Ziyosfera

Kobulshohlar

(Turkshohiylardan yoʻnaltirildi)

Кобулшоҳлар (ёки Туркшоҳийлар) – милодий ВИИ—ИХ асрларда Кобул ва Каписадан Гандҳарагача ҳукмронлик қилган ғарбий туркийлар сулоласи[1][9][10]. Улар туркийларнинг халаж қабиласига мансуб бўлган бўлиши мумкин[11][12][13]. 560-йиллардан бошлаб Ғарбий туркийлар аста-секин Мовароуннаҳрдан жануби-шарққа қараб кенгайиб, Бақтрия ва Ҳиндукуш минтақасини эгаллаб, мустақил давлатларни ташкил қилишган[14]. Кобулшоҳларни Тохаристондаги Ғарбий Турк Ябғуларининг сиёсий давомчиси деб аташ мумкин[9]. Ҳиндикуш минтақасида улар Незак ҳунларини сиқиб чиқарган. Шунингдек Хионийлар ёки Ҳун халқларидан келиб чиққан деб ҳисобланадиган Бақтрия ҳукмдорларининг сўнгги сулоласи ҳам эди[9]. Ушбу сулоланинг расмий тили халаж тили ҳам бўлиши мумкин чунки араб манбаларидан бирида сулола ёзишмалари ҳақида гап кетган. Рутбил унвони билан ҳукмдорлик қилган Ғазна ҳукмдори ва Кобулшоҳ ўртасидаги ёзишмалар халаж тилида ёзилганлиги қайд этилган[15]. Кобулшоҳлар сулоласи Сосонийлар империяси Рашидун халифалиги томонидан босиб олинган пайтда пайдо бўлган. 250 йилдан ортиқ вақт давомида Аббосийлар халифалигининг шарққа қараб кенгайишига қаршилик кўрсатиб турган ва кейинчалик эрамизнинг ИХ асрида Саффорийлар сулоласи томонидан босиб олинган[16]. Кобулистон Кобулшоҳлар сулоласининг маркази бўлган[17].

Туркшоҳийлар сулоласи
Кобулшоҳлар
шоҳлик, империя
[[Алчон Ҳунлари|←]]
 
[[Незак Ҳунлари|←]]
 
[[Эфталлар|←]]
 
←
665 — 822[1][2].


→
 
→
 
→
Илк Туркшоҳий ҳукмдори Барҳа Тегин тангаси[3], „Шоҳ Ранасрикари“ деб ёзилган (Браҳми ёзувида: „Сри Ранасрикари“, „Роббий уруш орқали мукаммалликни беради“), Туркшоҳий тамғаси ҳам мавжуд: . Бу реалистик портретда шоҳ узун устки кийим кийган, учта ҳилолли тож таққан ва тамғада туркий мифологиядаги афсонавий бўри боши мавжуд[4]. Ўша пайтдаги Турклар ҳам Монголоид ирқида бўлган[5]. ВИИ аср охири ва ВИИ аср бошлари[6][7][8]. Туркшоҳийлар тамғаси.
Пойтахти Кобул (ёзги пойтахт), Удабҳандапура (қишки пойтахт)
Тил(лар)и Бақтрия тили

Ҳудудий чегаралар

Ғарбий туркийлар ҳукмдори Тун Ябғу Хоқон қўл остидаги турклар Ҳиндукушдан ўтиб, милодий 625-йилдан бошлаб Гандҳаранинг Ҳинд дарёсигача бўлган ҳудудларини эгаллаб ола бошлаган[18][19]. Умумий Кобулшоҳлар ҳудуди Каписидан Гандҳарагача чўзилган[20][21][11]. Гандҳара ҳудуди шарқда Кашмир қироллиги ва Канауж қироллиги билан чегарадош бўлган[20]. Милодий 723—729-йилларда бу ҳудудга ташриф буюрган Кореялик саёҳатчи Хуи Чао бу ҳудудларни турк подшоҳлари бошқарганлигини ўз эсдаликларида ёзиб ўтган[22].

Тарихи

Афсоналар

Сулола номи ҳақида турли афсоналар мавжуд. Афсонанинг бош образи Бархатекин номи ҳам баҳсли. Бу ном Берунийда ن برختك шаклида қайд этилган. Тадқиқодчилар томонидан бу атама турлича талқин қилинади. Туркий „бöри“ ва „тегин“ сўзларининг бирлашмасидан келиб чиққан бўлиши мумкин деган талқин мавжуд. Яъни қадимий туркий икки сўз асосида „бöри“ – қадимги туркларнинг тотеми ва „тегин“ шаҳзода маъносида Бўритегин сулолавий номи шаклланган бўлиб, у ҳинд тили қонуниятларига асосланиб, Бархатакин шаклини олган[23].

Ташкил топиши: арабларнинг ҳужуми ва незакларнинг кўчирилиши

Сўнгги Незак ҳукмдори Ғар-элчи эрамизнинг 653-йилида Тан сулоласи ҳужжатларида Жибин (собиқ Каписи / Кобулистон) шоҳи сифатида қайд этилган[24]. У, 661-йилда янги ташкил топган Хитойнинг вассали Анси давлатидаги Жибин ҳудуди ҳокими қилиб тайинланган. Ўша йили араблар билан тинчлик шартномасини тузишда воситачи бўлган ҳукмдор бўлиши ҳам мумкин[25]. Сулҳ тузилганига қарамай, милодий 664—665-йилларда Абдурраҳмон ибн Самура халифалик урушларида бой берилган ҳудудларни қайта эгаллаш учун юриш бошлаган. Кобул милодий 665-йилда бир неча ойлик қамалдан сўнг Араблар томонидан босиб олинди. Бироқ тез орада қўзғолон кўтарилиб озод қилинган. Бироз вақтдан кейин яна араблар томонидан бир йил давом этган қамал бошланган, натижада шаҳар қайта ишғол қилинган. Шаҳарнинг ишғол қилингач араблар незак ҳукмдорларини ўлимга ҳукм қилишган. Аммо улар Исломни қабул қилганидан кейин ҳукмдан қутулиб қолишган[26]. Тез орада (666/667— ?), Незаклар ўрнига дастлаб Зобулистон, сўнгра Кобулистон ва Гандҳарада Кобулшоҳлар сулоласи пайдо бўлган[27]. Уларнинг этник жиҳатдан қайси миллатга мансублиги ҳали ҳамон мунозарали бўлиб турибди. Каписи шаҳрининг биринчи ҳукмдори Ал-Беруний томонидан Барҳа Тегин деб аталган ва у илгари ҳарбий хизматдаги қўмондон бўлган.

Шунингдек араб тарихчиларидан бири Халифа ибн Хайёт (вафоти 860) „Тарих“ асарида 666-йилларда Кобул водийсидаги Кобулшоҳ арабларни мағлуб этди ва уларни кобулдан ҳайдан чиқаришни уддасидан чиққанини ёзади. Бу маълумотлар шуни айтишга имкон берадики, Кобул водийси ва унга туташ ҳудудларда Кобулшоҳлар сулоласининг ҳокимияти 650-йилдан анча олдин ўрнатилган бўлиши мумкин[28].

Тан протекторати ва Тохар ябғулигига вассаллик

Боло Ҳисор қал’аси, Кобулнинг ғарбий қисмида, милоддан аввалги 5-асрда қурилган

Кобулшоҳлар, милодий 658-йилдан бошлаб Хитойнинг Тан сулоласи протекторати бўлган бўлиши мумкин[29]. Кобулшоҳлар ҳудуди номинал равишда бир неча Хитой қўмондонликларига бўлинган эди: Кобулнинг шарқидаги Еге (замонавий Миҳтарлам) шаҳри Хиухуан (修鮮都督府, Хиūхиāн Дūдùфû) қўмондонлиги қароргоҳи ҳисобланган. Гандҳара билан чегарадаги Ян шаҳри Юэпан (悅般都督府, Юèпāн Дūдùфû) қўмондонлигининг марказий қароргоҳи бўлган, Ғазна эса Тиажи қўмондонлигининг (條枝都督府, Тиáозҳī Дūдùфû) марказий қароргоҳи бўлган[30][31]. Хитой манбаларида, хусусан, Сефу Юангуй йилномаларида ёзилишича, Кобулдаги турклар Тохар ябғулигининг вассаллари бўлган[32]. Тохар Ябғуси Панту Нилининг ёш укаси (хитой манбаларида Пулуў' (僕羅)) эрамизнинг 718-йилида Сиандаги Танг сулоласи саройига ташриф буюриб, Тохар вилоятидаги ҳарбий кучлар ҳақида маълумот берган: "Икки юз ўн икки салтанат, валий ва амирлар, ябғулар ҳокимиятини тан олишган (улар орасида „ Зобул шоҳи икки юз минг аскар ва отларни, Кобул шоҳи икки юз минг аскарни бошқаради“)", деб алоҳида эслатиб ўтган)[32][33].

Араблар билан зиддият

Кобулшоҳлар Ҳиндистон яриморолидаги мусулмон истилолари таъсирида бўлган. Ушбу харитада қуйидагилар тасвирланган (ранглар билан боғлиқ маълумотлар): * Чўл ҳудудлари (Регистон чўли ва Тар чўли) * Зунбиллар * Турк Шоҳлар * Кашмир қироллиги * Синд қироллиги (632—711) кейинчалик Араб халифалигининг Синд вилояти (712—854) * Маитрака қироллиги (475—776)

Барҳа Тегин даврида Кобулшоҳлар арабларга қарши ҳужумга ўтди. Абдурраҳмон ибн Самура 665-йилда Систон губернатори қилиб тайинланди. Шу йилда Кобулшоҳлар араб қўшинларининг ҳужумини қайтаришиб, Арахосия ва Қандаҳор минтақаларигача бой берилган ҳудудларни қайтариб олди[34][35][36]. Пойтахт Каписадан Кобулга кўчирилди[37]. Милодий 671-йилда Раби ибн Зиёд ал-Ҳорисий Систон губернатори лавозимини эгаллаганида қарши ҳужум қилиб, лашкаргоҳдаги туркий Рутбилларга ҳужум қилишган. Ва уларни ар-Руххаж (Арахосия)га ҳайдаб юборди[34]. Рабининг вориси Убайдулллоҳ ибн Абу Бакр эрамизнинг 673-йилда ноиб қилиб тайинланди ва у ҳам ушбу урушни давом эттирди. Кобулшоҳлар Кобул ва Зобулистон ўзларида қолиши учун тинчлик сулҳини қабул қилишга мажбур бўлишди, Рутбил ва Кобул шоҳи (Кобулшоҳлар) Систон губернатори бу ҳудудларни назорат қилишини тан олишга мажбур бўлишди[34]. Барҳа Тегин ҳукмронлиги ҳақида кўп маълумот мавжуд эмас, лекин илк Кобулшоҳлар сулоласи тангалари унинг даврида зарб қилинган[38]. Барҳа тегиннинг ўрнига ўғли Тегиншоҳ(680) келди, унинг шоҳлик унвони „Хуросонлик Тегин Шоҳ“ бўлган, у Умавийлар халифасига кучли қаршилик кўрсатган бўлиши мумкин[36][39]. У ҳукмронлик қилган ҳудудлар Кобулистондан Гандҳарагача бўлган ҳудудни ўз ичига олган. Дастлаб Зунбиллар сулоласига асос солган катта акаси Рутбил (туркча Элтäбäр) томонидан бошқарилган Зобулистон ҳам кейинчалик унинг ҳудудига кирди[39]. Зобул ва Кобул шоҳлари муносабатлари баъзида кескинроқ эди, лекин улар араб босқинларига қарши биргаликда курашишганр[39][40]. 683-йилда араблар яна бир бор Кобул ва Зобулистонни олишга ҳаракат қилишган, аммо қўлга кирита олмадилар. Арабларнинг саркардаси Абу Убайда ибн Зиёд Кобулда асирликка тушган ва Сейистон ҳокими Язид ибн Зиёд шаҳарга ҳужум қилганда ўлдирилган[9][41]. 684—685-йилларда Кобул қисқа муддатга араблар назоратига ўтган[41]. 698-йилда Умавийлар халифалигидан Убайдуллоҳ ибн Абу Бакр зунбилларга қарши қўшинни бошқариб борди ва мағлубиятга учради. Катта товон тўлашга, уч ўғлини гаровга беришга ва Зунбилларнинг ҳудудига бошқа бостириб кирмасликка қасамёд қилишга мажбур бўлди[42]. Араб қўмондони Ибн ал-Аш’ас тахминан 700 га яқин аскари бўлган „Товус қўшини“ билан яна бостириб киришга ҳаракат қилди, бироқ турклар билан тинчлик шартномаси тузишга мажбур бўлди[43]. Тахминан 710-йилда Тегиншоҳ Зобулистон устидан тўлиқ ҳукмронликни қўлга киритган[39]. Буни Хитой йилномаларидаги маълумотлардан кўриш мумкин, унда Зобулистон ҳукмдорлари „Жибин (Кобул)га бўйсунган“ деб келтирилган[44]. Бу даврда Зунбиллар ва Кобулшоҳлар арабларга вақти-вақти билан солиқ тўлаган ёки тўлашга мажбур бўлган кўринади. Бу билан у қандайдир сиёсий қарамликни тан олган, бироқ араблар тўғридан-тўғри ҳарбий куч ишлатишга уринганларида, қаттиқ қаршиликка учраган[45]. Милодий 711-йилдан бошлаб Кобулшоҳлар жануби-шарқдан ҳам мусулмонлар таҳдидига дуч кела бошлади, чунки Муҳаммад ибн Қосимнинг юришлари Панжоб сарҳадларидан Мўлтонгача бўлган ҳудудда эди, бу милодий 854-йилгача давом этади[46].

Манбалар орасидаги қарама-қаршиликлар

Балозурий ҳам Табарий каби ўша даврда содир бўлган воқеаларни асарларида келтиради, лекин уларни бироз Табарийдан бошқача таърифлайди.

Масалан: Табарий Кобулшоҳнинг 661-йилда қочиб кетиши ҳақида ёзса Балазурий ушбу йилда Кобулшоҳ томонидан Кобулни араблардан қайтариб олиниши ҳақида ёзган. Бу ерда тасвирланган воқеаларда номувофиқликни кўрамиз: 661-680-йилларда Кобулшоҳ араблардан Кобулни қайтариб олади, шу билан бирга Кобулдан қочиб кетади деган хулоса келиб чиқади. Ж. Маркварт ва А.Раҳмон ҳам Табарий маълумотларига шубҳа билан қараган. А.Раҳман таъкидлайди: Табарий батафсил маълумот берган, лекин Зобулистон билан алоқалар ва йиллардаги маълумотларда чалкашлик мавжуд[47].

Тан сулоласи сармояси

Милодий 719—720-йилларда Кобулистонлик Тегин(Тегиншоҳ) ва Зобулистонлик Элтабар(баъзида „Шиқуэр“ деб аталади) Сиандаги Тан сулоласининг императори Сюанцзунга биргаликда элчилар юбордилар. Хитой императори ёрдам учун фармонни имзолади ва Кобулшоҳларга қайтариб элчи юбориган Тегиншоҳнинг тахтга ўтирганини ва буни Хитойликларнинг расман тан олиши Тангшу йилномаларида учрайди :

Милодий 719—720-йилларда Тан императоридан ёрдам олган турк шоҳлар ҳукмдори, Тегиншоҳ(Жибин (Кобул) подшоҳи, Халаж Тегин (ҳукмдори)")нинг тангадаги тасвири[39].

Каиюан ҳукмронлигининг еттинчи йили, Кобул (Жибин)дан элчилар келди. Улар дори-дармонлар, астрономияга оид китоблар, махфий тиббий рецептлар ва бошқа нарсалар олиб келишди. Император эса совға юборган тегинга Кобул шоҳи, Гелуодажжи (Халаж) Тегин унвонини берди.

— Кўҳна Тан китоби, [39][48]

Ушбу китобдан кўчирмадаги "Гелуодажжи" сўзи (хитойча: 葛罗达支, ўрта хитой тилида талаффуз қилиниши: кат-ла-дат-тcǐэ) Халаж этнонимининг хитойча таржимаси ҳисобланади. Шунинг учун Тегиншоҳ „Халаж Тегин“ деб таърифланган. Бу унвон унинг зарб қилдирган тангаларида ҳам учрайди. Милодий 720-йилда Зобулистон ҳукмдори Гедалуожҳи Хиэлифа (хитойча: 葛達羅支頡利) унвонини оган Тангшудан олинган бошқа бир парчада, Зобулистон (謝䫻, Хиėйù) мамлакати тасвирланади, ўша даврда Зобулистон Кобулшоҳга вассали бўлгани ва Зунбил ҳукмдори „Шиқуэр“ деб номлангани ҳақида сўз боради[49][50]:

    

Бу мамлакатда (Зобулистон) Жибин (Кобулшоҳлар) ва Туҳуолуо (Тохарлар) халқлари бирга ҳукмронлик қиладилар. Жибин (Кобулшоҳ) Дашидан (араблардан) ҳимояланиш учун халқининг орасидан йигитларни ёллаб қўшин тузган . Улар Жингюннинг ҳукмронлигининг биринчи йилида (710) Танга элчи юбориб, совғалар тақдим этишган. Кейинчалик уларнинг барчаси Жибинга бўйсундилар. Кайюан ҳукмронлигининг саккизинчи йилида (720) император, Гедалужи ("Халаж") ва Хиэлифа ("Илтäбäр") деб номланадиган Шиқуэрнинг тахтга ўтирилишини тасдиқлади. Уларнинг элчилари қирол саройига Тянбао давригача (742—756) бир неча марта келган.

— Кўҳна Тан китоби, Зобулистон бўлими[51]

Бу икки хитойча маълумот Кобулшоҳлар ва Зунбил ҳукмдорларининг иккиси ҳам Халаж турклари бўлганини тасдиқлайди[52]. Корейс саёҳатчиси Хечо эрамизнинг 726-йилида элчихонага қайтиб келган ва Кобул саройига саёҳати ва ташрифи ҳақида ҳикоя қилиб, турк ("Тъу-чüэҳ") подшоҳлари Гандҳара, Каписа ва Забулистон ҳудудларини бошқарганлиги ҳақида ҳикоя қилади. Ўша вақтда, улар буддистлар эди. Кобул шоҳи эса Зобул ҳукмдорининг амакиси эди[53][39].

Араблар устидан ғалаба

Узун устки кийим ва этик кийган, ярим ой шаклли тож ва ярим ой шаклда сирға таққан шоҳ тасвири. Бу Марказий Осиё таъсири бўлиши мумкин, тахминга кўра Қуёш ва Ой худоларининг тасвири бўлиши мумкин. Фондукистон буддист ибодатхонасининг деворий сурати, тахминан милоддан аввалги 700-йилга оид[54]. Қизил ғорда тасвирланган жангчилар билан ўхшашликлар бор, бу Ғарбий турклар ҳомийлигида Ўрта Осиё санъатининг таъсири мавжудлигини билдиради[55].

Милодий 739-йилда Тегиншоҳ ўғли Фромо Кесаро фойдасига тахтдан воз кечди[35]:

Каиюан ҳукмронлигининг 27-йилида (яъни милодий 739-йилда) подшоҳ Вусан Тела Са (Тегиншоҳ) кексалиги туфайли ўғли Фулин Жисуо тахтга ўтиришига рози бўлди.

— Кўҳна Тан китоби[39][56]

„Фромо Кесаро“ – „Римлик Каэсар“ сўзининг фонетик транскрипсияси бўлиши ҳам мумкин[9][57]. У „Сезар“ шарафига аталган деган маълумот бор. Бу унвон эрамизнинг 717-йилги Константинопол қамалида умумий арабларни мағлуб этган ва Ўрта Осиё орқали Хитойга элчи юборган ўша пайтдаги Шарқий Рим императори Лео ИИИ Исаврнинг унвони эди. У милодий 719-йилда, Кобулшоҳлар билан алоқа қилган бўлиши мумкин[9]. Хитой манбаларида „Фромо Кесаро“ сўзи "Фулин Жисуо" (拂菻罽娑), „Фулин“ (拂菻) деб фонетик ўзгартиришлар билан таржима қилинган[58][57][59]. Фромо Кесаро арабларга қарши муваффақиятли курашган кўринади[9][60]. Унинг тангалари араблар мағлубиятга учрагани ва Фромо Кесарога ўлпон тўлашга мажбур бўлганидан далолат беради, чунки тангаларнинг четига Бақтрия ёзувида қуйидаги матн билан зарб қилинган[61]:

Бақтрия тилида олд ва орқа тарафига ёзилган сосоний услубидаги танга[62]

Олд тарафи: ϕρоµо κησαρо βαγо χоαδηо κιδо βо ταзικανо χоργо
Орқа тарафи: оδо σαо βо σαβαγо ατо ι µо βо γαινδо

Фромо Кесаро, улуғвор ҳукмдор, арабларни мағлуб этган ва [уларга] солиқ солган.

— [61][63]

Бу тангалар Фромо Кесаронинг зарбхоналаридан чиқмаган, балки олдиндан мавжуд бўлган араб ёки сосоний тангалари бўлган бўлиши ҳам мумкин деган тахминлар бор[60]. Фромо Кесарони ғалабалари Тибет қироли ҳақидаги эпик афсонанинг қисмларига ўхшайди, унинг номи фонетик жиҳатдан ҳам ўхшаш: Пҳром Ге-сар[9][61]

Тан протекторатининг тарқатиб юборилиши

Милодий 745-йилда Фромо Кесаронинг ўғли Бо Фузҳун[64] (хитой манбаларида бо Фузҳун (勃匐準)) қирол бўлди, бу ҳақда „Кўҳна Тан китоби“да қайд этилган[65][66]. У бир вақтнинг ўзида „Сўл генерали“ деб номланган Тан унвонига сазовор бўлган, эҳтимол бу ислом чегаралари кенгайтирилаётган бир пайтда, Хитой ва Кобулшоҳлари ўртасидаги стратегик муносабатларга ишора қилади[46]. Тан аскарларининг минтақадан чиқиб кетиши (760-йил), Талас жангидаги стратегик мағлубият (751-йил) ва Ан Лушан қўзғолони воқеаларидан сўнг Кобулшоҳларнинг геосиёсий мавқеини заифлаштирди[67]. Ал-Яъқубий ёзадики, тахминан 775—785-йилларда Кобулнинг Кобулшоҳлар сулоласи ҳукмдори Ҳанхал (Хинхил/Хингил/Хингал)га учинчи Аббосий халифаси Ал-Маҳдий (775—785) томонидан таклиф юборилиб, унга бўйсунишини сўрайди[68][69][70][71][71][72]. Кобулшоҳлар ҳам розилик берганлик маъносида қайта хат жўнатишади[73][74][75].

Араблар билан янги тўқнашувлар ва кучсизланиш

Милодий ВИИ аср охирларида Кобулшоҳлар даврида буддистларнинг Фондукистон ибодатхонасдатасвирланган қироллик оиласининг дафн маросими. Ўрта осиёликларга хос узун кийим, учли этик кийган ва белбоғ таққан шоҳ ва ҳинд кўринишидаги малика ёстиқ устида қўл ушлашиб турибди. Тахминан милодий 700-йил[76][77][78].

Араблар ва Кобулшоҳлар ўртасидаги кураш милодий ИХ асргача давом этган[9]. Буюк Аббосийлар фуқаролик урушидан (милодий 811—819) фойдаланиб араб манбаларида „Пати Думи“ деб номланган Кобулшоҳ Хуросоннинг бир қисмини босиб олди[58]. Аббосийлар халифаси Ал-Маъмун фуқаролар урушини тугатиб ғалаба қозонганидан сўнг, у Кобулшоҳларга қарши курашиш учун қўшин юборди. Милодий 814—815-йилларда Кобулшоҳлар Гандҳарагача келган араб қўшинларидан қаттиқ мағлубиятга учрадилар[79]. Туркшоҳ энди ислом динини қабул қилиши ва Хуросондаги Аббосийлар ноибига ҳар йили 1500000 дирҳам ва 2000 қул солиқ тўлаши керак эди[79]. Маккага олтин, кумушлар юборилган. Шу жумладан қимматбаҳо металлардан ясалган катта бутни ҳам жўнатишган[58]. Ал-Азрақийнинг милодий 834-йилдаги дастлабки ҳисоботидан сўнг Қутбиддин шундай ёзган:

Энди бу Шоҳ ислом динини қабул қилгач, Халифа бут билан тахтни Ка’ба учун назр қилиб бериш керак, деб қарор қилди. Шунинг учун Туркшоҳийлар тахтни Марвдаги Ал-Маʻмунга юборишган, сўнгра Воситдаги Ал-Ҳасан ибн Саҳлга юборишган ва у ўз навбатида Балхда бўлган ўзининг ёрдамчиларидан бири Насир ибн Иброҳимга уни Маккага олиб боришни топширди. У Маккага ҳижрий 201-йилда (милодий 816) зиёрат пайтида, Исʻҳоҳ ибн Мусо ибн Исо муқаддас жойларга зиёратчиларни олиб бораётган пайтда келган. Насир ибн Иброҳим бут билан тахтни Умар ибн Хаттобга бағишланган майдоннинг ўртасига, Сафо ва Марва оралиғига қўйди, у ерда уч кун турди.

— Қутбиддин, "Макка тарихи"[80].

Ал-Азрақий, шунингдек, бутнинг батафсил тавсифини берди, у тахтда ўтирган тож кийган ва марваридли Будда эди, бу дизайн Афғонистон ва Кашмир минтақаси учун ушбу даврга жуда хосдир[81]. Жанубда Зунбил шоҳлари ҳеч қандай зарар қилмасдан, қутулиб, яна йигирма йил ҳукмронлик қилишда давом этдилар, эрамизнинг 870—871-йилларда Яъқуб ибн Лайс ал-Саффор ҳукмронлигидаги Саффорийлар давлати ҳукмронлигига ўтдилар[82].

Ҳиндшоҳийлар томонидан босиб олиниши (милодий 822)

Ал-Берунийнинг ёзишича, Кобулнинг охирги Кобулшоҳлар сулоласидан бўлган ҳукмдори, Пати Думининг ўғли бўлган Лагатурман милодий 822-йилда Каллар исмли брахминлар вазири томонидан тахтдан ағдарилган[58][83]. Пойтахти Кобулда жойлашган янги сулола, Ҳиндшоҳийлар ҳокимиятни эгаллади. Жанубда Зунбиллар эрамиздан аввалги 870-йилдаги Саффорийлар ҳужумигача мусулмон кучларига қарши қалъани ушлаб туришган[84][85].

Жамият ва дин

Кобул яқинидаги Мес Айнакдаги буддист ибодатхонасининг қолдиқлари. Асл кўриниши ИХ асргача тўлиқ сақланиб қолган[86].
Хуи Чаонинг хабар беришича, Турк подшоҳи, қироличаси ва улуғ кишилар буддизмга эътиқод қилган. Милодий 726-йил[87].

Афғонистон ва Гандҳарадаги Кобулшоҳларнинг салафлари бўлган Алчон Ҳунлари буддизмга ҳалокат келтирган эди[88]. Хитойлик саёҳатчи Хуанзанг Ҳиндистоннинг шимоли-ғарбий қисмига тахминан 630-йилда ташриф буюрганида у буддизм кескин таназзулга юз тутганлиги ва ибодатхоналарнинг аксарияти ҳувиллаб қолгани ва вайронага айлангани ҳақида ёзиб қолдирган[89]. Кобулшоҳлар буддизм тарафдорлари бўлган ва одатда буддистлар қаторида ёзилади[90][91]. ВИИ—ВИИИ асрларда Афғонистон ҳудудида Тан сулоласи ҳокимиятининг Ўрта Осиёда кенгайиши, худди араблар Хуросон ва Систонга босим ўтказганидек, буддизм ёйилишини қайтадан янгилади[92]. Милодий 726-йилда кореялик саёҳатчи Ҳуи Чао хитой тилида Каписа („Жибин“)нинг туркий ҳукмдорлари Триратна услуби, кўплаб буддист ибодатхоналарини қурганликларини ёзган:

(...) 至罽賓國。(...) 此國土人是胡。王及兵馬突厥。(...) 國人大敬信三寶。足寺足僧。百姓家各絲造寺。供養三寶。大城中有一寺。名沙糸寺。寺中貝佛螺髻骨舍利見在王官百姓每日供養。此國行小乘。
Жибинга етиб келдим.(...) Мамлакатнинг туб аҳолиси Ҳу (варвар) халқи. Подшоҳ ва отлиқ қўшинлар турклардир (突厥, Тūжуé). (...) Бу мамлакат халқи Уч жавоҳирни жуда ҳурмат қилади. Кўплаб ибодатхоналар ва роҳиблар мавжуд. Оддий одамлар ибодатхоналар қуришда рақобатлашадилар. Катта шаҳарда Ша-хси-ссу номли монастир бор. Айни пайтда ибодатхонада жингалак сочи Будданинг ҳайкалини кўриш мумкин. Подшоҳ, амалдорлар ва оддий одамлар ҳар куни бу ёдгорликларга сиғинадилар. Бу мамлакатда Хинаяна буддизми (小乘) амал қилади.

— Ҳуи Чао, "Ҳиндистоннинг бешта қироллигига зиёрат хотиралари"[93][94][95]

Ўрта Осиё давлатлари, кўпинча буддистлар жамоаси бўлган, бу даврда одатда Тан сулоласининг расмий назорати остида бўлган, Хитой билан мунтазам алмашинувлар олиб борган[92]. Хитой роҳиблари, Ўрта Осиёдаги баъзи буддистлар зиёратгоҳлари, масалан, Суие (ҳозирги Қирғизистондаги Тўқмоқ яқинида) ибодатхонасига бевосита раҳбарлик қилганлар[92]. Бу даврда Хитойнинг Тан империяси буддизм таъсирини ва тарғиботини Ўрта Осиё давлатларига, жумладан, Афғонистонга хитой роҳиблари оқими билан кенгайтирди, шу пайтда Ҳиндистондан ҳам Марказий Осиёга ҳинд роҳиблари ва бадиий услубларнинг кўчиши содир бўлди[96][92]. Милодий 753-йилда Гандҳарага келган хитойлик саёҳатчи Вуконгнинг сўзларига кўра, Каписи мамлакати қароргоҳи қишда шарқий пойтахти Гандҳарада, ёзда эса пойтахти Каписи шаҳри бўлган. У эрамизнинг 756—760-йилларигача сақланган Кашмирдаги буддист ибодатхоналари Ту-киу („турк“) шоҳлари томонидан қурилганини айтади. Браҳманизм ҳам гуллаб-яшнаганга ўхшайди, чунки, Браҳманизмга оид санъат асарларининг бироз қисми Кобулшоҳлар даврига тегишли[97]. Х аср охирида Сомонийлар империясидаги Шарқий Афғонистонда Алптегин бошчилигидаги турк ғуломлари Ғазнавийлар сулоласини барпо этишган[98][99]. Ўша пайтда маҳаллий буддист турк жамоалари Сомонийлар империясининг янги келган мусулмон турклари билан аралашиб, Ғазни ҳукмрон табақаси орасида этник ҳукмронликни давом эттирган. Маҳаллий буддист турклар аста-секин исломийлашдилар, аммо уларнинг бадиий ривожланиши ва диний фаолиятида танаффус бўлмади, балки ўша жойдан давом этди[99]. Кобулдаги Қўл-и Тут буддавий маскани ХИ аср охиригача фойдаланилган[99].

Тангалар

Дастлабки Кобулшоҳлар тангаси, Незак Ҳунлари тангалари услубида.

Милодий ВИИ асрнинг ўрталаридан бошлаб Кобулшоҳлар ўзларидан олдинги Ҳунлар Незак-Алхонлар тангаларига ўхшатиб танга зарб қила бошлаганлар[1][100]. Кобулшоҳларнинг биринчи тангаларида қанотли буқа, шунингдек, „Незак подшоҳи“ (нйcкй МЛКА) афсонаси тасвирланган. Аммо тангалардаги ҳукмдорларнинг услуби энди бутунлай бошқача эди ва тангалардаги кумуш сифати сезиларли даражада юқори эди[37]. Кўп ўтмай, бу тангаларга „Незаклар қироли“ афсонаси ўрнига ҳиндларнинг "Шри" („Мукаммаллик“) афсонасидаги „Шаҳи“ қироллик унвони билан ишлатган ҳолда янги афсона киритиган Бу унвон Бақтрия тилида σριο Þανιο (Срио šауои) ва санскрит тилида Śри Саҳи деб ифодаланган[101][77]. Бу янги танга 661-йилдан кейин Кобулшоҳларининг расмий ташкил топиш вақтига тўғри келади[1][102]. Кейинги босқичларда буқанинг бошини безаган тож, ўртасига гул ўрнатилган учта ярим ойдан иборат тож билан алмаштирилган[103]. Кўпинча тождаги буқанинг боши ҳам бўри бошининг рамзи билан алмаштириб турилган[104][38]. Бошқа тангаларда уч ярим ойли тожлар доимо сақланиб турган ва шоҳ Ўрта Осиё усулидаги узун кийим кийган ҳолда тасвирланган[7]. Ушбу тангаларнинг аксарияти иккинчи Туркшоҳий ҳукмдори Тегиншоҳга тегишли бўлиб, милодий 700-йилга тўғри келади[105]. Бу даврдан сўнг Кобулшоҳлар сосоний танга зарб қилиш услубини ўзлаштирди ва юнон-бақтрия, паҳлавий ва браҳмий тилларида уч тилли афсонани қўшиб оган Топилмаларга кўра, Туркшоҳий тангалари Зобулистон, Кобулистон, Гандҳара ва Уддиянада муомалада бўлган[1].

  • Иккита Кобулшоҳлар тангаларининг олд томонида марказий рамз сифатида арслон ёки бўри[106] боши тасвирланган тожлар. Бу янги белги аввалги Незак Ҳунлари тангаларидаги буқа боши тасвири билан алмаштирган[104].
  • Тегиншоҳнинг сосоний услубидаги учта тилли тангаси, ҳукмронлигининг охирларида. Орқа томонда Эрон худоси Адур. Орқа томонидаги афсона: „Жаноби олийлари, Халажнинг Элтабари, олий тангрига топинувчи, Жаноби Олийлари, Подшоҳ, илоҳий Тегин […]“. Паҳлавий тилида сана: милодий 728-йил
  • Кобулшоҳларнинг Сандан исмли ҳукмдори, исмидан бошқа нарса номаълум. Ҳукмдор тасвири атрофида браҳмий ёзуви, икки четки айлана бўйлаб бақтрия ёзуви, бу ерда „ςανδανο βαγο χοαδηο“ „Подшоҳ Сандан“ деб ёзилган ва орқа томонда меҳроб (ёки қурбонлик келтирилувчи жой) атрофида паҳлавий ёзувида ёзилган[107][108].

Санъат

Милодий ВИИ—ВИИИ асрларда Кобулшоҳлар назорати остида бўлган ҳудудларда сосонийларнинг маданий мероси ҳамда буддизм санъати узлуксиз ривожланди. Шунингдек эфталлар таъсирида нисбатан юқорироқ даражадаги бадиий фаолият ҳам кузатилган. Буддизмнинг йўқ қилиниши Гандҳаранинг эллин-буддист санъатини жуда заифлаштирди[88]. Шунга қарамай, буддизмнинг Тан ҳомийлиги натижасида эрамизнинг ВИИ—ИХ асрларида синиклашган-ҳинд фазаси қайта ривожланди[96]. Афғонистондаги ғарбий турклар, эрамизнинг ВИИ—ИХ асрлари орасида Гандҳара буддист санъатининг катта тикланишига боғлиқлиги бор. Айниқса Бомиён, Кобул ва Ғазни ҳудудларида. Ғазнидаги Тапа Сардор ёки Тепе Наренж каби янги буддист пунктлари билан. Кобул яқинидаги Мес Айнак, камида милодий ИХ асргача фаол бўлган[99], Бу жараён ва хронология Афғонистоннинг Ғазни яқинидаги Тапа Сардор археологик ёдгорлигида кўринади, санъатнинг янги шакли эса Фондукистон ибодатхонасида етук ҳолатда намоён бўлган ва сақланиб қолган[109][110].

Ўтирган Бодхисаттва, Фондукистон ибодатхонаси, милоддан аввалги 700-йил. Кобул музейи.

Буддист санъат асарлари

Шарқий Афғонистондаги бу давр санъат асарлари, Ипак йўлининг Қизил санъати каби бошқа санъат асарлари билан таққосланадиган нафислиги ва иконографияси билан „Эфталий“ эмас, балки „космополит“ туркларнинг ҳомийлиги билан боғлиқ. Эдмунд Босвортнинг сўзларига кўра, бу соҳадаги салафлар (Незак—Алчон Ҳунлар) „бундай ишларга қодир бўлмаган“[111]. Кўп ўтмай, исломнинг кенгайиши бундай санъат асарларини яратишни чеклади. Ушбу санъат асарларини яратишда қўлланиладиган услублар (сомон, жун ёки от туки билан аралашган лойдан моделлаштириш) Ўрта Осиё расм ва ҳайкалтарошлик санъатига хосдир[112]. Фондукистон ибодатхонасининг қурилиши буддист санъатидаги ушбу турнинг жанубий кенгайишига мос[112]. Кобулшоҳлар томонидан босиб олинган янги ҳудудда Мес-Айнак каби кўплаб буддист ибодатхоналари мавжуд бўлиб, улар тахминан милодий ИХ асргача фойдаланилган[7]. Фондукистондаги Буддист ибодатхонасидаги ҳайкал остидан Кобулшоҳлар тангалари топилган[1][113][114]. Фондукистон ибодатхонасида турк ва ҳиндий кийимли қироллик жуфтлиги ҳайкали остидан Кобулшоҳларининг ва сосоний Хусрав ИИ тангалари топилган. Таҳлил натижасида ҳайкал тарихи милодий 689-йилга тўғри келади. Қироллик жуфтлиги ҳайкали ҳинд либосидаги малика ва Ўрта Осиё кийиниш услубига хос бўлган узун устки кийим ва учли эйик кийган шоҳдан иборат[115][116].

Браҳман санъат асарлари

Қуёш худоси (Митра ёки Суря), этик кийган. Хайрхон, ВИИ—ВИИИ асрлар, Кобул музейи[119][120][121][122].

Браҳманизм ҳам Кобулшоҳлари даврида маълум даражада гуллаб-яшнаган кўринади, турли хил санъат асарлари ҳам уларнинг даврига тегишли. Хусусан, Кобул яқинидаги Хайрхон шаҳрида топилган узун кийим ва этик кийган Митра ёки Суря бўлган қуёш худосининг машҳур ҳайкали[123], шунингдек, Гардездаги Ганеша ҳайкали ВИИ—ВИИИ асрларда Кобулшоҳларига тегишли, улардан кейинги Ҳиндшоҳийларга эмас[124]. Хусусан, ушбу ҳайкал билан Фондукистон ибодатхонаси санъат асарлари билан катта иконографик ва услубий ўхшашликлар аниқланган. Археологик нуқтаи назардан, Хайрхон ибодатхонасинин қурилиши эрамизнинг 608—630-йиллари, Кобулшоҳлар даврининг бошига тўғри келади[125]. Гардездаги Ганешанинг мармар ҳайкали ҳозирда Кобулшоҳлар даврига тегишли деб топилган[126]. Уни „Шри Ṣаҳи Хиṃгāла“, эҳтимол, „Хингала“ лақабли Кобулшоҳлардан бўлган шоҳ барпо эттирган[127][128][129].

  • Oʻtirgan Avalokiteshvara, Xayrxon, VII asr[130].
    Ўтирган Авалокитешвара, Хайрхон, ВИИ аср[130].
  • Sadaqa beruvchi, qilich taqqan, uzun ustki kiyim va etik kiygan, Xayrxon.
    Садақа берувчи, қилич таққан, узун устки кийим ва этик кийган, Хайрхон.
  • Гардез Ганеша, Кобулшоҳлар даврига тегишли, ВИИ аср[131].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 "Cонтаинед wитҳин а cлай урн wере а голд браcтеате wитҳ тҳе портраит оф а рулер, тҳреэ эарлй драчмс оф тҳе Турк-Шаҳис (Тйпе 236, оне оф wҳич ис cоунтермаркед), анд а cоунтермаркед драчм оф тҳе Сасаниан кинг Кҳусро ИИ датинг фром еар 37 оф ҳис реигн (= 626/7). Тҳе тwо cоунтермаркс он Кҳусро 'с драчм прове тҳат тҳе урн cоулд онлй ҳаве беэн депоситед афтер 689"Алрам 2014, сс. 282–285
  2. ↑ Алрам, Мичаэл; Филигензи, Анна; Кинбергер, Мичаэла; Нелл, Даниэл; Пфистерер, Маттҳиас „Тҳе Cоунтенанcе оф тҳе отҳер (Тҳе Cоинс оф тҳе Ҳунс анд Wестерн Туркс ин Cентрал Асиа анд Индиа) 2012-2013 эхҳибит: 16. Тҳе Ҳинду Шаҳис ин Кабулистан анд Гандҳара анд тҳе Араб Cонқуэст“. Кунстҳисторисчес Мусеум Виэнна. 2021-йил 10-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 22-июл.
  3. ↑ Куwаяма 1993, с. 394, Cоин Э.254.
  4. ↑ Куwаяма 1993, с. 394, Фор а cлеар эхампле оф тҳе wолф, сеэ [1]. Алсо: Vilurayukari Period of Sahi Tigin.
  5. ↑ Миллwард, Жамес А.. Эурасиан Cроссроадс: А Ҳисторй оф Хинжианг (эн). Cолумбиа Университй Пресс, 2007 — 31-бет. ИСБН 978-0-231-13924-3. 
  6. ↑ Гöбл 1967, 254 ; Вондровеc тйпе 254
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Алрам. „Тҳе Cоунтенанcе оф тҳе отҳер (Тҳе Cоинс оф тҳе Ҳунс анд Wестерн Туркс ин Cентрал Асиа анд Индиа) 2012-2013 эхҳибит: 13. Тҳе Турк Шаҳис ин Кабулистан“. Кунстҳисторисчес Мусеум Виэнна. 27-октабр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-июл 2017-йил.
  8. ↑ Сеэ cоин 3 фром тҳе саме рулер ин Алрам, Мичаэл; Филигензи, Анна; Кинбергер, Мичаэла; Нелл, Даниэл; Пфистерер, Маттҳиас „Тҳе Cоунтенанcе оф тҳе отҳер (Тҳе Cоинс оф тҳе Ҳунс анд Wестерн Туркс ин Cентрал Асиа анд Индиа) 2012-2013 эхҳибит: 14. Кабулистан анд Баcтриа ат тҳе Тиме оф "Кҳорасан Тегин Шаҳ"“. Кунстҳисторисчес Мусеум Виэнна. Қаралди: 2017-йил 16-июл.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 9,8 Ким, Ҳюн Жин. Тҳе Ҳунс (эн). Роутледге, 19-ноябр 2015-йил — 58–59-бет. ИСБН 978-1-317-34090-4. 
  10. ↑ "Тҳе адванcе оф Исламиc форcес ботҳ инто Токҳаристан ин тҳе нортҳ анд инто Забулистан фартҳер соутҳ wас оппосед бй лоcал рулерс оф пробаблй Wестерн Туркиш идентитй" ин Вондровеc, Клаус. „Cоинаге оф тҳе Незак“ (инглизча). 181-бет. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  11. ↑ 11,0 11,1 "Тҳе неw рулерс оф Кабул, wҳо аccординг то ме wере Кҳалаж Туркс, эхтендед тҳеир руле овер тҳе формер территорй оф тҳе Каписи кингдом [Каписа то Гандҳара], wҳиле а бранч оф тҳем беcаме индепендент ин Забулистан. А Кореан монк Ҳуичао (慧超) wҳо виситед тҳесе регионс ин тҳе тҳирд деcаде оф тҳе 8тҳ cентурй, репортед тҳат ботҳ регионс wере рулед бй тҳе Туркиш кингс." Инаба, Минору. „Фром Кесар тҳе Кāбулšāҳ анд Cенрал Асиа“ (инглизча). 443–444-бет. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  12. ↑ Резакҳани, Кҳодадад. РеОриэнтинг тҳе Сасанианс: Эаст Иран ин Лате Антиқуитй (инглизча). Эдинбургҳ Университй Пресс, 15-март 2017-йил — 165-бет. ИСБН 978-1-4744-0030-5. „А Баcтриан Доcумент (БД Т) фром тҳис период брингс интерестинг информатион абоут тҳе ареа то оур аттентион. Ин ит, датед то БЕ 476 (701 АД), а принcесс идентифиэд ас `Баг-азияс, тҳе Греат Туркиш Принcесс, тҳе Қуээн оф Қутлугҳ Тапагҳлигҳ Билга Сäвüг, тҳе Принcесс оф тҳе Кҳалач, тҳе Ладй оф Кадагестан офферс алмс то тҳе лоcал год оф тҳе регион оф Роб, кноwн ас Камирд, фор тҳе ҳеалтҳ оф (ҳер) чилд. Инаба, аргуинг фор тҳе Кҳалаж идентитй оф тҳе кингс оф Кабул, такес тҳис доcумент ас а прооф тҳат тҳе Кҳалаж принcесс ис фром Кабул анд ҳас беэн офферед то тҳе (Ҳепҳтҳалите) кинг оф Кадагестан, тҳус беcоминг тҳе ладй оф тҳат регион. Тҳе идентифиcатион оф Кадагестан ас а Ҳепҳтҳалите стронгҳолд ис басед он Гренет'с суггестион оф тҳе сурвивал оф Ҳепҳтҳалите минор старес ин тҳис регион...“ 
  13. ↑ „Ḵалаж и. Трибе – Энcйcлопаэдиа Ираниcа“. ираниcаонлине.орг. Қаралди: 15-январ 2021-йил.
  14. ↑ "Тҳе период фром 560 CЕ онwардс wоулд бе тҳат оф тҳе Wестерн Туркс, алтҳоугҳ ит ис нот cлеар ҳоw анд форемост wҳен тҳей гаинед поwер овер Баcтриа анд тҳе Ҳиндукуш-регион. Минору Инаба статес тҳат „градуаллй ҳавинг эхтендед тҳеир поwер, тҳей cаме то бе индепендент …“" ин Вондровеc, Клаус. „Cоинаге оф тҳе Незак“ (инглизча). 173-бет. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  15. ↑ „ИСТОРИЯ Тохаристанских Ябгу и Тегиншахов Кабула“ (Рус). 2021. 53-бет. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)CС1 маинт: унреcогнизед лангуаге ()
  16. ↑ Алрам, Мичаэл. Сасаниан Иран ин тҳе Cонтехт оф Лате Антиқуитй: Тҳе Баҳари Леcтуре Сериэс ат тҳе Университй оф Охфорд (инглизча). БРИЛЛ, 1-феврал 2021-йил — 21-бет. ИСБН 978-90-04-46066-9. 
  17. ↑ „Тҳе Cоунтенанcе оф тҳе отҳер (Тҳе Cоинс оф тҳе Ҳунс анд Wестерн Туркс ин Cентрал Асиа анд Индиа) 2012-2013 эхҳибит: 15. Тҳе Рутбилс оф Забулистан анд тҳе "Эмперор оф Роме"“. Кунстҳисторисчес Мусеум Виэнна. 2-август 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-июл 2017-йил.
  18. ↑ Клаус Вондровеc. Cоинаге оф тҳе Ираниан Ҳунс анд Тҳеир Суccессорс фром Баcтриа то Гандҳара (4тҳ то 8тҳ Cентурй CЕ), 2014. ИСБН 978-3-7001-7695-4. 
  19. ↑ Лаэт, Сигфриэд Ж. де. Ҳисторй оф Ҳуманитй: Фром тҳе севентҳ cентурй Б.C. то тҳе севентҳ cентурй А.Д. (инглизча). УНЕСCО, 1996-йил январ — 475-бет. ИСБН 978-92-3-102812-0. 
  20. ↑ 20,0 20,1 Инаба, Минору. Кҳотан ин тҳе ласт қуартер оф тҳе фирст милленниум: ис тҳере артистиc эвиденcе оф тҳе интеррелатион бетwеэн Кҳотан анд Тибет? А прелиминарй сурвей, Cоинс, Арт анд Чронологй ИИ: Фром Кесар тҳе Кāбулšāҳ анд Cенрал Асиа (инглизча). Виэнна: Верлаг дер Öстерреичисчен Академиэ дер Wиссенсчафтен, 2010 — 443–444-бет. 
  21. ↑ Дани, Аҳмад Ҳасан. Ҳисторй оф Cивилизатионс оф Cентрал Асиа: Тҳе cроссроадс оф cивилизатионс, А.Д. 250 то 750 (инглизча). УНЕСCО, 1996-йил январ — 375-бет. ИСБН 978-92-3-103211-0. 
  22. ↑ Де л’Инде ау Жапон, 10 анс д’аcқуиситионс ау мусéэ Гуимет. Мусéэ Гуимет. 2007. п. 14, итем 27.
  23. ↑ ИСТОРИЯ Тохаристанских Ябгу и Тегиншахов Кабула. (русча), 2021 — 153-бет. 
  24. ↑ Раҳман 2002а, с. 59.
  25. ↑ Зиад 2022, с. 59.
  26. ↑ Реҳман 1976, сс. 59–59.
  27. ↑ Алрам, Мичаэл. Сасаниан Иран ин тҳе Cонтехт оф Лате Антиқуитй: Тҳе Баҳари Леcтуре Сериэс ат тҳе Университй оф Охфорд (инглизча). Брилл, 1-феврал 2021-йил — 12-бет. ИСБН 978-90-04-46066-9. 
  28. ↑ ИСТОРИЯ Тохаристанских Ябгу и Тегиншахов Кабула (Русча) — 157-бет. 
  29. ↑ "Чина, ат тҳе отҳер энд оф Cентрал Асиа, манагед то бринг тҳе Wестерн бранч оф тҳе Қаγанате ундер Танг супремаcй ин 658 CЕ анд cонсеқуэнтлй эстаблишед а протеcторате ин Баcтриа wҳич алсо эхтендед соутҳ оф тҳе Ҳиндукуш." ин Вондровеc, Клаус. „Cоинаге оф тҳе Незак“ (инглизча). 681-бет. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  30. ↑ 稲葉穣, Инаба Минору (2015). „Фром Cаожузҳа то Гҳазна/Гҳазнīн: Эарлй Медиэвал Чинесе анд Муслим Десcриптионс оф Эастерн Афгҳанистан“. Жоурнал оф Асиан Ҳисторй. 49-жилд, № 1–2. 97–117, эспеcиаллй п. 108 Табле 2-бет. дои:10.13173/жасиаҳист.49.1-2.0097. ИССН 0021-910Х. ЖСТОР 10.13173/жасиаҳист.49.1-2.0097.
  31. ↑ Тҳеобалд. „Тҳе Wестерн Территориэс 西域 (www.чинакноwледге.де)“ (эн). www.чинакноwледге.де.
  32. ↑ 32,0 32,1 Симс-Wиллиамс, Ничолас (2002). „Ноувеаух доcумент баcтриэнс ду Гузган (ноте д'информатион)“. Cомптес рендус дес сéанcес де л'Аcадéмиэ дес Инсcриптионс эт Беллес-Леттрес. 146-жилд, № 3. 1057-бет. дои:10.3406/cраи.2002.22500. ИССН 0065-0536.
  33. ↑ Куwаяма, С.. Аcросс тҳе Ҳиндукуш оф тҳе Фирст Милленниум: а cоллеcтион оф тҳе паперс. Кёто Университй, 2002 — 139-бет. 
  34. ↑ 34,0 34,1 34,2 Петриэ, Cамерон А.. Ресистанcе ат тҳе Эдге оф Эмпирес: Тҳе Арчаэологй анд Ҳисторй оф тҳе Банну басин фром 1000 БC то АД 1200. Cамбридге Университй Пресс, 28-декабр 2020-йил — 69-бет. ИСБН 9781785703065. 
  35. ↑ 35,0 35,1 Ким, Ҳюн Жин. Тҳе Ҳунс (инглизча). Роутледге, 19-ноябр 2015-йил — 58–59-бет. ИСБН 978-1-317-34090-4. 
  36. ↑ 36,0 36,1 Вондровеc, Клаус. Cоинс, Арт анд Чронологй ИИ - Тҳе Фирст Милленниум C.Э. ин тҳе Индо-Ираниан Бордерландс (Cоинаге оф тҳе Незак) (инглизча) — 183-бет. 
  37. ↑ 37,0 37,1 Алрам, Мичаэл. Сасаниан Иран ин тҳе Cонтехт оф Лате Антиқуитй: Тҳе Баҳари Леcтуре Сериэс ат тҳе Университй оф Охфорд (инглизча). БРИЛЛ, 1-феврал 2021-йил — 14–15-бет. ИСБН 978-90-04-46066-9. 
  38. ↑ 38,0 38,1 Куwаяма 1993.
  39. ↑ 39,0 39,1 39,2 39,3 39,4 39,5 39,6 39,7 Алрам. „Тҳе Cоунтенанcе оф тҳе отҳер (Тҳе Cоинс оф тҳе Ҳунс анд Wестерн Туркс ин Cентрал Асиа анд Индиа) 2012-2013 эхҳибит: 14. Кабулистан анд Баcтриа ат тҳе Тиме оф "Кҳорасан Тегин Шаҳ"“. Кунстҳисторисчес Мусеум Виэнна. 25-январ 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-июл 2017-йил.
  40. ↑ Минору, Инаба (稲葉穣) (2015). „Фром Cаожузҳа то Гҳазна/Гҳазнīн: Эарлй Медиэвал Чинесе анд Муслим Десcриптионс оф Эастерн Афгҳанистан“. Жоурнал оф Асиан Ҳисторй. 49-жилд, № 1–2. 102–103-бет. дои:10.13173/жасиаҳист.49.1-2.0097. ИССН 0021-910Х. ЖСТОР 10.13173/жасиаҳист.49.1-2.0097.
  41. ↑ 41,0 41,1 Алрам, Мичаэл. Ресистанcе ат тҳе Эдге оф Эмпирес: Тҳе Арчаэологй анд Ҳисторй оф тҳе Банну басин фром 1000 БC то АД 1200 (инглизча). Охбоw Боокс, 28-декабр 2020-йил — 71-бет. ИСБН 978-1-78570-306-5. 
  42. ↑ Ҳугҳ Кеннедй. Тҳе Греат Араб Cонқуэсц: Ҳоw тҳе Спреад оф Ислам Чангед тҳе Wорлд Wе Ливе Ин. Ҳачетте УК, 2010 — 128-бет. ИСБН 9780297865599. 
  43. ↑ Ҳугҳ Кеннедй,Тҳе Греат Араб Cонқуэсц',2007, пагес 194-198
  44. ↑ Минору, Инаба (稲葉穣) (2015). „Фром Cаожузҳа то Гҳазна/Гҳазнīн: Эарлй Медиэвал Чинесе анд Муслим Десcриптионс оф Эастерн Афгҳанистан“. Жоурнал оф Асиан Ҳисторй. 49-жилд, № 1–2. 99–103-бет. дои:10.13173/жасиаҳист.49.1-2.0097. ИССН 0021-910Х. ЖСТОР 10.13173/жасиаҳист.49.1-2.0097.
  45. ↑ Петриэ, Cамерон А.. Ресистанcе ат тҳе Эдге оф Эмпирес: Тҳе Арчаэологй анд Ҳисторй оф тҳе Банну басин фром 1000 БC то АД 1200 (инглизча). Охбоw Боокс, 28-декабр 2020-йил — 72-бет. ИСБН 978-1-78570-306-5. 
  46. ↑ 46,0 46,1 Петриэ, Cамерон А.. Ресистанcе ат тҳе Эдге оф Эмпирес: Тҳе Арчаэологй анд Ҳисторй оф тҳе Банну басин фром 1000 БC то АД 1200 (эн). Охбоw Боокс, 28-декабр 2020-йил — 148-бет. ИСБН 978-1-78570-304-1. 
  47. ↑ ИСТОРИЯ Тохаристанских Ябгу и Тегиншахов Кабула (Русча) — 184-бет. 
  48. ↑ Оригинал Чинесе: 开元七年，遣使来朝，进天文经一夹、秘要方并蕃药等物，诏遣册其王为葛罗达支特勒。|урл=ҳттп://www.гуохуэ123.cом/шибу/0101/00жц/209.ҳтм |wебсите=www.гуохуэ123.cом}}
  49. ↑ Мичаэл, Алрам. Сасаниан Иран ин тҳе Cонтехт оф Лате Антиқуитй: Тҳе Баҳари Леcтуре Сериэс ат тҳе Университй оф Охфорд (эн). БРИЛЛ, 1-феврал 2021-йил — 18-бет. ИСБН 978-90-04-46066-9. 
  50. ↑ 稲葉穣, Инаба Минору (2015). „Фром Cаожузҳа то Гҳазна/Гҳазнīн: Эарлй Медиэвал Чинесе анд Муслим Десcриптионс оф Эастерн Афгҳанистан“. Жоурнал оф Асиан Ҳисторй. 49-жилд, № 1–2. 99–100-бет. дои:10.13173/жасиаҳист.49.1-2.0097. ИССН 0021-910Х. ЖСТОР 10.13173/жасиаҳист.49.1-2.0097.
  51. ↑ Оригинал Чинесе: "谢䫻居吐火罗西南本曰漕矩吒或曰漕矩显庆时谓诃达罗支武后改今号东距罽賔东北帆延皆四百里南婆罗门西波斯北护时健其王居鹤悉那城地七千里亦治阿娑你城多郁金瞿草瀵泉灌田国中有突厥罽賔吐火罗种人𮦀居罽賔取其子弟持兵以御大食景云初遣使朝贡后遂臣罽賔开元八年天子册葛达罗支颉利发誓屈尔为王至天宝中数朝献" ин „唐书 (四库全书本)/卷221下 - 维基文库，自由的图书馆“ (зҳ-Ҳанс). зҳ.wикисоурcе.орг., алсо: 稲葉穣, Инаба Минору (2015). „Фром Cаожузҳа то Гҳазна/Гҳазнīн: Эарлй Медиэвал Чинесе анд Муслим Десcриптионс оф Эастерн Афгҳанистан“. Жоурнал оф Асиан Ҳисторй. 49-жилд, № 1–2. 99–100-бет. дои:10.13173/жасиаҳист.49.1-2.0097. ИССН 0021-910Х. ЖСТОР 10.13173/жасиаҳист.49.1-2.0097.
  52. ↑ Инаба, Минору. „Фром Кесар тҳе Кāбулšāҳ анд Cенрал Асиа“. 445-бет. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  53. ↑ "Тҳе дефинитиве аннехатион оф Токҳаристан анд Гандҳара то тҳе Wестерн Тüрк Эмпире wас то таке плаcе соме еарс латер, ин c. 625, wҳен Сасаниан Иран беcаме инволвед ин тҳе wар агаинст Бйзантиум тҳат ултимателй лед то иц эcлипсе." ин Дани, Аҳмад Ҳасан. Ҳисторй оф Cивилизатионс оф Cентрал Асиа: Тҳе cроссроадс оф cивилизатионс, А.Д. 250 то 750 (инглизча). УНЕСCО, 1996-йил январ — 370–375-бет. ИСБН 978-92-3-103211-0. 
  54. ↑ Ҳаcкин, Ж. (1938). "Лес траваух де ла Дéлéгатион арчéологиқуэ франçаисе эн Афгҳанистан: Cомпте-Ренду Соммаире (Септембре 1936-Аоûт 1937)". Ревуэ дес арц асиатиқуэс 12 (1): 10–11. ИССН 0995-7510. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/43475079. 
  55. ↑ Босwортҳ алсо сайс тҳат тҳе „Эпҳтҳалитес wере инcапабле оф суч wорк“ ин Босwортҳ, C. Эдмунд. Тҳе Туркс ин тҳе Эарлй Исламиc Wорлд (эн). Роутледге, 15 Май 2017 — 145-бет. ИСБН 978-1-351-88087-9. 
  56. ↑ Оригинал Чинесе: 二十七年，其王乌散特勒洒以年老，上表请以子拂菻罽婆嗣位，许之，仍降使册命。„卷一百九十八 列传第一百四十八_旧唐书“. www.гуохуэ123.cом.
  57. ↑ 57,0 57,1 Пирас, Андреа. „Фромо Кесаро. Эчи дел престигио ди Бисанзио ин Асиа Cентрале, ин Полидоро. Студи офферти ад Антонио Cариле, а cура ди Г. Веспигнани (Cентро италиано ди Студи сулл'Алто Медиоэво), Сполето 2013, пп. 671-690“ (инглизча). 681-бет. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  58. ↑ 58,0 58,1 58,2 58,3 Раҳман, Абдур. Афгҳанистан. Анcиэн Cаррефоур энтре л'Эст эт л'Оуэст (Неw Лигҳт он Кҳингал, Турк анд Ҳинду Шаҳис). Турнҳоут, Белгиум: Бреполс, 2002 — 37–41-бет. ИСБН 2-503-51681-5. 
  59. ↑ Ли, Қианг (2017). „Ҳандбоок оф тҳе Интернатионал Сймпосиум он "Бйзантине Голд Cоинс ин тҳе Wорлд оф Лате Антиқуитй"“. 中国 · 长春 (инглизча).
  60. ↑ 60,0 60,1 Алрам, Мичаэл. Сасаниан Иран ин тҳе Cонтехт оф Лате Антиқуитй: Тҳе Баҳари Леcтуре Сериэс ат тҳе Университй оф Охфорд (инглизча). БРИЛЛ, 1-феврал 2021-йил — 1920-бет. ИСБН 978-90-04-46066-9. 
  61. ↑ 61,0 61,1 61,2 Дани, Аҳмад Ҳасан. Ҳисторй оф Cивилизатионс оф Cентрал Асиа: Тҳе cроссроадс оф cивилизатионс, А.Д. 250 то 750 (инглизча). УНЕСCО, 1-январ 1996-йил — 381–382-бет. ИСБН 978-92-3-103211-0. 
  62. ↑ "Неw Cоинс оф Фромо Кēсаро" бй Ҳелмут Ҳумбач ин: Г. Поллет (эд.), "Индиа анд тҳе Анcиэнт Wорлд. Ҳисторй, траде анд cултуре бефоре А.Д. 650". Профессор П.Ҳ.Л. Эггермонт жубилеэ волуме. Леувен 1987, 81-85, платес. ХИ-ХИИИ
  63. ↑ Чарлтон, Эван. Индиа ин тҳе анcиэнт wорлд. Лондон: Маcмиллан, 1987. ИСБН 9780333124291. 
  64. ↑ Счwартзберг, Жосепҳ Э.. А Ҳисториcал атлас оф Соутҳ Асиа. Чиcаго: Университй оф Чиcаго Пресс, 1978 — 145, мап ХИВ.1 (э)-бет. ИСБН 0226742210. 
  65. ↑ Олд Боок оф Танг, Боок 198.
  66. ↑ Куwаяма, С.. Аcросс тҳе Ҳиндукуш оф тҳе Фирст Милленниум: а cоллеcтион оф паперс. ИНСТИТУТЕ ФОР РЕСЕАРCҲ ИН ҲУМАНИТИЭС КЙОТО УНИВЕРСИТЙ, 2002 — 259-бет. 
  67. ↑ Ҳисторй оф Cивилизатионс оф Cентрал Асиа (инглизча). УНЕСCО, 1998-йил январ — 216фф-бет. ИСБН 978-92-3-103467-1. 
  68. ↑ Таърикҳ („Ҳисторй“)
  69. ↑ Гордон, Матҳеw С. анд ал.. Тҳе Wоркс Оф Ибн Wāḍиḥ Ал Яʿқūбī. Брилл, 2018 — 1138–1139, ноте 2959-бет. ИСБН 9789004364165. 
  70. ↑ Раҳман, А. (2002). „Неw Лигҳт он тҳе Кҳингал, Турк анд тҳе Ҳинду Саҳис“ (ПДФ). Анcиэнт Пакистан. 41-бет.
  71. ↑ 71,0 71,1 Куwаяма, Шошин (1999). „Ҳисториcал Нотес он Каписи анд Кабул ин тҳе Сихтҳ-Эигҳтҳ Cентуриэс“ (ПДФ). ЗИНБУН. 34-жилд. 44-бет.
  72. ↑ „Тҳе Cоунтенанcе оф тҳе отҳер (Тҳе Cоинс оф тҳе Ҳунс анд Wестерн Туркс ин Cентрал Асиа анд Индиа) 2012-2013 эхҳибит: 15. Тҳе Рутбилс оф Забулистан анд тҳе "Эмперор оф Роме"“. Кунстҳисторисчес Мусеум Виэнна. 2-август 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-июл 2017-йил.
  73. ↑ Инаба, Минору. „Фром Кесар тҳе Кāбулšāҳ анд Cенрал Асиа“ (инглизча). 446-бет. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  74. ↑ 天寶四年,又冊其子勃匐準為襲罽賓及烏萇國王,仍授左驍衞將軍。"Кесар’с сон Бо Фузҳун суccеэд ҳим он тҳе тҳроне ас тҳе кинг оф Жибин анд Wучанг. Ҳе wас cонферред тҳе титле Генерал оф тҳе Лефт Сталwарт Гуард" ин
  75. ↑ Резакҳани, Кҳодадад. РеОриэнтинг тҳе Сасанианс: Эаст Иран ин Лате Антиқуитй (инглизча). Эдинбургҳ Университй Пресс, 15-март 2017-йил — 171-бет. ИСБН 978-1-4744-0031-2. 
  76. ↑ Ҳаcкин, Ж. (1938). "Лес траваух де ла Дéлéгатион арчéологиқуэ франçаисе эн Афгҳанистан: Cомпте-Ренду Соммаире (Септембре 1936-Аоûт 1937)". Ревуэ дес арц асиатиқуэс 12 (1): 10–11. ИССН 0995-7510. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/43475079. 
  77. ↑ 77,0 77,1 Алрам. „Тҳе Cоунтенанcе оф тҳе отҳер (Тҳе Cоинс оф тҳе Ҳунс анд Wестерн Туркс ин Cентрал Асиа анд Индиа) 2012-2013 эхҳибит: 12. Забулистан: Фром тҳе Алкҳан-Незак Cроссовер то тҳе Туркс“. Кунстҳисторисчес Мусеум Виэнна. 2017-йил 23-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 16-июл.
  78. ↑ А реcент ҳигҳлй детаилед виэw: „Лес трéсорс сатаниқуэс - Сатаниc треасурес – Патриcк Чапуис Пҳотограпҳе“. патриcкчапуис.пҳотошелтер.cом.
  79. ↑ 79,0 79,1 Алрам, Мичаэл. Сасаниан Иран ин тҳе Cонтехт оф Лате Антиқуитй: Тҳе Баҳари Леcтуре Сериэс ат тҳе Университй оф Охфорд (инглизча). БРИЛЛ, 1-феврал 2021-йил — 20-бет. ИСБН 978-90-04-46066-9. 
  80. ↑ трансл. фром Wüстенфелд (Wüстенфелд, ИИИ, 186: 190–191). Тҳе трансcриптион оф тҳе Арабиc фоллоwс Wüстенфелд. ин Климбург-Салтер, Дебораҳ. "Cултурал Мобилитй, а Cасе Студй: тҳе Cроwнед Буддҳа оф тҳе Кабул Шāҳ" ин: Cоинс, Арт анд Чронологй ИИ Тҳе Фирст Милленниум C.Э. ин тҳе Индо-Ираниан Бордерландс. Öстерреичисче Академиэ дер Wиссенсчафтен, 210 — 42–43-бет. 
  81. ↑ "Ас wе шалл сеэ, тҳис партиcулар cонжунcтион оф иcонограпҳиc феатурес десcрибед бй ал-Азрақî ис қуите раре анд ис ин фаcт лимитед то тҳе нортҳwест оф тҳе субcонтинент – фром Афгҳанистан то Кашмир – анд то тҳис период." ин Климбург-Салтер, Дебораҳ. "Cултурал Мобилитй, а Cасе Студй: тҳе Cроwнед Буддҳа оф тҳе Кабул Шāҳ" ин: Cоинс, Арт анд Чронологй ИИ Тҳе Фирст Милленниум C.Э. ин тҳе Индо-Ираниан Бордерландс. Öстерреичисче Академиэ дер Wиссенсчафтен, 210 — 46-бет. 
  82. ↑ Реҳман 1976.
  83. ↑ Д. W. Маcдоwалл, „Тҳе Шаҳис оф Кабул анд Гандҳара“ Нумисматиc Чрониcле, Севентҳ Сериэс, Вол. ИИИ, 1968, пп. 189-224, сеэ эхтраcц ин Р. Т. Моҳан, АФГҲАНИСТАН РЕВИСИТЕД … Аппендих -Б, пп. 164-68
  84. ↑ КУWАЙАМА, Шошин (1999). „ҲисториcалНотесонКаписландКабул интҳеСихтҳ-ЭигҳтҳCентуриэс“
  85. ↑ „Неw Cоинс оф Фромо Кēсаро“ бй Ҳелмут Ҳумбач ин: Г. Поллет (эд.), „Индиа анд тҳе Анcиэнт Wорлд. Ҳисторй, траде анд cултуре бефоре А. Д. 650“. Профессор П. Ҳ. Л. Эггермонт жубилеэ волуме. Леувен 1987, 81-85, платес. ХИ-ХИИИ
  86. ↑ Алрам. „Тҳе Cоунтенанcе оф тҳе отҳер (Тҳе Cоинс оф тҳе Ҳунс анд Wестерн Туркс ин Cентрал Асиа анд Индиа) 2012-2013 эхҳибит: 13. Тҳе Турк Шаҳис ин Кабулистан“. Кунстҳисторисчес Мусеум Виэнна. Қаралди: 2017-йил 16-июл.
  87. ↑ Куwаяма, Шошин (1976). "Тҳе Турки Śāҳис анд Релевант Браҳманиcал Сcулптурес ин Афгҳанистан". Эаст анд Wест 26 (3/4): 405–407. ИССН 0012-8376. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/29756318. 
  88. ↑ 88,0 88,1 Ким, Ҳюн Жин. Эурасиан Эмпирес ин Антиқуитй анд тҳе Эарлй Миддле Агес: Cонтаcт анд Эхчанге бетwеэн тҳе Граэcо-Роман Wорлд, Иннер Асиа анд Чина (инглизча). Cамбридге Университй Пресс, 5-октабр 2017-йил — 260–270-бет. ИСБН 978-1-108-12131-6. 
  89. ↑ Анн Ҳеирман. Тҳе Спреад оф Буддҳисм. Леиден: Брилл, 11-май 2007-йил — 60-бет. ИСБН 978-90-474-2006-4. 
  90. ↑ Куwаяма, Шошин (1976). „Тҳе Турки Śāҳис анд Релевант Браҳманиcал Сcулптурес ин Афгҳанистан“. Эаст анд Wест. 26-жилд, № 3/4. 405–407-бет. ИССН 0012-8376. ЖСТОР 29756318.
  91. ↑ Кумāра, Бража Биҳāрī. Индиа анд Cентрал Асиа: Cлассиcал то Cонтемпорарй Периодс (инглизча). Cонcепт Публишинг Cомпанй, 2007 — 73-бет. ИСБН 978-81-8069-457-8. 
  92. ↑ 92,0 92,1 92,2 92,3 Верарди, Гиованни; Папаратти, Элио (2005). „Фром Эарлй то Лате Тапа Сардāр: А Тентативе Чронологй“. Эаст анд Wест. 55-жилд, № 1/4. 432–433-бет. ИССН 0012-8376. ЖСТОР 29757657.
  93. ↑ Жан, Юн-Ҳуа; Иида, Шотаро; Янг, Ҳан-Сунг. Тҳе Ҳе Ч'О Диарй: Мемоир оф тҳе Пилгримаге то тҳе Фиве Регионс оф Индиа (Религионс оф Асиа Сериэс), Энглиш анд Кореан, Асиан Ҳуманитиэс Пр, 1984 — 50–51-бет. ИСБН 978-0895810243. 
  94. ↑ Су-Ил, Жеонг. Тҳе Силк Роад Энcйcлопедиа (инглизча). Сеоул Селеcтион, 18-июл 2016-йил — 782-бет. ИСБН 978-1-62412-076-3. 
  95. ↑ Jamoat mulki Бу мақола жамоат мулки бўлган маълумотларни ўз ичига олади. Техт оф тҳе висит то Жибин бй Ҳуэи-ч’ао: „又從此覽波國而行入山。經於八日程。至罽賓國。此國亦是建馱羅王所管。此王夏在罽賓。逐涼而坐。冬往建馱羅。趁暖而住。彼即無雪。暖而不寒。其罽賓國冬天積雪。為此冷也。此國土人是胡。王及兵馬突厥。衣著言音食飲。與吐火羅國。大同少異。無問男之與女。並皆著㲲布衫袴及靴。男女衣服無有差別。男人並剪鬚髮。女人髮在。土地出駝騾羊馬驢牛㲲布蒲桃大小二麥欝金香等。國人大敬信三寶。足寺足僧。百姓家各絲造寺。供養三寶。大城中有一寺。名沙糸寺。寺中貝佛螺髻骨舍利見在王官百姓每日供養。此國行小乘。亦住山裏山頭無有草木。恰似火燒山也“ Wитҳин чаптер 25 ин „원문/전문 보기 - 徃五天竺國傳(왕오천축국전)“. www.давинcимап.cо.кр.
    Транслатион оф тҳе оригинал Чинесе техт:
    "Фром Лампака (覽波國, Кашмир), И агаин энтеред тҳе моунтаинс. Афтер эигҳт дайс жоурней И арривед ат тҳе cоунтрй оф Каписа (Жибин 罽賓國)). Тҳис cоунтрй ис алсо ундер тҳе аутҳоритй оф тҳе кинг оф Гандҳара (建馱羅). Дуринг тҳе суммер тҳе кинг cомес то Каписа анд ресидес ҳере беcаусе оф тҳе cоол температуре. Дуринг тҳе wинтер ҳе гоэс то Гандҳара анд ресидес ат тҳат wарм плаcе беcаусе тҳере ис но сноw анд ит ис wарм анд нот cолд. Ин тҳе wинтер тҳе сноwс аccумулате ин Каписа. Тҳис ис тҳе реасон фор тҳе cолд. Тҳе нативес оф тҳе cоунтрй аре Ҳу (Барбарианс) пеопле; тҳе кинг анд тҳе cавалрй аре Туркс (突厥, „Туқуэ“). Тҳе дресс, лангуаге, анд фоод оф тҳис плаcе аре мостлй симилар то Токҳаристан (吐火羅國), тҳоугҳ тҳере аре смалл дифференcес. Wҳетҳер ман ор wоман, алл wеар cоттон ширц, троусерс, анд бооц. Тҳере ис но дистинcтион оф дресс бетwеэн мен анд wомен. Тҳе мен cут тҳеир беардс анд ҳаир, бут тҳе wомен кеэп тҳеир ҳаир. Тҳе продуcц оф тҳис ланд инcлуде cамелс, мулес, шеэп, ҳорсес, ассес, cоттон cлотҳ, грапес, барлей, wҳеат, анд саффрон. Тҳе пеопле оф тҳис cоунтрй греатлй ревере тҳе Тҳреэ Жеwелс. Тҳере аре манй монастериэс анд монкс. Тҳе cоммон пеопле cомпете ин cонструcтинг монастериэс анд суппортинг тҳе Тҳреэ Жеwелс. Ин тҳе биг cитй тҳере ис а монастерй cаллед Ша-ҳси-ссу. Ат пресент, тҳе cурлй ҳаир (ушниша, 螺髻) анд тҳе релиc бонес оф тҳе Буддҳа аре то бе сеэн ин тҳе монастерй. Тҳе кинг, тҳе оффиcиалс, анд тҳе cоммон пеопле даилй wоршип тҳесе релиcс. Ҳинаяна (小乘) Буддҳисм ис праcтисед ин тҳис cоунтрй. Тҳе ланд ис ситуатед ин тҳе моунтаинс. Он тҳе моунтаинс тҳере ис но вегетатион. [Ит лоокс] ас иф тҳе ланд ҳад беэн бурнед бй фире."
    адаптед фром: Жан, Юн-Ҳуа; Иида, Шотаро; Янг, Ҳан-Сунг. Тҳе Ҳе Ч'О Диарй: Мемоир оф тҳе Пилгримаге то тҳе Фиве Регионс оф Индиа (Религионс оф Асиа Сериэс), Энглиш анд Кореан, Асиан Ҳуманитиэс Пр, 1984 — 50–51-бет. ИСБН 978-0895810243. 
  96. ↑ 96,0 96,1 Верарди, Гиованни; Папаратти, Элио (2005). „Фром Эарлй то Лате Тапа Сардāр: А Тентативе Чронологй“. Эаст анд Wест. 55-жилд, № 1/4. 437–438-бет. ИССН 0012-8376. ЖСТОР 29757657.
  97. ↑ Имагес оф тҳе сcулптурес оф Кҳаир Кҳана ин „Афгҳанистан Сигнифиcант Сите 120. Кҳаир Кҳана“. www.cеммл.cолостате.эду. 12-ноябр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-январ 2023-йил.
  98. ↑ Синор, Денис, муҳ. (1990), Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Эарлй Иннер Асиа, Cамбридге Университй Пресс, ИСБН 9780521243049
  99. ↑ 99,0 99,1 99,2 99,3 Риэнжанг, Wаннапорн. Тҳе Глобал Cоннеcтионс оф Гандҳāран Арт: Проcеэдингс оф тҳе Тҳирд Интернатионал Wоркшоп оф тҳе Гандҳāра Cоннеcтионс Прожеcт, Университй оф Охфорд, 18тҳ-19тҳ Марч, 2019 (инглизча). Cлассиcал Арт Ресеарч Cентре, 2-сентабр 2020-йил — 13-бет. ИСБН 978-1-78969-696-7. 
  100. ↑ Алрам. „Тҳе Cоунтенанcе оф тҳе отҳер (Тҳе Cоинс оф тҳе Ҳунс анд Wестерн Туркс ин Cентрал Асиа анд Индиа) 2012-2013 эхҳибит: 12. Забулистан: Фром тҳе Алкҳан-Незак Cроссовер то тҳе Туркс“. Кунстҳисторисчес Мусеум Виэнна. 2017-йил 23-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-июл 2017-йил.
  101. ↑ Алрам 2014, с. 78.
  102. ↑ Алрам. „Тҳе Cоунтенанcе оф тҳе отҳер (Тҳе Cоинс оф тҳе Ҳунс анд Wестерн Туркс ин Cентрал Асиа анд Индиа) 2012-2013 эхҳибит: 12. Забулистан: Фром тҳе Алкҳан-Незак Cроссовер то тҳе Туркс“. Кунстҳисторисчес Мусеум Виэнна. 2017-йил 23-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-июл 2017-йил.
  103. ↑ Алрам. „Тҳе Cоунтенанcе оф тҳе отҳер (Тҳе Cоинс оф тҳе Ҳунс анд Wестерн Туркс ин Cентрал Асиа анд Индиа) 2012-2013 эхҳибит: 12. Забулистан: Фром тҳе Алкҳан-Незак Cроссовер то тҳе Туркс“. Кунстҳисторисчес Мусеум Виэнна. 2017-йил 23-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-июл 2017-йил.
  104. ↑ 104,0 104,1 Алрам, Мичаэл. Сасаниан Иран ин тҳе Cонтехт оф Лате Антиқуитй: Тҳе Баҳари Леcтуре Сериэс ат тҳе Университй оф Охфорд (инглизча). БРИЛЛ, 1-феврал 2021-йил — 16–17-бет. ИСБН 978-90-04-46066-9. 
  105. ↑ Вондровеc, Клаус. Cоинс, Арт анд Чронологй ИИ - Тҳе Фирст Милленниум C.Э. ин тҳе Индо-Ираниан Бордерландс (Cоинаге оф тҳе Незак) (эн) — 183-бет. 
  106. ↑ Фор а cлеар эхампле оф тҳе wолф, сеэ [2]. Алсо: Vilurayukari Period of Sahi Tigin
  107. ↑ „Cоин тйпе ИОC.2367 Бритиш Мусеум“ (эн). Тҳе Бритиш Мусеум.
  108. ↑ Алрам, Мичаэл. "Тҳе нумисматиc легаcй оф тҳе Сасанианс ин тҳе Эаст" ин "Сасаниан Иран ин тҳе Cонтехт оф Лате Антиқуитй: Тҳе Баҳари Леcтуре Сериэс ат тҳе Университй оф Охфорд" (эн). Брилл, 1 Фебруарй 2021 — 32-бет. ИСБН 978-90-04-46066-9. 
  109. ↑ Верарди, Гиованни; Папаратти, Элио (2005). „Фром Эарлй то Лате Тапа Сардāр: А Тентативе Чронологй“. Эаст анд Wест. 55-жилд, № 1/4. 405–444-бет. ИССН 0012-8376. ЖСТОР 29757657.
  110. ↑ "Тҳе Cоунтенанcе оф тҳе отҳер (Тҳе Cоинс оф тҳе Ҳунс анд Wестерн Туркс ин Cентрал Асиа анд Индиа) 2012-2013 эхҳибит: 15. Тҳе Рутбилс оф Забулистан анд тҳе „Эмперор оф Роме“". Про.гео.унивиэ.аc.ат. Кунстҳисторисчес Мусеум Виэнна. Ретриэвед Жулй 22, 2017.
  111. ↑ Босwортҳ алсо сайс тҳат тҳе „Эпҳтҳалитес wере инcапабле оф суч wорк“ ин Босwортҳ, C. Эдмунд. Тҳе Туркс ин тҳе Эарлй Исламиc Wорлд (инглизча). Роутледге, 15-май 2017-йил — 145-бет. ИСБН 978-1-351-88087-9. 
  112. ↑ 112,0 112,1 Ҳаcкин, Ж. (1938). „Лес траваух де ла Дéлéгатион арчéологиқуэ франçаисе эн Афгҳанистан: Cомпте-Ренду Соммаире (Септембре 1936-Аоûт 1937)“. Ревуэ дес арц асиатиқуэс. 12-жилд, № 1. 11-бет. ИССН 0995-7510. ЖСТОР 43475079.
  113. ↑ Фор тҳе пҳотограпҳ оф тҳе фамоус статуэ, намед тҳе „Роял Cоупле оф Фондукистан“, сеэ: [cонтент/0/ „ФондоқесāН – Энcйcлопаэдиа Ираниcа“]. ираниcаонлине.орг.
  114. ↑ Алрам. „Тҳе Cоунтенанcе оф тҳе отҳер (Тҳе Cоинс оф тҳе Ҳунс анд Wестерн Туркс ин Cентрал Асиа анд Индиа) 2012-2013 эхҳибит: 12. Забулистан: Фром тҳе Алкҳан-Незак Cроссовер то тҳе Туркс“. Кунстҳисторисчес Мусеум Виэнна. 2017-йил 23-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-июл 2017-йил.
  115. ↑ „Фондукистан Дигиталер Аусстеллунгскаталог“. про.гео.унивиэ.аc.ат. Кунстҳисторисчес Мусеум Виэнна. 22-сентабр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-январ 2023-йил.
  116. ↑ Ҳаcкин, Ж. (1938). „Лес траваух де ла Дéлéгатион арчéологиқуэ франçаисе эн Афгҳанистан: Cомпте-Ренду Соммаире (Септембре 1936-Аоûт 1937)“. Ревуэ дес арц асиатиқуэс. 12-жилд, № 1. 10–11-бет. ИССН 0995-7510. ЖСТОР 43475079.
  117. ↑ Новотнй, Сусанне (1 Жануарй 2007). "Тҳе Буддҳист Монастерй оф Фондукистāн, Афгҳанистан – А Реcонструcтион". Жоурнал оф Иннер Асиан Арт анд Арчаэологй 2: 31–37 анд тҳис паге, алсо тҳис паге. дои:10.1484/Ж.ЖИААА.2.302542. ИССН 1783-9025. ҳттпс://www.бреполсонлине.нет/дои/абс/10.1484/Ж.ЖИААА.2.302542?жоурналCоде=жиаа. 
  118. ↑ „Метрополитан Мусеум оф Арт“. www.метмусеум.орг.
  119. ↑ „Речерчес Арчéологиқуэс ау Cол де Кҳаир кҳанеҳ прèс де Кāбул : вол.1 / Паге 77 (Грайсcале Ҳигҳ Ресолутион Имаге)“. дср.нии.аc.жп.
  120. ↑ Дупреэ, Лоуис. Афгҳанистан (эн). Принcетон Университй Пресс, 14 Жулй 2014 — 309-бет. ИСБН 978-1-4008-5891-0. „Кҳаир Кҳанеҳ ис ситуатед ин тҳе пасс сепаратинг тҳе Кабул Валлей фром Коҳистан (wҳич инcлудес Беграм). Кушано–Сасаниан анд эарлй Ҳинду арт мотифс мингле ин а wҳитиш-грай марбле статуэ оф тҳе Сун Год (эитҳер Суря ор Митҳра) сеатед он а ...“ 
  121. ↑ Адрйч, Пҳилиппа. Имагес оф Митҳра (эн). Охфорд Университй Пресс, 2017. ИСБН 978-0-19-879253-6. 
  122. ↑ Жоурнал оф тҳе Америcан Ориэнтал Соcиэтй, Волумес 56-57 (эн), 1986. „То оверcоме тҳе диффиcултй тҳат Пингала wеарс а беард, тҳе Кабирс ҳад то бе интродуcед, Греат Годс оф Самотҳраке wҳо ... Тҳис феатуре брингс тҳе сун - год оф Кҳаир Кҳанеҳ ас cлосе ас поссибле то тҳе Ираниан Митҳрас, wҳо гуидес тҳе соул оф тҳе ...“ 
  123. ↑ Дупреэ, Лоуис. Афгҳанистан (эн). Принcетон Университй Пресс, 14-июл 2014-йил — 309-бет. ИСБН 978-1-4008-5891-0. „Кҳаир Кҳанеҳ ис ситуатед ин тҳе пасс сепаратинг тҳе Кабул Валлей фром Коҳистан (wҳич инcлудес Беграм). Кушано–Сасаниан анд эарлй Ҳинду арт мотифс мингле ин а wҳитиш-грай марбле статуэ оф тҳе Сун Год (эитҳер Суря ор Митҳра) сеатед он а ...“ 
  124. ↑ "Ит ис нот тҳерефоре поссибле то аттрибуте тҳесе пиэcес то тҳе Ҳинду Шаҳи период. Тҳей шоулд бе аттрибутед то тҳе Шаҳи период бефоре тҳе Ҳинду Шаҳис оригинатед бй тҳе Браҳман wазир Каллар, тҳат ис, тҳе Турки Шаҳис." п.405 „ Аccординг то тҳе абове соурcес, Браҳманисм анд Буддҳисм аре проперлй суппосед то ҳаве cоэхистед эспеcиаллй дуринг тҳе 7тҳ-8тҳ cентуриэс А. Д. жуст бефоре тҳе Муслим ҳегемонй. Тҳе марбле сcулптурес фром эастерн Афгҳанистан шоулд нот бе аттрибутед то тҳе период оф тҳе Ҳинду Шаҳис бут то тҳат оф тҳе Турки Шаҳис.“ п.407 ин Куwаяма, Шошин (1976). „Тҳе Турки Śāҳис анд Релевант Браҳманиcал Сcулптурес ин Афгҳанистан“. Эаст анд Wест. 26-жилд, № 3/4. 375–407-бет. ИССН 0012-8376. ЖСТОР 29756318.
  125. ↑ Куwаяма, Шошин (1976). „Тҳе Турки Śāҳис анд Релевант Браҳманиcал Сcулптурес ин Афгҳанистан“. Эаст анд Wест. 26-жилд, № 3/4. 407-бет. ИССН 0012-8376. ЖСТОР 29756318.
  126. ↑ "Ит ис нот тҳерефоре поссибле то аттрибуте тҳесе пиэcес то тҳе Ҳинду Шаҳи период. Тҳей шоулд бе аттрибутед то тҳе Шаҳи период бефоре тҳе Ҳинду Шаҳис оригинатед бй тҳе Браҳман wазир Каллар, тҳат ис, тҳе Турки Шаҳис." п.405 „ Аccординг то тҳе абове соурcес, Браҳманисм анд Буддҳисм аре проперлй суппосед то ҳаве cоэхистед эспеcиаллй дуринг тҳе 7тҳ-8тҳ cентуриэс А. Д. жуст бефоре тҳе Муслим ҳегемонй. Тҳе марбле сcулптурес фром эастерн Афгҳанистан шоулд нот бе аттрибутед то тҳе период оф тҳе Ҳинду Шаҳис бут то тҳат оф тҳе Турки Шаҳис.“ п.407 ин Куwаяма, Шошин (1976). „Тҳе Турки Śāҳис анд Релевант Браҳманиcал Сcулптурес ин Афгҳанистан“. Эаст анд Wест. 26-жилд, № 3/4. 375–407-бет. ИССН 0012-8376. ЖСТОР 29756318.
  127. ↑ Инаба, Минору. „Фром Кесар тҳе Кāбулšāҳ анд Cенрал Асиа“ (инглизча). 446-бет. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  128. ↑ „Тҳе Cоунтенанcе оф тҳе отҳер (Тҳе Cоинс оф тҳе Ҳунс анд Wестерн Туркс ин Cентрал Асиа анд Индиа) 2012-2013 эхҳибит: 15. Тҳе Рутбилс оф Забулистан анд тҳе "Эмперор оф Роме"“. Кунстҳисторисчес Мусеум Виэнна. 2-август 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-июл 2017-йил.
  129. ↑ КУWАЙАМА, Шошин (1999). „ҲисториcалНотесонКаписландКабул интҳеСихтҳ-ЭигҳтҳCентуриэс“ (ПДФ). ЗИНБУН. 34-жилд. 44-бет.
  130. ↑ Де л'Инде ау Жапон, 10 анс д'аcқуиситионс ау мусéэ Гуимет. Мусéэ Гуимет, 2007 — 14, итем 27-бет. 
  131. ↑ "Ит ис нот тҳерефоре поссибле то аттрибуте тҳесе пиэcес то тҳе Ҳинду Шаҳи период. Тҳей шоулд бе аттрибутед то тҳе Шаҳи период бефоре тҳе Ҳинду Шаҳис оригинатед бй тҳе Браҳман wазир Каллар, тҳат ис, тҳе Турки Шаҳис." п.405 „ Аccординг то тҳе абове соурcес, Браҳманисм анд Буддҳисм аре проперлй суппосед то ҳаве cоэхистед эспеcиаллй дуринг тҳе 7тҳ-8тҳ cентуриэс А. Д. жуст бефоре тҳе Муслим ҳегемонй. Тҳе марбле сcулптурес фром эастерн Афгҳанистан шоулд нот бе аттрибутед то тҳе период оф тҳе Ҳинду Шаҳис бут то тҳат оф тҳе Турки Шаҳис.“ п.407 ин Куwаяма, Шошин (1976). "Тҳе Турки Śāҳис анд Релевант Браҳманиcал Сcулптурес ин Афгҳанистан". Эаст анд Wест 26 (3/4): 375–407. ИССН 0012-8376. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/29756318. 

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi