли шеъриятининг энг муҳим номи бўлган, шон-шуҳрат ва таъсири асрлар давомида давом этган, классик Усмонли шеъриятига ифода кучини берган Бакий энг буюк шоир ҳисобланган. Сулаймон подшоҳ давридаги ёшига етиб келган ва уни “Султону’ş-шуара” унвони муносиб кўрган. Бокийнинг шон-шуҳрати ва асарлари Анадолу ва Румелидан ташқарига, Озарбайжон, Эрон ва Ироқдан Ҳиндистон саройларига тарқалди.

Ноилий ХВИИ асрда Усмонли ше’риятида янги замин яратди ва янги услубда ше’рлар ёзди. Унинг тили оғир бўлса-да, ше’риятида нафосат, меҳр бор[24]. ИВ . Мурод томонидан қатл этилган Нефий о'з ше'рлари билан издошларида катта та'сир қолдирди. Истамбул нутқининг ҳатто арабчадан ҳам устун эканлигини ўз сатрларида та’кидлаган Набий ғазалларидан бирида, айниқса, ше’рият ва маданият доиралари томонидан ўша даврнинг шайх-суароси сифатида қабул қилинган, ҳайрат ва ҳайратга тушган.

Султон ИИИ. Лолалар давридаги Истанбулни қувноқ ва жўшқин[6] билан ҳикоя қилувчи Аҳмад даврининг машҳур шоирларидан Недим ХВИИИ асрда Дивон шеъриятида ҳам тил, ҳам мазмун жиҳатидан кўплаб янгиликлар олиб келди. Истанбул ва Истанбул халқ мақолларида қўлланган сўзлашув тилига оид кўплаб мисолларни шеърларида қўллаш орқали самимий муҳитда етказди[25]. ХВИИИ асрда яшаб, “Ҳüсн ü Аşк”[26] номли асарида тасаввуф ва тимсолни бирлаштирган Шайх Галип ше’рларида мутлақо о’зига хос ва о’зига хос ифодани қо’ллаган. Асарларида Истанбул туркчасининг юксак даражаси кўриниб турган Шайх Галипнинг тили оғир бўлса-да, вақти-вақти билан ше’риятига халқнинг гапларини ҳам киритган.

Халқ адабиёти

Халқ эртаклари

Дада Қўрқут қиссалари турк адабиётида бу жанрнинг энг қадимги намунаси сифатида қабул қилинган[2][27][28]. Турк халқ эртаклари, Дада Қўрқут эртаклари, Корўғли эртаклари, Керем иле Асли, Ошиқ Гарип каби Озарбайжон ва Онадўли халқ эртаклари, Анадолуда пайдо бўлган Данишменднаме, Салтукнаме ва Баттал Ғози каби диний-эпик халқ эртаклари, Ферҳат иле Ширин ҳикоялари манбалари. Келиле ва Димна каби эрон-ҳинд халқ эртаклари ҳамда Шоҳномадан олинган турли масаллар, Лайли ва Мажнун, Абу Муслим урушлари, Юсуф ва Зулайҳо, Ҳз. Улар Али Cенкс каби араб-ислом келиб чиқиши халқ эртакларидир. Асли девон адабиётига мансуб маснавийлар бўлган “Лайли ва Мажнун”, “Фарҳат билан Ширин” ва “Жамасбнома”да тилга олинган Шоҳмеран қиссаси жамият томонидан оғзаки маданиятга кўчирилиб, “халқ эртак”ига айланган.

Бугунги кунда деярли барчаси жамланган халқ эртаклари сони 150 дан ошди ва айримлари бўйича тадқиқотлар якунланди. Отатурк университети, Эге университети Адабиёт факултети фолклор архиви, Селчук университети фолклор тадқиқот маркази ва Фират университетида тўпланган муҳим халқ эртаклари жамланмаси мавжуд. Бугунги кунда, айниқса, Қарс, Эрзурум, Артвин, Сивас, Марош, Адана ва Антеп вилоятларида илгаригидек кенг тарқалмаган бўлса-да, халқ оғзаки ижоди ан’анасини давом эттираётган ашулачилар бор. Шунингдек, Озарбайжонда халқ ҳикоячилиги ўз ҳаётийлигини ҳамон сақлаб келаётгани кўриниб турибди[29].

