Tuzkon
Тузкон – Жиззах вилоятидаги кўл. Жиззах шаҳридан 56 км шимоли-ғарбда. Нурота тизмасининг тармоғи – Пистали тоғдан шарқроқда жойлашган[1].
| Тузкон | |
 | |
| Мамлакат |  Ўзбекистон |
| Денгиз сатҳидан баландлик | 237 м |
| Юзаси | 705 км² |
| Ўртача чуқурлиги | 20 м |
| Минералланиш тури | шўр |
| Шўрлик | 7,4 ‰ |
| Тушувчи дарё | Кли |
Кўл сувининг температураси йил давомида ўзгариб туради. Ўртача температура январда 0,2°, апрелда 13,2°, июлда 27,5°, октабрда эса 16,4°. Суви кучли минераллашган: шимолий қисмининг суви таркибида 4,0 г/л, жанубий қисмида 4,9 г/л туз бор[2]. Арнасойнинг бутунлай чиқинди сувлардан ҳосил бўлган бошқа сув омборларидан фарқли ўлароқ, Тузкон кўли инсон фаолияти натижасида сезиларли даражада ўзгарган бўлса-да, қадимги табиий келиб чиқишига эга.
Географияси
Тузкон кўли Жиззах вилоятининг Фориш туманида, Жиззах шаҳридан 56 километр шимоли-шарқда, Қизилқум чўлининг ўта шарқий қисмида жойлашган. Арнасой тизимида Тузкон шимоли-ғарбда Айдаркўл билан туташиб, энг жанубий жойни эгаллайди. Кўл шимоли-ғарбий-жанубий-шарқий йўналишда чўзилган ва тахминан учбурчак шаклида. Кўлнинг ҳозирги узунлиги 35 километр, кенглиги 22–25 км, шарқий қирғоқдаги қўлтиқларни ҳисобга олган ҳолда – 35 км гача узайган. Тизимдаги бошқа кўллар сингари Тузконнинг ҳам доимий контури йўқ. Сув сатҳи 15–20% га ўсган. Шимоли-шарқдаги қирғоқ чизиғи кўплаб тор ва узун саёз қўлтиқларни ҳосил қилиб, қаттиқ чуқурлашган. Улардан баъзилари алоҳида сув омборларига боғланган. Сув кенгликлари кўпинча шўр ботқоқ билан ўралган. Кўлнинг бу қисми ҳам оролчаларга тўла. Унга чўл текислиги туташган, баъзи жойларда саксовул ўсган, қамишзорлар учраб туради. Жанубда қирғоқ контури текисланган. Тузконга жанубий учида шўр дарё Кли (қуйи оқимидаги Санзара номи), Оқбулоқ ва Марказий Голодностепин коллекторлари қуйилади. Катта сув омборидан унча узоқ бўлмаган жойда Тоғай ва Тузчиқудуқкўл шўр кўллари жойлашган. Атрофи ботқоқ. Жануби-ғарбий қирғоғи пастроқ Писталитау тизмаси (Нурота тизмасининг тирмаги) билан қўшилади[3].
Тарихи
1969-йилгача Тузкон кичик кўл бўлиб, сув сатҳининг кескин мавсумий тебранишларини бошдан кечирган, баъзан бутунлай қуриб қолган. Гидрогеолог Н. А. Кенесариннинг фикрича, бу Орол-Каспий даврининг йирик ҳавзасидан сақланиб қолган қолдиқ сув ҳавзаси бўлган.
1969-йилда Чордара сув омборидан сувнинг (21 км³) ҳалокатли оқиши натижасида табиий кўл боғланган Айдар чуқурлиги тўлдирилди. Кейинчалик интенсив қуритиш сув тизимининг экологик ҳолатига салбий таъсир кўрсатганлиги сабабли, 1980-йилда Айдаркўл ва Тузкон оралиғидаги тўғон созланиши дренажли тўғон билан тўсилган. 1994-йилда янги катта ҳажмдаги (9,3 км³) оқизишдан сўнг, ўтиш жойлари вайрон бўлди, Тузконнинг шимолий қирғоғи қисман сув остида қолди ва иккита кўл анча узунликда туташди[4].
Галерея
Манбалар
- ↑ „Ўзбекистондаги албатта бориш керак бўлган 20 та ажойиб жой“ (2017-йил 4-июн). 2023-йил 6-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 6-сентябр.
- ↑ „ҚОМУС.ИНФО“. 2023-йил 6-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 6-сентябр.
- ↑ „Озеро Тузкан, Узбекистан“. Қаралди: 2023-йил 6-сентябр.
- ↑ „Чембарисов Э. И., Шамсиев М. К. Многоблочный комплекс метод оценки состояния водных объектов // Проблемы освоения пустынь — Ашхабад, 2008, № 3“. 2016-йил 5-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 3-апрел.