Tursunov Saypulla Narzullayevich sahifasining manbasini koʻrish

{{Infobox scientist
| name              = Saypulla Tursunov
| native_name        = Сайпулла Нарзуллаевич Турсунов
| image             = Saypulla Tursunov.jpg
| image_size        = 250px
| caption           = Saypulla Narzullayevich Tursunov
| birth_date        = 10-may 1956
| birth_place       = Sherobod tumani, Surxondaryo viloyati, O‘zbekiston SSR
| nationality       = O‘zbek
| citizenship       = O‘zbekiston
| field             = Tarix, etnologiya, etnografiya, toponimika
| education         = Termiz davlat pedagogika instituti
| alma_mater        = Termiz davlat pedagogika instituti
| occupation        = Tarixchi, professor
| employer          = Termiz davlat universiteti
| known_for         = Surxondaryo vohasi tarixi, etnologiyasi va etnografiyasi bo‘yicha tadqiqotlar
| awards            = «Mehnat shuhrati» ordeni
}}

'''Saypulla Narzullayevich Tursunov''' (1956-yil 10-mayda [[Surxondaryo viloyati]], [[Sherobod tumani]]da tug‘ilgan) — o‘zbek tarixchisi, tarix fanlari doktori, professor. Uning ilmiy faoliyati asosan [[Surxondaryo]] vohasi tarixi, etnologiyasi, etnografiyasi, moddiy va nomoddiy madaniyati hamda toponimikasi masalalarini o‘rganishga qaratilgan.

O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasining rasmiy materiallarida Tursunov tarix fanlari doktori, professor sifatida qayd etilgan.<ref name="oak1">{{cite web
 |url=https://oak.uz/pages/30271
 |title=Xo‘jamurodov Nodirbek Sultonmuradovichning falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
 |publisher=O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi
 |access-date=2026-08-28
 |language=uz
}}</ref>

Tursunov ko‘p yillar [[Termiz davlat universiteti]]da ilmiy-pedagogik va tashkiliy faoliyat olib borgan. Uning ilmiy tadqiqotlari Surxondaryo vohasi tarixi, etnologiyasi, etnografiyasi, tarixiy toponimikasi, moddiy va nomoddiy madaniyati hamda janubiy O‘zbekistonning tarixiy-madaniy jarayonlariga bag‘ishlangan.

== Biografiyasi ==

=== Bolaligi va ta’limi ===

Saypulla Narzullayevich Tursunov 1956-yil 10-mayda Surxondaryo viloyati Sherobod tumani Boybuloq mahallasidagi Paxtakor qishlog‘ida tug‘ilgan.

1977-yilda Termiz davlat pedagogika institutini tamomlagan.

Mehnat faoliyatini 1977–1978-yillarda Sherobod tumanidagi 29-maktabda o‘qituvchi sifatida boshlagan.

1978–1980-yillarda Termiz pedagogika institutining Falsafa kafedrasida o‘qituvchi bo‘lib ishlagan. 1980–1996-yillarda mazkur institutning Umumiy tarix kafedrasida katta o‘qituvchi lavozimida faoliyat yuritgan.

=== Oliy ta’limdagi faoliyati ===

1996–2000-yillarda [[Termiz davlat universiteti]]da ma’naviyat va ma’rifat ishlari bo‘yicha birinchi prorektor lavozimida ishlagan.

2000–2001-yillarda universitet rektori vazifasini bajaruvchi bo‘lgan.

2001–2002-yillarda yana ma’naviyat va ma’rifat ishlari bo‘yicha birinchi prorektor lavozimida faoliyat yuritgan.

2002–2010-yillarda Termiz davlat universiteti Tarix fakultetining Manbashunoslik, tarixshunoslik va maxsus tarix fanlari kafedrasi mudiri bo‘lgan.

2010–2013-yillarda Jahon tarixi va manbashunoslik kafedrasi mudiri, 2013–2014-yillarda mazkur kafedrada professor lavozimida faoliyat yuritgan.

2014–2015-yillarda Jahon tarixi va manbashunoslik kafedrasi mudiri bo‘lgan.

2015–2017-yillarda Termiz davlat universiteti Jahon tarixi kafedrasi mudiri lavozimida ishlagan.

2017–2019-yillarda Termiz davlat universiteti Magistratura bo‘limi boshlig‘i bo‘lgan.