Аноним адабиёт

Насреддин Хожа

Ог'заки адабиётда эртаклар, латифалар, афсоналар каби маҳсулотларнинг муаллифи нома'лум (Аноним). Бу турк турк тилида куйланган ва ХИХ асрдан бошлаб ёзилган[2]. Шу билан бирга, улар тарихий ва маҳаллий хусусиятларни ҳам кенг миқёсда ко'рсатади ( Насреддин Хо'жа латифалари , Бектоши латифалари, Бурса, Коня, Истанбул каби шаҳарлар ҳақидаги ривоятлар, ба'зи реалистик меддаҳ ҳикоялар ва бошқалар) .

Ог'заки ижодда айтиладиган халқ қо'шиг'и, мани, марсия каби турлари халқнинг умумий ижодига асосланади[30]. Вақт о'тиши билан уларга эгалари унутилган маҳсулотлар қо'шилди. Икки ўлчамли тасвирлар билан экранда ўйналадиган, тақлид ва суҳбатга асосланган соя ўйинининг марказидаги икки қаҳрамон – “Карағоз ва Ҳаживат” номли сояли песа аноним халқ адабиётининг энг муҳим маҳсули ҳисобланади. Караг'оз ва Ҳаживат О'рхон Г'ози даврида Бурсада яшаган масжид қурилишида ишлайдиган икки ишчи. Улар о'злари ишламагани учун бошқа ишчиларнинг ҳам ишлашига то'сқинлик қиладилар. Ўрҳан Ғози “Масжид вақтида битмаса, бошингизни оламан” деган масжид ме’мори, Карағоз ва Ҳаcиват масжиднинг вақтида битмаслигига сабаб бўлганини айтади. Шундан со'нг, бу иккисининг боши кесилади. Караг'оз ва Ҳаcиватни жуда яхши ко'рган ва уларнинг о'лимидан жуда афсусда бўлган Шайх Кустер, уларнинг о'лимидан кейин қо'г'ирчоқлар ясаб, уларни саҳна ортида о'йнашни бошлайди. Караг'оз ва Ҳаживат соя театри ХВИИ асрда о'зининг со'нгги шаклини олди. Қорағознинг ёзма матнга асосланмаган, яъни қўғирчоқ ( тулуат ) саҳналаштирилган, баъзилари эса халқ афсоналаридан илҳомланган ўттизтаси бизгача етиб келган. Улар одатда “Кар-ı Кадим” (эски песалар) ва “Нев иcад” (янги песалар) деб икки асосий гуруҳга бо'линган бо'лса-да, барчасининг матнлари Танзиматдан кейинги даврга тегишли[31].

Эртак

Аноним халқ адабиётининг энг кенг тарқалган турларидан бири эртакдир. Тингловчини ишонтиришни мақсад қилмаган эртаклар ҳикоя жанрларининг энг қадимгиларидандир. Тузилишида қолиплашган иборали эртакларда профессионал ҳикоячилар мавжуд эмас. Улар эртак оналари ёки эртак бувилари деб аталадиган аёллар томонидан айтилган хаёлий ривоятлардир. Турк эртакларининг қаҳрамонлари одатда инсонлар, ҳайвонлар ва г'айритабиий мавжудотлардир. Жодугар хотинлар, девлар, вазирлар ва бошқалар. Улар ёмон қаҳрамонлар бо'лсалар ҳам, улар султон, подшоҳ, ҳукмдор, сержант, дарвеш ва ҳоказо. улар яхши қаҳрамонлар. Тулки, шер, Феникс, тўтиқуш каби ҳайвон қаҳрамонлари ҳақидаги эртаклардан ташқари, дарвеш, бўғим, пери, жин каби ғайритабиий мавжудотлар ҳақидаги эртаклар ҳам бор. Турк эртакларининг энг муҳим қаҳрамонларидан бири Келоğландир . Турк эртаклари ог'заки ижодда яшаб келган. Бу ИХХ-асрда ёзилган. Биллур Кошк Туркияда омма томонидан тузилган энг қадимги ' . Феникс - Туркиядаги энг кенг тарқалган ёки бошқача айтганда, энг машҳур эртак.

Баҳши адабиёти

ХВИИИ асрда Анадолуда кезиб юрган ошиқ .

