Turkiston milliy birligi sahifasining manbasini koʻrish

{{Tashkilot bilgiqutisi
| Tashkil qilingan vaqti = 
| Tashkilotning to‘liq nomi = Oʻrta Osiyo milliy musulmon jamiyatlari federatsiyasi
| Tugatilgan vaqti = [[1942-yil]]
| nomi = Turkiston milliy birligi
| turi = Siyosiy
| maqomi = Mavjud emas
| maqsadi = Turkiston mintaqasining toʻliq mustaqilligiga erishib, yaxlit davlat tuzish
| Ishga_tushgan_sanasi = [[1921-yil]] [[5-avgust]]
| tugatilgan = [[1942-yil]]
| joylashuvi = [[Buxoro]]
| asoschisi = 
| asoschilari = [[Zaki Validiy|Ahmad Zakiy Validiy Toʻgʻon]]<br/>[[Fayzulla Xoʻjayev]]<br/> [[Munavvarqori Abdurashidxon oʻgʻli|Munavvarqori]]<br/> [[Abduqodir Muhiddinov]]<br/> Hoshim Shayx Qushbegiyev<br/> Saʼdulla Tursunxoʻjayev
| direktori = [[Zaki Validiy|Ahmad Zakiy Validiy Toʻgʻon]]
}}
'''Turkiston milliy birligi''' — [[Turkiston]] taraqqiyparvarlari tashkil qilgan siyosiy tashkilot (1920 — 1942). 1920-yilda [[Buxoro|Buxoroda]] tashkil etilgan. Asosiy maqsadi Turkiston mintaqasining toʻliq mustaqilligiga erishib, yaxlit davlat tuzish boʻlgan. Uning tashkilotchilari Ahmad Zakiy Validiy Toʻgʻon, Fayzulla Xoʻjayev, Munavvarqori, Abduqodir Muhiddinov, Hoshim Shayx Qushbegiyev, Saʼdulla Tursunxoʻjayev va boshqalar boʻlgan. Dastlab bu tashkilot „Buxoro istiqloli“ va Toshkentda faoliyat koʻrsatayotgan „<nowiki/>[[Milliy ittihod|Milliy Ittihod]]<nowiki/>“ tashkilotlari faoliyatini birlashtiruvchi „Markazlar markazi“ nomi bilan tashkil topgan. Keyin nomi „Turkiston milliy birligi“ga oʻzgartirilgan. Tashkilotni tuzishda turkparast olim A.Validiyning xizmati katta. U [[bolsheviklar]] faqat Boshqirdistonda emas, balki butun bosib olingan oʻlkalarda mustamlakachilik siyosatidan norozi, 1920-yilning 12-sentyabrida [[Vladimir Lenin|Lenin]], [[Iosif Stalin|Stalin]], [[Lev Trotskiy|Troskiy]], Rikovga bildirgi yozib<ref>{{veb manbasi |title=Zaki Validi Tug’on. «Xotiralar» kitobidan parchalar |url=https://kh-davron.uz/kutubxona/jahon/turk/zaki-validi-tugon-xotiralar-kitobidan-parchalar.html |website=kh-davron.uz |accessdate=30-iyul 2023-yil}}</ref>, Turkiston milliy birligi gʻoyasi uchun kurash boshlaydi. Turkiston oʻlkasiga tashrif buyurib, Munavvarqori bilan uchrashadi. Ular sobiq „<nowiki/>[[Yosh buxoroliklar]]<nowiki/>“ jamiyati faollari va hukumat rahbarlari F.Xoʻjayev, Fitrat, Abduqodir Muhiddinov, [[Usmonxoʻja Poʻlatxoʻjayev]], Abdulhamid Orifov hamkorlikda ishladilar. Tashkilot 1921-yildan boshlab [[Buxoro]], [[Fargʻona]], [[Xiva]], [[Turkmaniston]], [[Qozogʻiston]], va oʻsha atrofda harakat qilayotgan qoʻrboshilar huzuriga elchilar yuborgan.

Shundan keyin Buxorodagi oldindan kelishilgan Xargush qishlogʻi va sobiq [[Said Olimxon|amir Olimxonning]] [[Sitorai Mohi xossa (qarorgoh)|Sitorai Mohi Xosa]] saroyida yashirin maslahat majlislari oʻtkaziladi.

1921-yilning 2-avgustidan 5-avgustigacha oʻtkazilgan „Turkiston milliy birligi“ning taʼsis kongressida tashkilot Oʻrta Osiyo milliy musulmon jamiyatlari federatsiyasi deb qayta nomlangan.

[[Zaki Validiy|Validiy]] uning Markaziy Qoʻmitasi (MQ) raisi etib saylangan. MQ tarkibiga Turkistonning nufuzli siyosiy arboblari kirgan, tashkilotning dasturi tasdiqlangan. „Turkiston milliy birligi“ bilan „Milliy ittihod“ tashkiloti oʻzaro hamkorlikda faoliyat koʻrsatgan. Uning Samarqand shahrida boʻlgan 6-kongressi (1921-yil 5—7 sentabr)da 24 banddan iborat Nizom va Turkiston milliy bayrogʻi qabul qilingan. [[1921|1921-yil]] [[6-sentyabr|6-sentyabrda]] qabul qilingan Turkistonning Milliy bayrogʻi binafsha rangda boʻlib, uning asosi qilib, X asrda hukmronlik qilgan [[qoraxoniylar]] va [[saljuqiylar]] davlati bayroqlari tanlangan. Bayroqni tayyorlash ishida Zaki Validiy, Munavvar Qori va Toʻraqul Jonuzoqovlar ishtirok etgan<ref>{{veb manbasi |last1=D.Jamolova |title=Jadidlarning milliy tashkilotlari qismati |url=https://buxoroisharif.uz/988/ |accessdate=30-iyul 2023-yil}}</ref>. Mazkur kongress Turkiston mintakasidagi istiqlolchilik harakatining gʻoyaviy jihatdan jipslashuviga xizmat qildi. „Turkiston milliy birligi“ tashkilotining 7-kongressi (Toshkent shahri, 1922-yil 18—20-sentabr) Validiyga tashkilot faoliyatiga xalqaro jamoatchilik eʼtiborini qaratish va chet elda uning boʻlimlarini tuzish uchun xorijga borishni topshiradi. 1923-yilning 21-oktyabrida „Turkiston milliy birligi“ning Toshkentdagi oxirgi yigʻilishi boʻlgan. A.Validiyning oʻzi bu haqda shunday degan edi:

{{Quote|21-kuni kechqurun o'rtoqlarim to'planishni taklif qilishdi. Eronga chiqib ketishdan avval bir necha oy Turkiston milliy birligining turli joylardagi bo'limlarining ishlari bilan shug'ullanishimni zarur, deb hisobladilar. Hammamiz ham bu yig'ilishni jamiyatimizning eng so'nggi umumyig'ilishi ekanini tushunardik. hammasi chin ko'ngildan gapirardi. Boshqa ko'risha olmasmiz deb yig'laganlar ham bo'ldi<ref>{{kitob manbasi |last1=Rustambek Shamsutdinov |title=Vatan tarixi. 3-kitob |publisher=Toshkent Sharq 2016 |isbn=978-9943-26-566-0 |page=221 |accessdate=30-iyul 2023-yil}}</ref>.}}


1923-yil yozidan uning aʼzolari asosan chet ellarda faoliyat koʻrsatgan. Uning Yevropada 2 ta kongressi (1924-yil 23-noyabr, 1925-yil 1-may, Berlin) boʻlgan. „[[Yangi Turkiston]]“ (muharriri Usmon Xoʻja, 1927-yil iyun — 1932-yil sentabr; Istanbul va Berlin) va „[[Yosh turkiston|Yosh Turkiston]]“ (muharriri [[Mustafo Choʻqay]]; 1929-yildek — 1939-yil avgust; Parij va Berlin) jurnallari „Turkiston milliy birligi“ tashkilotining matbuot organi hisoblangan.

== Yana qarang ==

* [[Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat]]
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Adabiyotlar ==
* Validiy 3., Boʻlinganni boʻri yer [Xotiralar], T., 1997; Oʻzbekistonningyangi tarixi, 2kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000; Ziyoyeva D., Turkiston milliy ozodlik harakati, T., 2000.


{{OʻzME}}

[[Turkum:Oʻzbekistonning sobiq siyosiy partiyalari]]
{{chala}}