2019–2025-yillarda Termiz davlat universiteti Jahon tarixi kafedrasi mudiri sifatida faoliyat yuritgan.

2025-yildan Termiz davlat universiteti Jahon tarixi kafedrasi professori sifatida faoliyat yuritmoqda.

OAKning rasmiy materiallarida Tursunov bir qator tarix va etnologiya yo‘nalishidagi dissertatsiyalarning ilmiy rahbari yoki rasmiy opponenti sifatida qayd etilgan.<ref name="oak2">{{cite web
 |url=https://oak.uz/pages/30271
 |title=Xo‘jamurodov Nodirbek Sultonmuradovichning falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
 |publisher=O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi
 |access-date=2026-08-28
 |language=uz
}}</ref>

== Ilmiy faoliyati ==

Tursunovning ilmiy faoliyati [[Surxondaryo]] vohasi tarixi, tarixiy-etnografik jarayonlar, etnologiya, moddiy va nomoddiy madaniyat, xalq amaliy san’ati, baxshichilik, milliy kurash, tarixiy toponimika va mahalliy tarix masalalarini o‘rganishga yo‘naltirilgan.

Uning tadqiqotlarida Surxon vohasining tarixiy-madaniy taraqqiyoti, mahalliy aholining an’analari, urf-odatlari, hunarmandchiligi, xalq og‘zaki ijodi, joy nomlarining kelib chiqishi va tarixiy-madaniy mazmuni kabi masalalar o‘rganilgan.

Tursunovning ilmiy yo‘nalishlaridan biri Surxon-Sherobod vohasining etnologiyasi va etnografiyasini tadqiq etishdir. OAKning rasmiy materiallarida uning ilmiy rahbarligi ostida Surxon vohasi aholisi, etnomadaniy jarayonlar va etnografik masalalarga bag‘ishlangan dissertatsiyalar bajarilgani qayd etilgan.<ref name="oak3">{{cite web
 |url=https://oak.uz/pages/26620
 |title=Dusnazarova Mavjuda Ilyamonovnaning falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
 |publisher=O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi
 |access-date=2026-08-28
 |language=uz
}}</ref>

2026-yilda O‘zbekiston toponimlarining tarixiy tahliliga, xususan, Surxondaryo viloyati misoliga bag‘ishlangan PhD dissertatsiyasining ilmiy rahbari sifatida ham Tursunov qayd etilgan.<ref name="oak4">{{cite web
 |url=https://oak.uz/index.php/page/8?page=385
 |title=O‘zbekiston toponimlarining tarixiy tahlili (Surxondaryo viloyati misolida)
 |publisher=O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi
 |access-date=2026-08-28
 |language=uz
}}</ref>

== Ilmiy yo‘nalishlari ==

Tursunovning asosiy ilmiy yo‘nalishlari quyidagilarni qamrab oladi:

* Surxondaryo vohasi tarixi;
* Surxon vohasi etnografiyasi;
* etnologiya va antropologiya;
* O‘zbekiston janubiy hududlarining etnomadaniy jarayonlari;
* moddiy va nomoddiy madaniyat tarixi;
* xalq amaliy san’ati va hunarmandchilik;
* baxshichilik san’ati tarixi;
* o‘zbek milliy kurashi tarixi;
* tarixiy toponimika;
* tarixiy va madaniy yodgorliklar;
* Termiz va Termiziy allomalar tarixi;
* mahalliy tarix va o‘lkashunoslik.

== Ilmiy nashrlari ==

Tursunovning ilmiy maqolalari tarix, arxeologiya, etnologiya va O‘zbekistonning janubiy hududlari tarixiga bag‘ishlangan ilmiy nashrlarda chop etilgan.

2025-yilda Saypulla N. Tursunov, Ikromjon I. Umarov va Islam M. Karshiev hammuallifligida ''Ancient Cities and Fortresses of Northern Bactria'' maqolasi ''Arxeologiya Yevroosiyo dashtlari'' jurnalida chop etilgan. Maqolada Shimoliy Baqtriyaning qadimgi shaharlari va qal’alari, jumladan, Sapallitepa, Jarqo‘ton, Bandixon, Qiziltepa, Uzundara, Kampirtepa va Termiz kabi yodgorliklar tarixiy-arxeologik nuqtai nazardan o‘rganilgan.<ref name="bactria">{{cite journal
 |last1=Tursunov
 |first1=Saypulla N.
 |last2=Umarov
 |first2=Ikromjon I.
 |last3=Karshiev
 |first3=Islam M.
 |title=Ancient Cities and Fortresses of Northern Bactria
 |journal=Archaeology of Eurasian Steppes
 |year=2025
 |volume=2
 |pages=283–293
 |doi=10.24852/2587-6112.2025.2.283.293
}}</ref>

Mazkur maqola DOAJ bazasida ham indekslangan bo‘lib, unda mualliflarning Termiz davlat universitetiga mansubligi ko‘rsatilgan.<ref name="doaj">{{cite web
 |url=https://doaj.org/article/81c612ea974d49d7b064751d493128c9
 |title=Ancient Cities and Fortresses of Northern Bactria
 |publisher=DOAJ
 |access-date=2026-08-28
 |language=en
}}</ref>

2021-yilda Tursunovning ''Surxon vohasida sovet rejimining o‘rnatilishi'' nomli maqolasi ''O‘tmishga nazar'' jurnalining maxsus sonida chop etilgan. Maqolada 1917–1921-yillarda Surxon vohasida sovet hokimiyatining o‘rnatilishi va unga qarshi milliy-ozodlik harakatlari tahlil qilingan.<ref name="soviet">{{cite journal
 |last=Tursunov
 |first=Saypulla Narzullayevich
 |title=Surxon vohasida sovet rejimining o‘rnatilishi
 |journal=O‘tmishga nazar
 |year=2021
 |volume=SI-3
 |pages=10–19
 |doi=10.5281/zenodo.5840988
}}</ref>

== Ilmiy rahbarlik faoliyati ==

Tursunov Termiz davlat universitetida tarix, etnologiya va etnografiya yo‘nalishlarida ilmiy tadqiqot olib borayotgan yosh olimlarga ilmiy rahbarlik qilgan.

OAKning rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, u turli yillarda bir qator PhD dissertatsiyalarining ilmiy rahbari sifatida ko‘rsatilgan.

Jumladan, 2026-yilda Afg‘onistonlik o‘zbek va tojiklarning etnomadaniy hayotidagi o‘zgarishlarga bag‘ishlangan PhD dissertatsiyasiga Tursunov ilmiy rahbarlik qilgan.<ref name="oak5">{{cite web
 |url=https://oak.uz/pages/30271
 |title=Xo‘jamurodov Nodirbek Sultonmuradovichning falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
 |publisher=O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi
 |access-date=2026-08-28
 |language=uz
}}</ref>

Shuningdek, Surxon-Sherobod vohasidagi nikoh marosimlarining etnomadaniy jarayonlarga ta’siriga bag‘ishlangan dissertatsiyada ham Tursunov ilmiy rahbar sifatida qayd etilgan.<ref name="oak6">{{cite web
 |url=https://oak.uz/pages/26620
 |title=Dusnazarova Mavjuda Ilyamonovnaning falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
 |publisher=O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi
 |access-date=2026-08-28
 |language=uz
}}</ref>

Shuningdek, u Surxon vohasidagi sovet davri tarixi, janubiy O‘zbekistonning etnomadaniy jarayonlari va tarixiy toponimikasi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarga rahbarlik qilgan.

== Ilmiy loyihalari ==

Tursunov turli yillarda Surxondaryo tarixi, etnografiyasi, madaniyati, toponimikasi va tarixiy-madaniy merosini o‘rganishga qaratilgan ilmiy hamda innovatsion loyihalarda ishtirok etgan.

Uning ilmiy faoliyatida Surxondaryoni etnografik makon sifatida o‘rganish, O‘zbekiston janubiy hududlaridagi etnomadaniy jarayonlar, moddiy madaniyat, tarixiy toponimika va madaniy meros obyektlarini tadqiq etish yo‘nalishlari muhim o‘rin tutadi.

== Asarlari ==

Tursunov tarix, etnografiya, etnologiya, toponimika va mahalliy tarixga oid monografiya, darslik, o‘quv qo‘llanma va ilmiy maqolalar muallifi va hammuallifi sifatida faoliyat yuritgan.

=== Monografiya va kitoblari ===

* ''В плену утопического мышления''
* ''Sherobod tarixi''
* ''Denov yog‘-ekstraksiya zavodi tarixi''
* ''Ikkinchi jahon urushi yillarida Sherobod mehnatkashlarining jasorati''
* ''Unutilmas jasorat''
* ''Xayoliy fikrlash asrida''
* ''O‘zbekiston qishloq xo‘jaligini rivojlantirish yo‘lidagi urinishlar (1946–1965): niyatlar va natijalar''
* ''O‘zbekiston Respublikasi mustaqillik yo‘lida''
* ''O‘zbekiston iqtisodiyotida agrar sektorning rivojlanishi va muammolari''
* ''Surxondaryo tarix ko‘zgusida''
* ''Termiziy buyuk siymolar''
* ''Termiz yilnomasi''
* ''Surxondaryo tarixi''
* ''O‘zbekiston tarixi va madaniyati — Surxondaryo etnografiyasi''
* ''Surxondaryo viloyati tarixini o‘rganish''
* ''Sherobodliklar''
* ''Surxondaryo viloyati toponimlari''
* ''Rahbar ma’naviyati''
* ''Surxondaryo viloyati nomoddiy madaniyati''
* ''Syuanszang va buddizm tarixiga doir''
* ''Jarqo‘rg‘on''
* ''Denov''
* ''Boysun''
* ''Xotira barhayot — qadr mangu''
* ''Surxondaryo — etnografik makon''
* ''Mahalla — mustaqil yurt tayanchi''
* ''Milliy ma’naviyatimiz va barkamol avlod tarbiyasi''
* ''O‘zbekistonning janubiy hududlarida nomoddiy madaniyat tarixi''
* ''Xalq hikmatlarining barkamol avlod tarbiyasidagi ahamiyati''
* ''Sherobod tarixidan lavhalar''
* ''Sho‘rchi tarixidan lavhalar''
* ''Surxon vohasi moddiy madaniyati tarixi''
* ''Surxon vohasi arxitekturasi: o‘tmish va bugun''
* ''O‘zbekistonda baxshichilik san’atining shakllanishi va taraqqiyoti tarixi''
* ''Baxshichilik''
* ''Termiziy allomalar''
* ''O‘zbek milliy kurashi tarixi: an’analari''
* ''O‘zbekiston janubiy hududlarida madaniy va amaliy san’at yodgorliklari tarixi''
* ''O‘zbekistonda toponimik nomlar va ularning tarixi''
* ''Termiziylarning ilmiy tafakkuri''
* ''Imom Iso Termiziy va Termiziy allomalar''
* ''Jarqo‘rg‘on tarixidan lavhalar''
* ''Qumqo‘rg‘on tarixidan lavhalar''
* ''Termiz shahri tarixi''
* ''Termiz tumani tarixi''
* ''Bandixon tarixi''
* ''Qiziriq tarixi''
* ''Surxonnoma''
* ''Surxondaryo quruvchilari tarixi''
* ''Shahid ketgan qatag‘on qurbonlari — xotirasi abadiy (1920–1938-yillar)''
* ''O‘zbekiston baxshilari jahon turizmi nigohida''
* ''Sariosiyo va Uzun tarixi''
* ''Boysun bahori''
* ''Termiziylarning hayoti va ijodi: dunyoviy va diniy e’tiqodlari''
* ''Hadis ilmi asoschilaridan Imom Termiziy va Termiziy allomalar''
* ''Termiziy va Termiziy allomalar''
* ''Surxondaryo viloyati joy nomlarining izohli lug‘ati''
* ''Angor tumani tarixi''
* ''Oltinsoy tumani tarixi''

Shuningdek, Tursunov ''Surxondaryo tarixi'', ''Surxondaryo etnografiyasi'' va ''Jahon tarixi'' kabi darslik va o‘quv qo‘llanmalarida muallif yoki hammuallif sifatida qatnashgan.

== Jamoat va tashkiliy faoliyati ==

Tursunov ilmiy-pedagogik faoliyati bilan bir qatorda jamoat va tashkiliy faoliyatda ham qatnashgan.

2015–2019-yillarda hamda 2022-yilda xalq deputatlari Surxondaryo viloyati Kengashi deputati bo‘lgan.

2010-yildan Surxondaryo viloyati hududiy innovatsiya faoliyati va texnologiyalar transferi markazi rahbari sifatida faoliyat yuritgan.

== Mukofotlari ==

2021-yilda O‘zbekiston mustaqilligining 30 yilligi munosabati bilan davlat xizmatchilari, tadbirkorlar va ijtimoiy-iqtisodiy soha vakillarini davlat mukofotlari bilan taqdirlash to‘g‘risidagi Prezident farmoniga muvofiq, Saypulla Narzullayevich Tursunov '''«Mehnat shuhrati» ordeni''' bilan taqdirlangan.

2021-yilgi mukofotlash haqidagi xabarda Tursunov Surxondaryo viloyati hududiy innovatsiya faoliyati va texnologiyalar transferi markazi rahbari sifatida ko‘rsatilgan.<ref name="mehnat">{{cite news
 |title=Davlat xizmatchilari, tadbirkorlar va soha mutaxassislaridan 500 nafardan ortig‘i mukofotlandi
 |url=https://kun.uz/kr/news/2021/08/26/davlat-xizmatchilari-tadbirkorlar-va-soha-mutaxassislaridan-500-nafardan-ortigi-mukofotlandi
 |work=Kun.uz
 |date=2021-08-26
 |access-date=2026-08-28
 |language=uz
}}</ref>

== Ilmiy merosi ==

Saypulla Tursunovning ilmiy merosi O‘zbekistonning janubiy hududlari, xususan, Surxondaryo vohasining tarixiy, etnografik va etnomadaniy taraqqiyotini o‘rganish bilan bog‘liq.

Uning tadqiqotlarida tarixiy manbalar, etnografik materiallar, mahalliy og‘zaki ma’lumotlar, toponimik ma’lumotlar hamda moddiy-madaniy meros obyektlaridan foydalanilgan.

Tursunovning ilmiy rahbarligi ostida Surxondaryo va janubiy O‘zbekiston tarixining turli masalalariga bag‘ishlangan bir qator dissertatsiyalar bajarilgan. OAK ma’lumotlari uning tarix, etnologiya va etnografiya yo‘nalishlarida ilmiy kadrlar tayyorlashdagi ishtirokini tasdiqlaydi.<ref name="oak7">{{cite web
 |url=https://oak.uz/pages/30271
 |title=Xo‘jamurodov Nodirbek Sultonmuradovichning falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
 |publisher=O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi
 |access-date=2026-08-28
 |language=uz
}}</ref>

== 70 yilligi ==

2026-yilda Saypulla Tursunovning 70 yilligi munosabati bilan uning ilmiy-pedagogik faoliyati va Surxondaryo tarixini o‘rganishga qo‘shgan hissasiga bag‘ishlangan yubiley materiallari e’lon qilingan.

Yubiley materiallarini maqolaga qo‘shishda nashrning aniq nomi, muallifi, jurnali, soni va sahifalarini ko‘rsatish tavsiya etiladi.

== Ilmiy e’tirof ==

Tursunovning ilmiy faoliyati Surxondaryo tarixi, etnografiyasi, etnologiyasi va tarixiy toponimikasiga bag‘ishlangan tadqiqotlar bilan bog‘liq.

Uning ilmiy maqolalari xalqaro va mahalliy ilmiy nashrlarda e’lon qilingan. Xususan, 2025-yilda Shimoliy Baqtriyaning qadimgi shaharlari va qal’alariga bag‘ishlangan maqolasi xalqaro ilmiy jurnalning maxsus sonida chop etilgan va DOI bilan ro‘yxatdan o‘tgan.<ref name="bactria"/>

== Shuningdek qarang ==

* [[Surxondaryo viloyati]]
* [[Surxondaryo tarixi]]
* [[Termiz]]
* [[Termiz davlat universiteti]]
* [[O‘zbekiston tarixi]]
* [[Etnologiya]]
* [[Etnografiya]]
* [[Toponimika]]

== Adabiyotlar ==

{{reflist|30em}}

== Tashqi havolalar ==

* [https://oak.uz/ O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi]
* [https://doaj.org/article/81c612ea974d49d7b064751d493128c9 DOAJ — Ancient Cities and Fortresses of Northern Bactria]
* [https://kun.uz/kr/news/2021/08/26/davlat-xizmatchilari-tadbirkorlar-va-soha-mutaxassislaridan-500-nafardan-ortigi-mukofotlandi Kun.uz — Tursunov «Mehnat shuhrati» ordeni bilan taqdirlangani haqida]

[[Turkum:O‘zbekiston tarixchilari]]
[[Turkum:O‘zbekistonlik professorlar]]
[[Turkum:O‘zbekistonlik olimlar]]
[[Turkum:Surxondaryo viloyatida tug‘ilganlar]]
[[Turkum:1956-yilda tug‘ilganlar]]