Turniket
Турникет (франсузча: тоурниқуэт , франсузча: тоурнер – спин, ротате) – ҳар бир ўтаётган шахс учун кириш ва чиқиш ҳуқуқини текшириш зарур бўлган ҳолларда одамларнинг ўтишини чеклаш учун мўлжалланган қурилма (бошқарув мосламаси).
Турникетнинг асосий вазифаси одамнинг олдида жисмоний тўсиқни яратишдир, унинг рухсатисиз механизмлар ёки электрон қурилмалар ёрдамида амалга оширилиши мумкин ёки ҳудудга кириш учун мас’ул ходим томонидан қарор қабул қилинмагунча. Турникет киришни бошқариш ва бошқариш тизимлари (АCС) синфига тегишли.
Номланиши
Рус тилидаги „турникет“ сўзи аллақачон В. луғатида кўрсатилган. ВА. Даҳл, лекин бошқа маънода, , ва шеъриятда уни биринчи марта 20-аср бошларида машҳур бўлган сатирик шоир Валентин Горянский „Серенада“ (1914) шеърида ишлатган:
Турникетлар биринчи марта СССР жамоат транспортида 1958 йилнинг кузида [1], Москва метросида автоматик бошқарув пунктларини (АCП) жорий этиш бошланганда қўлланила бошлади.
Тарихи
[[Файл:Турникет_в_Парижском_метрополитене.жпег|тҳумб| Париж метросида мустаҳкамланган турникет, 2017 йил]] Кўрсатилган манбага кўра, Россияда турникетлар (вертикал новда устига ўрнатилган горизонтал ҳаракатланувчи хоч), кўпинча ҳисоблагич билан В. Однер томонидан ихтиро қилинган ва улар 1909 йилдан олдин тиргакларга кириш учун устунларда пайдо бўлган, пароход, платформа ва ҳоказоларга киришда автоматлаштирилган қурилма сифатида фойдаланилган.
Мемфисда (АҚШ) очилган „Пиггй Wигглй“ ўз-ўзига хизмат кўрсатувчи дўконга 1916-йилда ўрнатилган турникетлар , АҚШда фойдаланилган биринчи турникет ҳисобланади.
Турникетларнинг асосий турлари:
2000-йилларнинг бошидан бошлаб Москва, Москва вилояти, Санкт-Петербург ва Ленинград вилоятидаги йўловчи темир йўл платформаларига киришлари, шунингдек, Москвадаги жамоат шаҳар транспорти ҳам турникетлар билан жиҳозлана бошлади. Россияда темир йўл транспортида биринчи турникет 1999 йил 1 сентябрда Москвадаги Киэвский темир йўл станциясида пайдо бўлди.
Турлари
Баъзан турникетлар шлюзни ташкил қилади. Шлюз вазият аниқланмагунча бузғунчини блокировка қилишга имкон беради. Гатеwай турникетлари фавқулодда вазиятларда шлюзни механик равишда очиш воситалари билан жиҳозланган бўлиши лозим.
- Триподлар (оддий ва пойдевор)
- Айланадиган (ярим баландликда ва тўлиқ баландликда)
- Флап (сезги тўсиқлари)
- Электрон назорат пунктлари (ИП турникетлари)
Трипод – бу турникетнинг энг оддий дизайни. Тўсиқ – бу барабанга унинг айланиш ўқига шундай бурчак остида ўрнатилган панжаралар бўлиб, дастлабки ҳолатда новдалардан бири эр юзасига параллел бўлиб, ўтиш жойини тўсиб қўяди, қолган иккита бар эса пастроқ ҳолатда бўлади, ўтиш жойидан ташқарида. Турникетдан ўтаётган киши барни итаради, бунинг натижасида барабан айланади ва бар ўтиш жойидан ташқарида тугайди, бошқаси эса кейинги одамнинг ўтишини тўсиб қўйиб, ўз ўрнини эгаллайди. Триподларнинг афзалликлари:
Уларнинг ишлаш принсипига кўра, турникетларни икки гуруҳга бўлиш мумкин. Биринчилари ҳар доим очиқ, лекин рухсациз ёки тўланмаган ўтишга уринилганда ёпилади. Иккинчиси, аксинча, ўтиш жойини тўсиб қўяди ва бир кишининг ўтиши учун тўлов ёки рухсатномадан кейин очилади.
Триподлар
Триподларнинг камчиликлари – турникетни четлаб ўтишнинг қулайлиги: тўсиқ шунчаки тагида эмаклаш ёки ҳатто қадам босиш осон бўлган бар. Шундай қилиб, триподлар фақат ҳуқуқбузарни тезда ушлаш мумкин бўлган ҳолларда ўрнатилиши мумкин.
- Дизайннинг соддалиги.
- Кичик ўлчамлар.
- Бундай турникетларнинг дизайни одатда „ваҳимага қарши“ функциясини ўз ичига олади – фавқулодда вазиятларда одамларнинг тўсиқсиз ўтиши учун панжараларни олиб ташлаш ёки тушириш қобилияти.
Трипод турникетлари кўплаб назорат пунктларида кенг қўлланади.
Айланадиган турникетларда йўл вертикал ўқга ўрнатилган горизонтал чизиқлар қаторлари билан тўсилади. Бундай турникетлар ўтиш жойини янада ишончли тўсади. Айланадиган турникетларнинг тўлиқ баландликдаги модификациялари мавжуд бўлиб, улар одамни четлаб ўтиши мумкин эмас. Бироқ, бундай турникетлар катта ўлчамларга эга, улар ўтиш жойини 2 баравар торайтиради. Чекланган жой шароитида икки роторли тўлиқ баландликдаги турникетлар қўлланади. Бундан ташқари, фавқулодда вазиятда айланма турникетни тўлиқ очишнинг ҳеч қандай усули йўқ. Фавқулодда чиқишни таъминлаш учун тўлиқ баландликдаги айланадиган турникетлар эшик эшиклари билан тўлдирилади.
Айланадиган турникетлар
Ғилоф
Эшик турникетлари одатда датчиклар (кўпинча оптик) билан жиҳозланган бўлиб, улар актуаторга турникетга яқинлашиб, у орқали ўтаётган одам ҳақида хабар беради. Агар бошқа турдаги турникетлар учун бундай сенсорлар одатда захира сифатида ўрнатилса – рухсациз ўтишга уринишлар ҳақида сигнал бериш учун, у ҳолда турникет битта турникет очилганда улар бир нечта одамнинг ўтишини олдини олиш учун керак. Эшиклар фақат рухсациз киришга уринилганда ёпиладиган ва эшиклар доимий равишда ёпилган ва фақат ўтиш учун рухсат олинган тақдирда очиладиган турлари мавжуд.
Қизиқ фактлар
- 1957 йилда СССРда Москва метроси учун энг яхши турникет дизайни учун Бутуниттифоқ танлови эълон қилинди. Танловга 31 та лойиҳа тақдим этилди [2] .
Шунингдек қаранг
Адабиёт
- Турникет // Малий энсиклопедический словар Брокгауза и Ефрона. – 2-э изд., внов перераб. и значит. доп. Т. 1-2. – СПб., 1907—1909.
- Контролниэ аппарати // Малий энсиклопедический словар Брокгауза и Ефрона. – 2-э изд., внов перераб. и значит. доп. Т. 1-2. – СПб., 1907—1909.
Манбалар
- ↑ „История Московского метро“. 2013-йил 7-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 14-август.
- ↑ „История стоимости проезда в Московском метро“. 2009-йил 5-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 29-июн.