Анадолу, Румели ва Озарбайжонда ривожланиб, камолотга етган ашула адабиёти асосан бўғин ўлчовидан фойдаланган ҳолда содда тилда шеърлар ёзган ва саз чалиб ўлка бўйлаб саёҳат қилган ашулаларнинг ижодидан ташкил топган.[32] Бу адабиётда мусиқа ҳам муҳим ўрин тутади. Тингловчига та’сирчан бўлиш таниқли оҳанг қолиплари ва сўзлар билан мусиқадан муваффақиятли фойдаланишга боғлиқ[33]. Ошиқнинг пирлар қўлида баде ичиши, чолғу чалиши, ше’р айтиши, тушида кўрган ошиқни топишга интилиши кенг тарқалган миф мотивидир. Кўпгина ашулаларнинг шеърлари эгаси номаълум халқ шеърияти намуналари, халқ қўшиқлари, марсиялари билан аралашиб кетган[33]. Саёҳатчи шоирлар томонидан қўйилган шеърларнинг бизгача етиб келган энг қадимий намуналари ХВИ асрга тегишли. аср. Югуришнинг со'нгги мисрасида тилга олинган тахаллуслардан ташқари, ко'плаб озанлар ҳақида ҳеч қандай ма'лумот ё'қ. Ба'зи ошиқларнинг ҳаёти афсоналар билан аралашиб кетган. Ошиқлар адабиёти ан’аналарида ашула қаҳвалари, қаҳвахоналарда ўтказиладиган жанжаллар, топишмоқ, осиш, ечиш каби маҳорат муҳим ўрин тутади. Ушбу фаолиятлари туфайли ашулалар майдон шоирлари деб аталади[34]. Баъзилари мадрасаларда ўқиб, маданият марказларида яшовчи ашулалар қалам шоирлари деб аталади[34]. Девон ше’риятининг қалам шоирларида тил, ифода ва мавзу жиҳатидан турли та’сирлари кузатилади. Уларнинг шеърлари орасида жўш, сағги, достон каби ўзига хос халқ адабиёти жанрлари билан бир қаторда просодия, девон, мустезат, ғазал каби маҳсулотлар ҳам бор.

ХВИИ асрда Торос тог'ларида ко'чманчи туркманлар орасида о'сиб-улг'айган Караcао'г'ланнинг самимий ше'рияти о'зининг энг машҳур намунаси эди[34]. Қайиқчи Қул Мустафо каби янгичалар корпусида о'сган ко'плаб шоирлар империянинг Баг'дод, Крит ва Қрим каби олис ҳудудларидаги ҳаётдан далолат беради. Қайиқчи Кул Мустафо томонидан ХВИИ асрда ёзилган “Ёш Усмон достони” номли ҳиссий мураббийлик ашула адабиётининг энг муҳим эпик асарларидан бири ҳисобланади[35]. Ҳокимият томонидан мураббийликнинг энг чиройли намуналари Корог'лу ва Дадало'лунинг мураббийликлари ҳисобланади[36]. ХИХ асрда Дели Боран, Беёг'лу ва Гундашлиог'лу ҳеч қандай бегона та'сир та'сирида бо'лмаган о'згармас халқ та'мини давом эттирар экан, Дадало'г'лининг зулм ва адолацизликка қарши исён ко'тарган ше'рияти, зо'равонлик билан бог'лиқ тарихий воқеаларга гувоҳ бо'лди. кўчманчи туркманларнинг ўтроқ яшаши. Адабий адабиёт ХВИ. ХИХ асрдан яқин кунларгача Усмонлилар ерларида яшаган арманларга ҳам таъсир қилди. Натижада катта шон-шуҳратга эришган кўплаб арман ашуглари адабий адабиёт ан’аналарини ўзлаштириб, муваффақиятли тадбиқ этишди. Айниқса, ХВИИИ. ХИХ асрда туркий ше'рлар куйлаган бу арман ошиқлари орасида Меcнуний, Ошиқ Вартан ва Живан муҳим исмлардир.

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Ҳамит Кемал, Лиселер İçин Тüрк Эдебиятı Тариҳи, А Яйıнларı, Анкара 2007
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Ниҳат Сами Банарлı, Ресимли Тüрк Эдебиятı Тариҳи, М.Э.Б. Яйıнларı, 1997
  3. ↑ Şüкран Курдакул, Çаğдаş Тüрк Эдебиятı, Брой Яйıнларı, İстанбул, 1986
  4. ↑ Темел Британниcа – 40. сайфа. Темел Британниcа, 1993. 
  5. ↑ Гüндüз Акıнcı, Тüрк Романıнда Кöе Доğру, Анкара Üни. Дил Ве Тариҳ-Cоğрафя Фак. Яйıнларı, Анкара, 1961
  6. ↑ 6,0 6,1 Дон Киşот'тан Бугüне Роман. İстанбул: Пегасус Яйıнларı, 2000. ИСБН 978-975-470-796-0. 
  7. ↑ В. Тҳомсен, Лес инсcриптионс де л’Оркҳон дечиффреэс, Ҳелсингфорс, 1896
  8. ↑ Коşук, 13 Нисан 2016 тариҳинде эриşилди
  9. ↑ Сагу, 13 Нисан 2016 тариҳинде эриşилди
  10. ↑ „Арşивленмиş копя“. 5 март 2016да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16 март 2015.
  11. ↑ „Арşивленмиş копя“. 15 şубат 2018да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16 март 2015.
  12. ↑ „Арşивленмиş копя“. 15 şубат 2018да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16 март 2015.
  13. ↑ Тüрк эдебиятı, 13 Нисан 2016 тариҳинде эриşилди
  14. ↑ 14,0 14,1 Аҳмет Биcан Эрcиласун, Баşлангıçтан Гüнüмüзе Тüрк Дили Тариҳи, Акçаğ Яйıнларı, Анкара 2010, с. 369. ИСБН 978-975-338-589-3
  15. ↑ Тüрк Şиири Антоложиси. 
  16. ↑ Тüрк Дили Сöзлüğü, Орҳан Ҳанçэрлиоğлу, Ремзи Китабеви, Сайфа-275
  17. ↑ 17,0 17,1 „Османлıлар (Диван Şиири)“. ТДВ İслам Ансиклопедиси. 3 şубат 2017да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3 şубат 2017.
  18. ↑ Şэнтüрк 281
  19. ↑ „Муҳаммед Фузули“. 1 майıс 2009да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17 нисан 2017.
  20. ↑ Британниcа онлине
  21. ↑ Тҳема Лароуссе Санат ве Кüлтüр: Тüрк-İслам. Миллиет, 1993 — 46,49-бет. 
  22. ↑ Андреwс 234
  23. ↑ Курназ 22
  24. ↑ Неф'и ве Сиҳâм-ı Казâ. Акçаğ, 1998 — 95-бет. ИСБН 975-338-227-8. 
  25. ↑ Тҳема Лароуссе Санат ве Кüлтüр: Тüрк-İслам. Миллиет, 1993 — 54-бет. 
  26. ↑ Тҳема Лароуссе Санат ве Кüлтüр: Тüрк-İслам. Миллиет, 1993 — 57-бет. 
  27. ↑ „Китаб-и Дедем Коркут - Мсcр.дресд.эа.86“. Саксоня Девлет Кüтüпҳанеси. 20 касıм 2015да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28 аралıк 2015.
  28. ↑ „Мüстенсиҳин Эдеби Эсерин Яратıмıндаки Ролü–Деде Коркут Китабı Öрнеğинде“. 1 оcак 2016да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28 аралıк 2015.
  29. ↑ „Ват.турc.102“. Ваиткан Кüтüпҳанеси. 23 эйлüл 2015да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28 аралıк 2015.
  30. ↑ Бу китап ҳаккıнда Тüрк кüлтüрü — c. 20, но. 223-231 - 1981-бет. 
  31. ↑ „Класик Карагöз Оюнларı - Кâр-ı Кадим (Эски Оюнлар) ве Нев İcад (Ени Оюнлар)“. карагоз.нет. 18 ҳазиран 2015да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 14 şубат 2013.
  32. ↑ „Ҳалк Эдебиятı“. Эдебият Экиби. 4 майıс 2012да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24 аğустос 2011.
  33. ↑ 33,0 33,1 Доğан Кая, Âşıк Эдебиятı Араşтıрмаларı, Китабеви Яйıнларı, İстанбул, 2000. ИСБН 978-975-7321-03-3
  34. ↑ 34,0 34,1 34,2 Эрман Артун, Âşıклıк Геленеğи ве Âşıк Эдебиятı, Китабеви Яйıнларı, İстанбул, 2005
  35. ↑ Т.C. Кüлтüр Баканлığı. (1981). Миллî Кüлтüр, с.16, Кüлтüр Баканлığı Яйıнларı: Анкара.
  36. ↑ ÖСС Эдебият. Гüвендер, 2008 — 51-бет. ИСБН 975-589-268-0.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi