Turkmanobod
Туркманобод (туркманча: Тüркменабат; 1924-йилгача ва 1927-93 йилларда Чоржўй, 1924-27 йилларда Ленинск) — Туркманистоннинг иккинчи энг йирик шаҳри, Лебап вилояти маркази. Амударёнинг чап соҳилида. Йирик темир йўл тугуни ва дарё порти, аэропорт бор. Аҳолиси 408 906 киши.
Туркманобод туркманча: Тüркменабат | |
|---|---|
| шаҳар | |
 Герб | |
| 39°06′0″Н 63°34′0″Э / 39.10000°Н 63.56667°Э | |
| Мамлакат | Туркманистон |
| Вилоят | Лебап вилояти |
| Ҳукумат | |
| • Ҳоким | Довран Аширов |
| Асос солинган | 1511 |
| Аввалги номлари | Чоржўй, Ленинск, Чаржоу, Чаржев, Амул. |
| Қачондан бери шаҳар | 1918 |
| Расмий тил(лар)и | Туркман тили |
| Аҳолиси (2012) |
408 906[1] |
| Миллий таркиб | туркманлар, руслар, ўзбеклар, қозоқлар, татарлар |
| Конфессиявий таркиб | мусулмонлар, христианлар |
| Вақт минтақаси | УТC+5 |
| Телефон коди | +993 422 |
| Почта индекс(лар)и | 746100 |
| Автомобил коди | ЛБ |
Шаҳарда нефтни қайта ишлаш, металлсозлик саноати корхоналари, ипак, гўшт комбинатлари, жун, йигирувтўқув, тикувчилик, поябзал, мебел фабрикалари, қоракўл, пахта тозалаш, сут, вино, қурилиш материаллари, суперфосфат, таъмирлаш здлари ишлаб турибди. Педагогика института, бир канча ўрта махсус билим юртлари, театр, тарихўлкашунослик музейи, Туркманистон тажриба ипакчилик стяси, мелиоратив стя бор.
Этимологияси
Шаҳарнинг аввалги номи, Чоржўй туркманча бўлиб, форсча чаҳоржуй сўзидан олинган бўлиб, у икки қисмдан иборат: čаҳâр, „тўрт“ ва жуй „сой“ сўзларидан ташкил топган. Ушбу турдаги номлар Эронда ҳам кенг тарқалган, масалан, Сежўй қишлоғи (сўзма-сўз таржимаси „уч ариқ“). Шаҳарнинг ҳозирги номи оддийгина туркман сўзи ва форсча: آباد, āбāд ) қўшимчасининг бирикмасидан иборат бўлиб, обод „экин экиладиган жой“ (қишлоқ, шаҳар, вилоят) маъносини билдиради.
Тарихи
Замонавий саноат шаҳри бўлган Туркманободнинг тарихи 2000 йилга бориб тақалади. Шаҳар тўғрисидаги дастлабки маълумотлар араб тарихчиси Балозурийнинг (ИХ аср) асарида келтирилган. Шаҳарнинг дастлабки номи Амуй бўлиб, кейинроқ араб тили таъсирида Амул шаклини олган. Амударё бу қадимий шаҳар номи билан аталган. Туркманобод Буюк Ипак йўлининг Бухоро, Хива ва Марвга олиб борадиган учта йўл кесишмасидаги марказ эди[манба керак]. Араблар Амулга илк бор 651 ва 655-йилларда (Марвни босиб олганларидан кейин) ҳужум қилдилар. Бу тўғридаги маълумотлар Хитой манбаларида келтирилган. 672-йилда Амул аҳолиси ва арабларнинг Хуросондаги ноиби Абдуллоҳ ибн Зиёд аскарлари ўртасида жанг бўлиб ўтган. Шундан кейин у сулҳ тузиб Марвга қайтиб кетган. ВИИИ аср бошида шаҳарни араб ноиби („амил“) бошқарган.
Ўрта аср Амул шаҳри харобалари Чоржўй темир йўл стансиясидан 9 км шимоли-шарқда жойлашган. И асрда вужудга келган шаҳар 150 га майдонни эгаллаб, арк (0,5 га), шаҳристон (9 га) ва ташқи шаҳардан иборат бўлган. Арк шаҳристондан 33 м баландликдаги тепаликда жойлашган. Шаҳристон кушон даври шаҳрининг ўзаги бўлиб, шаҳар катта рабод билан ўралган. кушонлар даврида рабод 50 гектар майдонни эгаллаган.
Х асрда Амул кичкина бўлсада, аҳолиси зич жойлашган. Шаҳарнинг жоме масжиди баланд ерда ўрнашган, бозорларининг усти ёпиқ бўлган.
Шаҳар 1221-йилда мўғуллар томонидан вайрон қилинган. Мўғуллар истилосидан кейинги манбаларда у қишлоқ сифатида тилга олинади. ХВ асрдан аввалги „Амул“ номи билан бирга шаҳарнинг янги „Чоржўй“ номи ҳам истеъмолга кира бошлайди ва аста-секин бу ном эскисини сиқиб чиқаради.
Амул бир неча асрлар давомида ўзбек хонлиги (кейинчалик амирлиги) ҳисобланадиган Бухоронинг муҳим шаҳри бўлган.
Россия империяси Туркистонни босиб олишни бошлагач, Амул Бухоро амирлиги томонидан русларга таслим бўлиб, кейинчалик Россиянинг вассалига айланиб, Россия императорига содиқлик қасамёди қилади. Замонавий шаҳар 1886-йилда, рус казаклари ҳозирги Туркманободнинг шарқий қисмидаги Уралкага жойлашиб, ўз турар жойини Янги Чоржўй деб атаганларида ташкил этилган[манба керак]. Транс-Каспий темир йўли қурилишини якунлаш учун бу ерга жойлаштилирган эди.
Россияда болшевиклар ҳокимият тепасига келган 1917-йил инқилобидан кейин коммунистлар Россия империясининг собиқ Ўрта Осиё вилоятларини собиқ Хива (Хоразм) ва Бухоро хонликлари билан бирга этник республикаларга бирлаштирдилар. Шундай қилиб, Туркманобод (ўша пайтдаги номи Чоржўй) Ўзбекистон ҳудуди ва қудратини қисқартириш мақсадида янги ташкил этилган Туркманистон ССРга ўтказилди, бу ерда антисоветларга қарши сепаратистик ҳаракатлар авж олди.
Шаҳарнинг темир йўллар кесишмасидаги роли ва Амударё вилоятининг юқори унумдорлиги уни мамлакатнинг шимоли-шарқий минтақасидаги қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг йирик савдо марказига айлантирди. Шаҳарда озиқ-овқат, тўқимачилик (пахта ва ипакни қайта ишлаш) фабрикалари мавжуд. Чоржўй Совет даврида Туркманистоннинг саноат ва транспорт маркази бўлган, аммо бу билан боғлиқ иш жойлари ва транспорт имкониятларининг аксарияти Ашхободга кўчирилган ёки Туркманистон мустақилликка эришганидан бери ёпилган.
Брокхаус ва Эфрон энсиклопедик луғатидаги Чоржўй ҳақидаги мақоладан (ХХ аср бошлари):
Чоржўй — Ўрта Осиё темир йўлининг Амударё стансияси яқинида (Красноводскдан 1070 й.), Амударёнинг чап қирғоғида, Бухоро амири Россия ҳукуматига берган ерда ташкил топган шаҳар посёлкаси. Аҳолиси 4 068 киши (2 651 эркак, 1 417 аёл), шу жумладан 3 501 нафари руслар. Кенг равон кўчалар, етарлича яшил зоналар, кўплаб дўконлар ва анча жонли бозори бор. Чоржўй муҳим савдо маркази бўлиб, у ердан Бухоро, Хива ва қисман Афғонистонга кетаётган товарлар дарё кемаларига юкланади. Амударё флотининг пароходи жанубдаги Патта Ҳисор (Термиз) ва Петро-Александровский (Хива) ўртасида алоқани таъминлаб туради… Чоржўйдан 16 верст масофада Бухоронинг анча йирик Чоржўй шаҳри (маҳаллий Чоржўй), ўзининг девор қолдиқлари ва қал’аси бўлган Чоржўй вилоятининг (беклиги) маркази жойлашган. Аҳолиси 15 минг киши. Қадимги Чоржўй (Амударё) жонли савдо алмашинуви билан ажралиб туради. 1900-йилда стансияга 1 820 244 пуд юк (ҳарбий материаллар, шакар, ёғоч, қурилиш материаллари, темир, ун, чой, гуруч ва бошқалар) келтирилди, ўша йили Чоржўй стансиясидан 963 382 пуд (тери, гилам, қўй териси, пахта чигити, пахта (516 641 пуд), жун ва бошқалар) юк жўнатилган.
Катта совет энсиклопедиясининг учинчи нашрида шаҳар ҳақида шундай ёзилган:
Чоржўй, шаҳар, Туркманистон ССР Чоржўй вилоятининг маркази, Амударёнинг чап қирғоғида (Красноводск-Тошкент темир йўл линияси кесиб ўтган жой). Чоржўйдан Қўнғирот-Макат темир йўли бошланади. Аҳолиси 1977-йилда 113 минг киши (1939-йилда 51 минг). 1880-йилларда Бухоро хонлиги ҳудудида рус истеҳкоми сифатида вужудга келган. 1886-йилдан Янги Чоржўй деб номланган шаҳар Ўрта Осиёнинг савдо ва транспорт маркази бўлган (1888-йилда Ўрта Осиё темир йўли Чоржўй орқали ўтган). 1918—24 йилларда Туркистон АССР, 1924-йилдан Туркманистон ССР таркибида. 1937-йилдан Чоржўй деб номланган. 1939—63 ва 1970-йилдан вилоят маркази[2].
Географияси
Туркманобод 187 м (614 фт) баландликда, Амударё бўйида, Ўзбекистон билан чегарада жойлашган. Туркманобод Лебап вилоятининг марказида жойлашган бўлиб, Туркманистоннинг учта вилояти: Мари, Аҳал ва Тошўғуз вилоятлари ҳамда Ўзбекистон ва Афғонистон билан чегарадош.
Шарқий Қорақум чўлида Туркманободдан 70 километр жанубда (43 миля) земзен ёки чўл тимсоҳлари билан машҳур Репетек қўриқхонаси жойлашган.
Иқлими
Туркманобод салқин чўл иқлимига эга (Кöппен иқлим таснифида БWк), қиши салқин ва ёзи жуда иссиқ. Ёмғир одатда енгил ва тартибсиз бўлиб, асосан қиш ва баҳор ойларида тушади.
Аҳолиси
Туркманобод туркман тилининг ўзига хос лаҳжасига эгалиги билан машҳур. Бу минтақавий лаҳжа туркман ва ўзбек тилларининг гибридидир, улар минтақа маданияти ва урф-одатларига катта таъсир кўрсатган. Бу лаҳжада асосан Туркманобод ва Лебап вилоятининг шимолий туманларида сўзлашади.
Транспорт тизими
Туркманобод мамлакат пойтахти Ашхобод ва порт шаҳри Туркманбоши билан Туркманистон ҳаво йўллари ва М37 автомагистрали орқали боғланган. Шаҳар, шунингдек, Туркманистоннинг барча вилоятлари билан темир йўл орқали боғланган. 2017-йилнинг март ойида Туркманободда Амударёни кесиб ўтиш учун иккита янги кўприк очилди, бири темир йўл, иккинчиси автотранспорт учун. Темир йўл кўприги 1900-йилларнинг бошларида қурилган кўприкнинг ўрнига, автомобил кўприги эса понтон кўпригини алмаштирди[3][4].
2018-йилда янги Туркманобод халқаро аэропорти очилди, у шаҳарнинг жанубий чеккасида янги қўшиб олинган қисмида жойлашган. Аэропорт мажмуасининг сиғими соатига 500 йўловчини ташкил этади[5]. Туркманобод мамлакатнинг барча йирик шаҳарларига ва ундан режали ҳаво қатновини таклиф этади.
Шаҳар Ўзбекистон билан халқаро чегарадаги Фароб пунктидан бир оз масофада жойлашган.
Маданияти
Туркманобод ўзининг бозорлари билан машҳур[6]. Энг катта бозор — „Жаҳон бозори“ (туркманча: Дüня базар). Бошқа машҳур бозорлар: Яшил бозор (Гöк бозор) ва Марказий бозор (Меркези бозор). Бутун мамлакат бўйлаб одамлар Туркманободга маҳаллий, хитой, турк, ўзбек ва рус товарларини сотиб олиш учун келишади. Дуня бозорида заргарлик буюмлари, маиший техника, кийим-кечак, сут маҳсулотлари ва автомобиллар каби кўплаб расталар мавжуд.
Затон, шаҳар марказидан тахминан 5 километр (3.1 ми) узоқликда жойлашган сунъий пляж асосий дам олиш маскани ҳисобланади. Ёзда ёшлар дам олиш учун Затонга йиғилишади[манба керак].
Таълим тизими
Туркманободда битта университет — Саидназар Сайдий номли Туркман давлат педагогика институти (Сеýитназар Сеýди адйндакй Туркмен Дöwлет Мугаллймчилйк Институте) тиббиёт коллежи, умумтаълим мактаблари, ихтисослаштирилган санъат ва спорт мактаблари мавжуд.
Диққатга сазовор жойлари
Туркманободдан 70 км жануби-ғарбда, шарқий Қорақумда Репетек қўриқхонаси Ўрта Осиёдаги энг иссиқ жой ҳисобланади.
Амул-Чоржўй турар-жойи — 10-12 асрларга оид Амул ҳукмдори қал’аси харобалари. У Туркманободга киришга жуда яқин — атиги 10 километр узоқликда жойлашган. Х асрда аҳоли пункти сувли кенг хандақ билан ўралган, кенг квадрат шаклда қурилган қал’а эди.
Остон бобо мақбараси. Шунингдек, у Карки шаҳар-музейи таркибига киради, ХИ асрда қурилган масжид ва қабрдан иборат.
Дояхотин карвонсаройи (Бой-Хотин). Амулдан Хоразмга олиб борувчи йўлда жойлашган карвонсарой, 11-12 асрларга оид ноёб меъморчилик ёдгорлиги ҳисобланади. Бугунги кундагача фақат хом ғиштли карвонсаройнинг улкан харобалари етиб келган. Работ бир вақтлар думалоқ миноралар билан мустаҳкамланган.
Қўйтентоғ (Кöýтендаг) — табиий сивилизацияга тегилмаган тоғли ҳудуд, ҳайвонлар ва ўсимликларнинг энг ноёб турлари билан тўла. Бу ерда ой манзарасини, ноёб карст ғорларини, шунингдек, инсониятдан олдинги тарихга оид бир жойда тўпланиб қолган динозавр излари сақланган Динозавр платосини кўриш мумкин[7].
Туркманистон жануби-шарқидаги Гаурдак тоғининг шимоли-шарқий ён бағрида энг қадимий динозаврларнинг юздан ортиқ тошга айланган излари топилган динозаврлар платоси кашф қилинди. 750-800 метр баландликда жойлашган қояли платода излар деярли мукаммал сақланиб қолган.
Шаҳарда черковлар ҳам фаолият кўрсатмоқда: Авлиё Николай Мўжизакор черкови ва муқаддас Биринчи Ҳаворийлар Пётр ва Павл черкови. Илгари вилоят кутубхонаси бўлган масжид биноси бор.
Санъатда
Чоржўй қовунлари Анна Ахматованинг "Чоржўй қовунидан ой ётганда" шеърида тилга олинган.
Олег Басилашвилининг қаҳрамони "Икки кишилик вокзал" филмида Чоржўй қовунлари билан савдо қилган.
Чоржўй қовунларини қариндошларига Александр Панкратов-Черний қаҳрамони "Нофелет қаерда?" филмидаги совға сифатида олиб келган.
"Қовун" филми (1982, „Қозоқфилм“) қаҳрамони Чоржўй қовунини сотиб олган.
Қардош шаҳарлари
Манбалар
- ↑ ҳттп://бевоэлкерунгсстатистик.де/wг.пҳп?х=1318383097&мен=гпро&лнг=де&дес=wг&гео=468095296&срт=нпан&cол=адҳоқ&мсз=1500&гео=464784357 Туркманобод аҳолиси
- ↑ "Большая советская энциклопедия" (Руссиан). Большая советская энциклопедия (3 нашри). ҳттпс://бсе.словаронлине.cом/51913-CҲАРДЗҲОУ. (онлине версион)
- ↑ „"Альтком" построил два моста в Туркменистане“ (Руссиан). Обозревател (2017-йил 13-март).
- ↑ „Ўзбекистон ва Туркманистон президентлари Амударё бўйлаб ўтувчи янги темир йўл кўпригини очишди“. Кун.уз (2017-йил 7-март).
- ↑ „Туркманистоннинг Туркманобод шаҳрида халқаро аэропорт очилди“ (Ўзбек). Кун.уз (2018-йил 26-феврал).
- ↑ Вадим Исмакаэв. „Тüркменабат“. 2017-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 7-ноябр.
- ↑ „Плато динозавров в Туркменистане — уникальное и таинственное место на карте мира“ (деадлинк). // Инфоабад (2013). 2020-йил 4-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 12-январ.
- ↑ „Столичный муниципалитет Измира“. 2023-йил 4-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 1-июл.
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Туркманистон географиясига оид уşбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. |